والمیکی رامائن · سرگ 2.64
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.64.1
वधमप्रतिरूपम् तु महर्षेस्तस्य राघवः ।
विलपन्ने व धर्मात्मा कौसल्याम् पुन रब्रवीत् ॥ २.६४.१ ॥
مہرشی کے اس نامناسب قتل پر ماتم کرتے ہوئے دھرماتما راghava نے پھر کوشلیا سے کہا۔
2.64.2
तत् अज्ञानान् महत् पापम् कृत्वा सम्कुलित इन्द्रियः ।
एकः तु अचिन्तयम् बुद्ध्या कथम् नु सुकृतम् भवेत् ॥ २.६४.२ ॥
لاعلمی سے وہ بڑا گناہ کرکے، پریشان حواس کے ساتھ میں اکیلا عقل سے سوچتا رہا کہ اب نیکی کیسے ہو سکتی ہے؟
2.64.3
ततः तम् घटम् आदय पूर्णम् परम वारिणा ।
आश्रमम् तम् अहम् प्राप्य यथा आख्यात पथम् गतः ॥ २.६४.३ ॥
پھر اس گھڑے کو پانی سے بھر کر اٹھا کر، بتائے ہوئے راستے پر چل کر میں اس آشرم تک پہنچا۔
2.64.4
तत्र अहम् दुर्बलाव् अन्धौ वृद्धाव् अपरिणायकौ ।
अपश्यम् तस्य पितरौ लून पक्षाव् इव द्विजौ ॥ २.६४.४ ॥
وہاں میں نے اس کے کمزور، نابینا، بوڑھے اور بے سہارا ماں باپ کو دیکھا، گویا پر کٹے ہوئے دو پرندے ہوں۔
2.64.5
तन् निमित्ताभिर् आसीनौ कथाभिर् अपरिक्रमौ ।
ताम् आशाम् मत् कृते हीनाव् उदासीनाव् अनाथवत् ॥ २.६४.५ ॥
اس سبب سے بیٹھے ہوئے، باتوں میں ہی وقت گزارنے والے، چلنے پھرنے سے قاصر، میری وجہ سے اس امید سے محروم، اداس، یتیموں کی طرح۔
2.64.6
शोकोपहतचित्तश्च भयसम्त्रस्तचेतनः ।
तच्चाश्रमपदम् गत्वा भूयः शोकमहम् गतः ॥ २.६४.६ ॥
غم سے زخمی دل اور خوف سے لرزتے ہوش کے ساتھ اس آشرم میں جا کر میں پھر غم میں ڈوب گیا۔
2.64.7
पद शब्दम् तु मे श्रुत्वा मुनिर् वाक्यम् अभाषत ।
किम् चिरायसि मे पुत्र पानीयम् क्षिप्रम् आनय ॥ २.६४.७ ॥
میرے قدموں کی آہٹ سن کر منی نے یہ بات کہی: بیٹا، تم اتنی دیر کیوں کر رہے ہو؟ جلدی پانی لے آؤ۔
2.64.8
यन् निमित्तम् इदम् तात सलिले क्रीडितम् त्वया ।
उत्कण्ठिता ते माता इयम् प्रविश क्षिप्रम् आश्रमम् ॥ २.६४.८ ॥
بیٹا، پانی میں کھیلنے کی وجہ سے تمہاری ماں پریشان ہو رہی ہے؛ جلدی آشرم میں داخل ہو جاؤ۔
2.64.9
यद् व्यलीकम् कृतम् पुत्र मात्रा ते यदि वा मया ।
न तन् मनसि कर्तव्यम् त्वया तात तपस्विना ॥ २.६४.९ ॥
بیٹا، اگر تمہاری ماں یا مجھ سے کوئی غلطی ہوئی ہو تو اے پیارے بیٹے، تمہیں، جو تپسوی ہو، اسے دل میں نہیں رکھنا چاہیے۔
2.64.10
त्वम् गतिस् तु अगतीनाम् च चक्षुस् त्वम् हीन चक्षुषाम् ।
समासक्ताः त्वयि प्राणाः किम्चिन् नौ न अभिभाषसे ॥ २.६४.१० ॥
تم ہی بے سہاروں کا سہارا ہو، اور اندھوں کی آنکھ بھی تم ہو۔ ہماری جانیں تم ہی میں اٹکی ہیں، پھر بھی تم ہم سے کچھ نہیں کہتے۔
2.64.11
