వాల్మీకి రామాయణం · సర్గ 2.64
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.64.1
वधमप्रतिरूपम् तु महर्षेस्तस्य राघवः ।
विलपन्ने व धर्मात्मा कौसल्याम् पुन रब्रवीत् ॥ २.६४.१ ॥
మహర్షి యొక్క ఆ తగని వధను గురించి విలపిస్తూ ధర్మాత్ముడైన రాఘవుడు మళ్ళీ కౌసల్యతో ఇలా అన్నాడు.
2.64.2
तत् अज्ञानान् महत् पापम् कृत्वा सम्कुलित इन्द्रियः ।
एकः तु अचिन्तयम् बुद्ध्या कथम् नु सुकृतम् भवेत् ॥ २.६४.२ ॥
అజ్ఞానంతో ఆ మహా పాపం చేసి, కలత చెందిన ఇంద్రియాలతో ఒంటరిగా నేను బుద్ధితో ఆలోచించాను: ఇప్పుడు పుణ్యం ఎలా కలుగుతుంది?
2.64.3
ततः तम् घटम् आदय पूर्णम् परम वारिणा ।
आश्रमम् तम् अहम् प्राप्य यथा आख्यात पथम् गतः ॥ २.६४.३ ॥
అప్పుడు ఆ కుండను నీటితో నింపి తీసుకొని, చెప్పిన దారిలో నడిచి ఆ ఆశ్రమానికి చేరుకున్నాను.
2.64.4
तत्र अहम् दुर्बलाव् अन्धौ वृद्धाव् अपरिणायकौ ।
अपश्यम् तस्य पितरौ लून पक्षाव् इव द्विजौ ॥ २.६४.४ ॥
అక్కడ నేను అతని బలహీనులూ, అంధులూ, వృద్ధులూ, దిక్కులేనివారూ అయిన తల్లిదండ్రులను చూశాను; రెక్కలు తెగిన రెండు పక్షుల్లా ఉన్నారు.
2.64.5
तन् निमित्ताभिर् आसीनौ कथाभिर् अपरिक्रमौ ।
ताम् आशाम् मत् कृते हीनाव् उदासीनाव् अनाथवत् ॥ २.६४.५ ॥
ఆ కారణంగా కూర్చుని ఉన్నవారు, మాటలతోనే కాలం గడుపుతూ తిరగలేనివారు; నా కారణంగా ఆ ఆశను కోల్పోయి, విచారంగా, అనాథల్లా.