मुनिम् अव्यक्तया वाचा तम् अहम् सज्जमानया ।
हीन व्यन्जनया प्रेक्ष्य भीतः भीतैव अब्रुवम् ॥ २.६४.११ ॥
منی کو دیکھ کر ڈرا ہوا میں نے مبہم، لڑکھڑاتی، حروف ٹوٹی ہوئی آواز میں خوف سے ہی بات کی۔
2.64.12
मनसः कर्म चेष्टाभिर् अभिसम्स्तभ्य वाग् बलम् ।
आचचक्षे तु अहम् तस्मै पुत्र व्यसनजम् भयम् ॥ २.६४.१२ ॥
دل کی حرکات اور اشاروں سے بولنے کی طاقت روک کر میں نے انہیں، اے بیٹے، مصیبت سے پیدا ہونے والا خوف بیان کیا۔
2.64.13
क्षत्रियो अहम् दशरथो न अहम् पुत्रः महात्मनः ।
सज्जन अवमतम् दुह्खम् इदम् प्राप्तम् स्व कर्मजम् ॥ २.६४.१३ ॥
میں کھشتریہ دشرتھ ہوں، مہاتما کا بیٹا نہیں۔ نیک لوگوں کے ہاں قابلِ مذمت یہ دکھ میرے اپنے عمل سے پیدا ہو کر مجھ پر آ پڑا ہے۔
2.64.14
भगवमः च अपहस्तः अहम् सरयू तीरम् आगतः ।
जिघाम्सुः श्वा पदम् किम्चिन् निपाने वा आगतम् गजम् ॥ २.६४.१४ ॥
اے بھگوان، میں سرجو کے کنارے آیا؛ میرے ہاتھ سے کمان گر گئی تھی۔ کسی درندے یا پانی کے حوض پر آئے ہوئے ہاتھی کو مارنے کی خواہش سے آیا تھا۔
2.64.15
ततः श्रुतः मया शब्दो जले कुम्भस्य पूर्यतः ।
द्विपो अयम् इति मत्वा हि बाणेन अभिहतः मया ॥ २.६४.१५ ॥
تب میں نے پانی میں گھڑا بھرنے کی آواز سنی؛ 'یہ ہاتھی ہے' یہ سوچ کر میں نے تیر سے وار کیا۔
2.64.16
गत्वा नद्याः ततः तीरम् अपश्यम् इषुणा हृदि ।
विनिर्भिन्नम् गत प्राणम् शयानम् भुवि तापसम् ॥ २.६४.१६ ॥
پھر دریا کے کنارے جا کر دیکھا؛ سینے میں تیر سے بِندھا ہوا، جان جا چکی تھی، زمین پر پڑا ہوا ایک تپسوی۔
2.64.17
भगवन् शब्दम् आलक्ष्य मया गज जिघाम्सुना ।
विसृष्टः अम्भसि नाराचः तेन ते निहतः सुतः ॥ २.६४.१७ ॥
اے بھگوان، اس آواز کو پہچان کر ہاتھی کو مارنے کی خواہش سے میں نے پانی میں نارا چھوڑا؛ اسی سے آپ کا بیٹا مارا گیا۔
2.64.18
ततस्तस्यैव वचनादुपेत्य परितप्यतः ।
स मया सहसा बण उद्धृतो मर्मतस्तदा ॥ २.६४.१८ ॥
پھر اسی کے کہنے سے اس کے پاس جا کر، نالہ کرتے ہوئے اس کے مرمَ سے میں نے فوراً تیر نکال لیا۔
2.64.19
स च उद्धृतेन बाणेन तत्र एव स्वर्गम् आस्थितः ।
भगवन्ताव् उभौ शोचन्न् अन्धाव् इति विलप्य च ॥ २.६४.१९ ॥
اُس تیر سے زخمی ہو کر وہ وہیں سوارگ کو سدھار گیا۔ دونوں پوجیے نابینا (ماں باپ) کا سوگ کرتے ہوئے، اس طرح ماتم کر کے۔
2.64.20
अज्ञानात् भवतः पुत्रः सहसा अभिहतः मया ।
शेषम् एवम् गते यत् स्यात् तत् प्रसीदतु मे मुनिः ॥ २.६४.२० ॥
نادانی سے میں نے آپ کے بیٹے کو اچانک مار ڈالا۔ یہ ایسے ہی ہو گیا؛ اب جو باقی ہے وہ ہو، اے منی، مجھ پر مہربان ہوں۔
2.64.21
स तत् श्रुत्वा वचः क्रूरम् निह्श्वसन् शोक कर्शितः ।
नाशकत्तीव्रमायासमकर्तुम् भगवानृषिः ॥ २.६४.२१ ॥
اس ظالمانہ بات کو سن کر، غم سے نڈھال ہو کر، گہری آہیں بھرتے ہوئے، اس پوجیے رشی سے اسے شدید اذیت دینا ممکن نہ ہوا۔
2.64.22
सबाष्पपूर्णवदनो निःश्वसन् शोककर्शितः ।
माम् उवाच महा तेजाः कृत अन्जलिम् उपस्थितम् ॥ २.६४.२२ ॥
آنسوؤں سے بھرے چہرے کے ساتھ، گہری آہیں بھرتے، غم سے نڈھال، اس مہا تیجسوی رشی نے ہاتھ جوڑ کر کھڑے مجھ سے کہا۔
2.64.23
यद्य् एतत् अशुभम् कर्म न स्म मे कथयेः स्वयम् ।
फलेन् मूर्धा स्म ते राजन् सद्यः शत सहस्रधा ॥ २.६४.२३ ॥
اگر تم خود یہ بدکام مجھے نہ بتاتے تو اے راجن، اس کے پھل سے تمہارا سر فوراً لاکھوں ٹکڑے ہو جاتا۔
2.64.24
क्षत्रियेण वधो राजन् वानप्रस्थे विशेषतः ।
ज्ञान पूर्वम् कृतः स्थानाच् च्यावयेद् अपि वज्रिणम् ॥ २.६४.२४ ॥
اے راجن، کشتریہ کے ہاتھوں وانپرستھی کا قتل، خاص طور پر جان بوجھ کر کیا جائے، تو وجر دھاری اندر کو بھی اس کے مقام سے گرا سکتا ہے۔
2.64.25
सप्तधा तु फलेन्मूर्धा मुनौ तपसि तिष्ठति ।
ज्ञानाद्विसृजतः शस्त्रम् तादृशे ब्रह्मचारिणि ॥ २.६४.२५ ॥
تپسیا میں کھڑے منی پر جان بوجھ کر ہتھیار چلانے والے کا سر سات ٹکڑوں میں پھٹ جاتا ہے، ایسے برہمچاری پر۔
2.64.26
अज्ञानाद्द् हि कृतम् यस्मात् इदम् तेन एव जीवसि ।
अपि हि अद्य कुलम् नस्यात् राघवाणाम् कुतः भवान् ॥ २.६४.२६ ॥
انجانے میں کیا گیا، اسی لیے تم زندہ ہو۔ ورنہ آج ہی راگھووں کا خاندان مٹ جاتا، تم کہاں سے بچتے؟
2.64.27
नय नौ नृप तम् देशम् इति माम् च अभ्यभाषत ।
अद्य तम् द्रष्टुम् इच्चावः पुत्रम् पश्चिम दर्शनम् ॥ २.६४.२७ ॥
"اے بادشاہ، ہمیں اس مقام پر لے چلو" — یہ بات انہوں نے مجھ سے کہی تھی۔ اب ہم دونوں اس بیٹے کو دیکھنا چاہتے ہیں؛ یہ آخری دیدار ہوگا۔
2.64.28
रुधिरेण अवसित अन्गम् प्रकीर्ण अजिन वाससम् ।
शयानम् भुवि निह्सम्ज्ञम् धर्म राज वशम् गतम् ॥ २.६४.२८ ॥
خون میں لتھڑے اعضا، بکھرے ہوئے ہرنی کی کھال کے لباس میں، زمین پر پڑا ہوا، بے ہوش، دھرم راج یم کے بس میں جا پہنچا ہوا۔
2.64.29
अथ अहम् एकः तम् देशम् नीत्वा तौ भृश दुह्खितौ ।
अस्पर्शयम् अहम् पुत्रम् तम् मुनिम् सह भार्यया ॥ २.६४.२९ ॥
پھر میں اکیلا ان دونوں انتہائی دکھی افراد کو اس جگہ لے گیا، اور بیوی کے ساتھ اس منی کے ساتھ بیٹے کو چھوایا۔
2.64.30
तौ पुत्रम् आत्मनः स्पृष्ट्वा तम् आसाद्य तपस्विनौ ।
निपेततुः शरीरे अस्य पिता च अस्य इदम् अब्रवीत् ॥ २.६४.३० ॥
ان دونوں تپسویوں نے اپنے بیٹے کو چھوا، اس کے پاس پہنچ کر اس کے جسم پر گر پڑے۔ اور اس کے باپ نے یہ کہا۔
2.64.31
न न्व् अहम् ते प्रियः पुत्र मातरम् पश्य धार्मिक ।
किम् नु न आलिन्गसे पुत्र सुकुमार वचो वद ॥ २.६४.३१ ॥
اے دھارمک بیٹے، کیا میں تمہیں پیارا نہیں؟ اپنی ماں کو دیکھو۔ اے سکمار بیٹے، تم مجھے گلے کیوں نہیں لگاتے؟ کوئی بات تو کہو۔
2.64.32
न त्वहम् ते प्रियः पुत्र मातरम् पस्य धार्मिक ।
किम् नु नालिङ्गसे पुत्र सुकुमार वचो वद ॥ २.६४.३२ ॥
اے دھارمک بیٹے، کیا واقعی میں تمہیں پیارا نہیں؟ اپنی ماں کو دیکھو۔ اے سکمار بیٹے، تم مجھے گلے کیوں نہیں لگاتے؟ کوئی بات تو کہو۔
2.64.33
कस्य वा अपर रात्रे अहम् श्रोष्यामि हृदयम् गमम् ।
अधीयानस्य मधुरम् शास्त्रम् वा अन्यद् विशेषतः ॥ २.६४.३३ ॥
اب آدھی رات کو کس کا میٹھا، دل کو چھو لینے والا پاٹھ میں سنوں گا؟ شاستر یا کوئی اور، خاص کر پڑھنے والے کا؟
2.64.34
को माम् सम्ध्याम् उपास्य एव स्नात्वा हुत हुत अशनः ।
श्लाघयिष्यति उपासीनः पुत्र शोक भय अर्दितम् ॥ २.६४.३४ ॥
سندھیا عبادت کر کے، غسل کر کے، ہوم اور کھانے کے بعد، میرے پاس بیٹھ کر کون میری تعریف کرے گا، بیٹے؟ غم اور خوف سے ستائے ہوئے مجھے۔
2.64.35
कन्द मूल फलम् हृत्वा को माम् प्रियम् इव अतिथिम् ।
भोजयिष्यति अकर्मण्यम् अप्रग्रहम् अनायकम् ॥ २.६४.३५ ॥
کند، جڑیں اور پھل لا کر، کام کرنے سے عاجز، بے سہارا، بے رہنما مجھے، کسی پیارے مہمان کی طرح کون کھلائے گا؟
2.64.36
इमाम् अन्धाम् च वृद्धाम् च मातरम् ते तपस्विनीम् ।
कथम् पुत्र भरिष्यामि कृपणाम् पुत्र गर्धिनीम् ॥ २.६४.३६ ॥
اے بیٹے، تمہاری اس اندھی، بوڑھی، تپسوینی ماں کو، اس دکھیاری کو جو تمہاری ہی آرزو میں ہے، میں کیسے پالوں گا؟
2.64.37
तिष्ठ मा मा गमः पुत्र यमस्य सदनम् प्रति ।
श्वो मया सह गन्ता असि जनन्या च समेधितः ॥ २.६४.३७ ॥
ٹھہر جا، بیٹا، یمراج کے گھر کی طرف نہ جا۔ کل تو میرے ساتھ جائے گا، ماں کے ہاتھوں پلا بڑھا ہوا۔
2.64.38
उभाव् अपि च शोक आर्ताव् अनाथौ कृपणौ वने ।
क्षिप्रम् एव गमिष्यावः त्वया हीनौ यम क्षयम् ॥ २.६४.३८ ॥
غم سے ستائے ہوئے ہم دونوں، بے سہارا اور مفلس ہو کر جنگل میں، تجھ کو کھو کر، جلد ہی یمراج کے دھام کو جائیں گے۔
2.64.39
ततः वैवस्वतम् दृष्ट्वा तम् प्रवक्ष्यामि भारतीम् ।
क्षमताम् धर्म राजो मे बिभृयात् पितराव् अयम् ॥ २.६४.३९ ॥
پھر وَیوسوت یم کو دیکھ کر میں اُن سے کہوں گا: دھرم راج مجھ پر مہربان ہوں، اور یہ میرے ماں باپ کو پالے۔
2.64.40
दातुमर्हति धर्मात्मा लोकपालो महायशाः ।
ईदृषस्य ममाक्षय्या मेकामभयदक्षिणाम् ॥ २.६४.४० ॥
دھرماتما، لوک پال، مہایشسوی وہ مجھ جیسے کو یہ اکشے، ابھے دکشِنا دینے کے لائق ہیں۔
2.64.41
अपापो असि यथा पुत्र निहतः पाप कर्मणा ।
तेन सत्येन गच्च आशु ये लोकाः शस्त्र योधिनाम् ॥ २.६४.४१ ॥
بیٹا، تو بے گناہ ہے، پھر بھی گناہ گار کے ہاتھوں مارا گیا۔ اُس سچائی کے زور سے تُو جلد اُن لوکوں کو جا جو ہتھیار بند جنگجوؤں کے ہیں۔
2.64.42
यान्ति शूरा गतिम् याम् च सम्ग्रामेष्व् अनिवर्तिनः ।
हताः तु अभिमुखाः पुत्र गतिम् ताम् परमाम् व्रज ॥ २.६४.४२ ॥
جس گتی کو جنگوں میں پیچھے نہ ہٹنے والے سورما پاتے ہیں، اور سامنے ہو کر مارے جانے والے جس اعلیٰ گتی کو پاتے ہیں، بیٹا، تو اُسی اعلیٰ گتی کو پا۔
2.64.43
याम् गतिम् सगरः शैब्यो दिलीपो जनमेजयः ।
नहुषो धुन्धुमारः च प्राप्ताः ताम् गच्च पुत्रक ॥ २.६४.४३ ॥
جس گتی کو ساگر، شیبیہ، دلیپ، جنمیجے، نہوش اور دھندھُمار نے پایا، اے بیٹے، اسی گتی کو جا۔
2.64.44
या गतिः सर्व साधूनाम् स्वाध्यायात् पतसः च या ।
भूमिदस्य आहित अग्नेः चएक पत्नी व्रतस्य च ॥ २.६४.४४ ॥
تمام نیک لوگوں کی جو گتی ہے، سوادھیایہ اور گرنے سے جو گتی ہے، زمین کے دان دینے والے اور اگنی ہوتری کی جو گتی ہے، اور ایک بیوی کے برت کی جو گتی ہے—
2.64.45
गो सहस्र प्रदातृऋणाम् या या गुरुभृताम् अपि ।
देह न्यास कृताम् या च ताम् गतिम् गच्च पुत्रक ॥ २.६४.४५ ॥
ہزار گائیں دان کرنے والوں کی جو گتی ہے، استاد کی پرورش کرنے والوں کی جو گتی ہے، جسم ترک کرنے والوں کی جو گتی ہے—اے بیٹے، اسی گتی کو جا۔
2.64.46
न हि तु अस्मिन् कुले जातः गच्चति अकुशलाम् गतिम् ।
स तु यास्यति येन त्वम् निहतो मम बान्धवः ॥ २.६४.४६ ॥
اس خاندان میں پیدا ہونے والا کوئی بری گتی کو نہیں جاتا۔ مگر جس نے تجھے مارا ہے، اے میرے بندھو، وہی اس گتی کو جائے گا۔
2.64.47
एवम् स कृपणम् तत्र पर्यदेवयत असकृत् ।
ततः अस्मै कर्तुम् उदकम् प्रवृत्तः सह भार्यया ॥ २.६४.४७ ॥
اس طرح وہ وہاں بے بسی سے بار بار ماتم کرتا رہا۔ پھر اپنی بیوی کے ساتھ اس کے لیے جل تربن کرنے میں مصروف ہو گیا۔
2.64.48
स तु दिव्येन रूपेण मुनि पुत्रः स्व कर्मभिः ।
स्वर्गमाध्यारुहत् ख्षिप्रम् शक्रेण सह खर्मवित् ॥ २.६४.४८ ॥
لیکن وہ منی پتر، دھرم کا جاننے والا، اپنے اعمال کے بل پر دِویہ روپ اختیار کرکے فوراً اندر کے ساتھ سورگ کو چڑھ گیا۔
2.64.49
आबभाषे च वृद्धौ तौ सह शक्रेण तापसः ।
आश्वास्य च मुहूर्तम् तु पितरौ वाक्यम् अब्रवीत् ॥ २.६४.४९ ॥
تپسوی نے اندر کے ساتھ ان دونوں بوڑھوں سے بات کی، اور لمحہ بھر انہیں تسلی دے کر ماں باپ سے یہ بات کہی۔
2.64.50
स्थानम् अस्मि महत् प्राप्तः भवतोह् परिचारणात् ।
भवन्ताव् अपि च क्षिप्रम् मम मूलम् उपैष्यतः ॥ २.६४.५० ॥
آپ دونوں کی خدمت سے میں نے بڑا مقام پایا ہے؛ آپ دونوں بھی جلد میرے مقام پر آئیں گے۔
2.64.51
एवम् उक्त्वा तु दिव्येन विमानेन वपुष्मता ।
आरुरोह दिवम् क्षिप्रम् मुनि पुत्रः जित इन्द्रियः ॥ २.६४.५१ ॥
یہ کہہ کر، حواس پر قابو رکھنے والا منی زادہ اس دیوی، روشن ہوائی رتھ پر جلد ہی سورگ کی طرف چڑھ گیا۔
2.64.52
स कृत्वा तु उदकम् तूर्णम् तापसः सह भार्यया ।
माम् उवाच महा तेजाः कृत अन्जलिम् उपस्थितम् ॥ २.६४.५२ ॥
تب اس مہاتیجسوی تپسوی نے بیوی کے ساتھ جلد تر پن کر کے، ہاتھ جوڑے کھڑے مجھ سے کہا۔
2.64.53
अद्य एव जहि माम् राजन् मरणे न अस्ति मे व्यथा ।
यत् शरेण एक पुत्रम् माम् त्वम् अकार्षीर् अपुत्रकम् ॥ २.६४.५३ ॥
اے راجا، ابھی ہی مجھے مار ڈال؛ موت سے مجھے کوئی دکھ نہیں، کیونکہ ایک ہی تیر سے تُو نے ایک بیٹے والے مجھے بے اولاد کر دیا ہے۔
2.64.54
त्वया तु यद् अविज्ञानान् निहतः मे सुतः शुचिः ।
तेन त्वाम् अभिशप्स्यामि सुदुह्खम् अतिदारुणम् ॥ २.६४.५४ ॥
تُو نے نادانی سے میرے پاک بیٹے کو قتل کیا ہے؛ اس لیے میں تجھے انتہائی ہولناک دکھ کی لعنت دوں گا۔
2.64.55
पुत्र व्यसनजम् दुह्खम् यद् एतन् मम साम्प्रतम् ।
एवम् त्वम् पुत्र शोकेन राजन् कालम् करिष्यसि ॥ २.६४.५५ ॥
اے بیٹے، بیٹے کے فراق سے پیدا ہونے والا یہ دکھ اب مجھے ہے؛ اسی طرح، اے بادشاہ، تو بھی بیٹے کے غم سے اپنا وقت پورا کرے گا۔
2.64.56
अज्ञानात्तु हतो यस्मात् क्षत्रियेण त्वया मुनिः ।
तस्मात्त्वाम् नाविशत्याशु ब्रह्महत्या नराधिप ॥ २.६४.५६ ॥
نادانی سے تو نے، کشتریہ ہوتے ہوئے، ایک منی کو مارا ہے؛ اس لیے اے نرادھپ، برہمہتیا کا گناہ تجھ میں جلد داخل نہیں ہوگا۔
2.64.57
त्वामप्येतादृशो भावः क्षिप्रमेव गमिष्यति ।
जीवितान्तकरो घोरो दातारमिव दक्षिणा ॥ २.६४.५७ ॥
تجھ پر بھی ایسی ہی ہولناک کیفیت جلد آئے گی، جو زندگی کا خاتمہ کرے گی، جیسے دکشنا دینے والے پر آتی ہے۔
2.64.58
एवम् शापम् मयि न्यस्य विलप्य करुणम् बहु ।
चितामारोप्य देहम् तन्मिथुनम् स्वर्गमभ्ययात् ॥ २.६४.५८ ॥
یوں مجھ پر شراپ ڈال کر، بہت زاری سے ماتم کرکے، ان دونوں کے جسموں کو چتا پر رکھ کر وہ سورگ کو چلے گئے۔
2.64.59
तदेतच्चिन्तयानेन स्मऋतम् पापम् मया स्वयम् ।
तदा बाल्यात्कृतम् देवि शब्दवेध्यनुकर्षिणा ॥ २.६४.५९ ॥
یہ سوچتے سوچتے، اے دیوی، بچپن میں شبد ویدھی تیر چلاتے ہوئے مجھ سے جو گناہ ہوا تھا، وہ مجھے خود یاد آگیا۔
2.64.60
तस्यायम् कर्मणो देवि विपाकः समुपस्थितः ।
अपथ्यैः सह सम्भुक्ते व्याधिरन्नरसे यथा ॥ २.६४.६० ॥
اے دیوی، اس عمل کا یہ پھل اب آپہنچا ہے، جیسے ناموافق غذا کھانے سے غذا کے رس میں بیماری پیدا ہوتی ہے۔
2.64.61
तस्मान् माम् आगतम् भद्रे तस्य उदारस्य तत् वचः ।
यद् अहम् पुत्र शोकेन सम्त्यक्ष्याम्य् अद्य जीवितम् ॥ २.६४.६१ ॥
اے بھدرے! اسی لیے، اس عظیم بیٹے کی بات کے سبب، آج میں بیٹے کے غم میں اپنی جان دے دوں گا۔
2.64.62
चक्षुर्भ्याम् त्वाम् न पश्यामि कौसल्ये साधु माम्स्फृश ।
इत्युक्त्वा स रुदम्स्त्रस्तो भार्यामाह च भूमिपः ॥ २.६४.६२ ॥
اے کوسلیا! میں آنکھوں سے تمہیں نہیں دیکھ پا رہا؛ مجھے اچھی طرح چھو لو۔ یہ کہہ کر خوفزدہ اور روتے ہوئے راجا نے اپنی بیوی سے کہا۔
2.64.63
एतन्मे सदृशम् देवि यन्मया राघवे कृतम् ।
सदृशम् तत्तु तस्यैव यदनेन कृतम् मयि ॥ २.६४.६३ ॥
اے دیوی! میں نے رام کے ساتھ جو کیا وہ میرے لیے مناسب ہی ہے، اور اس نے میرے ساتھ جو کیا وہ اس کے لیے مناسب ہی ہے۔
2.64.64
दुर्वृत्तमपि कः पुत्रम् त्यजेद्भुवि विचक्षणः ।
कश्च प्रव्राज्यमानो वा नासूयेत्पितरम् सुतः ॥ २.६४.६४ ॥
زمین پر کون دانا شخص بدکردار بیٹے کو بھی چھوڑ دے گا؟ اور کون سا بیٹا جلاوطن کیے جانے پر اپنے باپ سے ناراض نہ ہوگا؟
2.64.65
यदि माम् सम्स्पृशेद् रामः सकृदद्य लभेत वा ।
यमक्षयमनुप्राप्ता द्रक्ष्यन्ति न हि मानवाः ॥ २.६४.६५ ॥
اگر آج رام مجھے ایک بار بھی چھو لیں یا مجھے پا لیں، تو لوگ مجھے یمالیہ پہنچا ہوا نہیں دیکھیں گے۔
2.64.66
चक्षुषा त्वाम् न पश्यामि स्मृतिर् मम विलुप्यते ।
दूता वैवस्वतस्य एते कौसल्ये त्वरयन्ति माम् ॥ २.६४.६६ ॥
آنکھوں سے میں تمہیں نہیں دیکھ پا رہا؛ میری یادداشت مٹ رہی ہے۔ اے کوسلیا! وویسوت یم کے یہ قاصد مجھے جلدی کرا رہے ہیں۔
2.64.67
अतः तु किम् दुह्खतरम् यद् अहम् जीवित क्षये ।
न हि पश्यामि धर्मज्ञम् रामम् सत्य पराक्यमम् ॥ २.६४.६७ ॥
اس لیے زندگی کے آخر میں اس سے بڑا دکھ اور کیا ہوگا کہ میں دھرم کو جاننے والے، سچے پراکرم والے رام کو نہیں دیکھ پا رہی۔
2.64.68
तस्यादर्शनजः शोकः सुतस्याप्रतिकर्मणः ।
उच्चोषयति मे प्राणान्वारि स्तोकमिवातवः ॥ २.६४.६८ ॥
اس بیٹے کو نہ دیکھنے سے پیدا ہونے والا غم، جس کا کوئی علاج نہیں، جیسے دھوپ تھوڑے پانی کو سکھا دیتی ہے، میری جانوں کو سکھا رہا ہے۔
2.64.69
न ते मनुष्या देवाः ते ये चारु शुभ कुण्डलम् ।
मुखम् द्रक्ष्यन्ति रामस्य वर्षे पन्च दशे पुनः ॥ २.६४.६९ ॥
رام کا خوبصورت، مبارک کنڈلوں والا چہرہ پندرہویں سال میں پھر سے جو دیکھیں گے، وہ نہ انسان ہیں نہ دیوتا۔
2.64.70
पद्म पत्र ईक्षणम् सुभ्रु सुदम्ष्ट्रम् चारु नासिकम् ।
धन्या द्रक्ष्यन्ति रामस्य तारा अधिप निभम् मुखम् ॥ २.६४.७० ॥
کنول کی پنکھڑی جیسی آنکھوں، خوبصورت بھوؤں، اچھے دانتوں اور خوبصورت ناک والے، چاند جیسے رام کا چہرہ جو پھر دیکھیں گے، وہ خوش نصیب ہیں۔
2.64.71
सदृशम् शारदस्य इन्दोह् फुल्लस्य कमलस्य च ।
सुगन्धि मम नाथस्य धन्या द्रक्ष्यन्ति तन् मुखम् ॥ २.६४.७१ ॥
خزاں کے چاند اور کھلے کنول کے مانند، میرے خوشبودار آقا رام کا وہ چہرہ جو خوش نصیب لوگ دیکھیں گے۔
2.64.72
निवृत्त वन वासम् तम् अयोध्याम् पुनर् आगतम् ।
द्रक्ष्यन्ति सुखिनो रामम् शुक्रम् मार्ग गतम् यथा ॥ २.६४.७२ ॥
بن باس ختم کر کے پھر ایودھیا آنے والے اس رام کو، راستے پر چلتے زہرہ ستارے کی طرح خوش حال لوگ دیکھیں گے۔
2.64.73
कौसल्ये चित्त मोहेन हृदयम् सीदतीव मे ।
वेदये न च समुक्तान् शब्दस्पर्शरसानहम् ॥ २.६४.७३ ॥
اے کوسلیا! محبت اور حیرت سے میرا دل بے قرار ہے، میرا دل گویا ڈوبا جا رہا ہے۔ میں آواز، لمس اور ذائقے کو ٹھیک سے محسوس نہیں کر پا رہا۔
2.64.74
चित्तनाशाद्विपद्यन्ते सर्वाण्येवेन्द्रियाणि मे ।
क्षिणस्नेहस्य दीपस्य सम्सक्ता रश्मयो यथा ॥ २.६४.७४ ॥
دل کی تباہی سے میری تمام حسیں بھی مرجھا رہی ہیں، جیسے تیل ختم ہونے پر چراغ کی کرنیں ماند پڑ جاتی ہیں۔
2.64.75
अयम् आत्म भवः शोको माम् अनाथम् अचेतनम् ।
सम्सादयति वेगेन यथा कूलम् नदी रयः ॥ २.६४.७५ ॥
دل کے اندر سے اٹھنے والا یہ غم مجھ بے سہارا اور بے ہوش کو تیزی سے گرا رہا ہے، جیسے دریا کا تیز بہاؤ کنارے کو ڈھا دیتا ہے۔
2.64.76
हा राघव महा बाहो हा मम आयास नाशन ।
हा पितृप्रिय मे नाथ हाद्य क्वासि गतः सुत ॥ २.६४.७६ ॥
ہائے راگھو! اے مہابازو! ہائے، میرے دکھوں کو دور کرنے والے! ہائے، باپ کے پیارے! اے میرے ناتھ! ہائے بیٹے! آج تم کہاں چلے گئے؟
2.64.77
हा कौसल्ये नशिष्यामि हा सुमित्रे तपस्विनि ।
हा नृशम्से ममामित्रे कैकेयि कुलपाम्सनि ॥ २.६४.७७ ॥
ہائے کوسلیا! میں ہلاک ہو جاؤں گا۔ ہائے سمتری، اے تپسوینی! ہائے ظالم، میری دشمن، خاندان کو داغ لگانے والی کیکئی!
2.64.78
राजा दशरथः शोचन् जीवित अन्तम् उपागमत् ॥ २.६४.७८ ॥
بادشاہ دشرتھ غم کرتے کرتے اپنی زندگی کے آخری لمحے کو پہنچ گئے۔
2.64.79
यथा तु दीनम् कथयन् नर अधिपः ।
प्रियस्य पुत्रस्य विवासन आतुरः ।
गते अर्ध रात्रे भृश दुह्ख पीडितः ।
तदा जहौ प्राणम् उदार दर्शनः ॥ २.६४.७९ ॥
محبوب بیٹے کی جلاوطنی سے بے قرار ہو کر، دین لہجے میں باتیں کرتے ہوئے وہ نرادھپ، آدھی رات گزرنے پر شدید دکھ سے نڈھال ہو کر، اُسی وقت اپنی جان دے بیٹھے، وہ بلند نظر والے بادشاہ۔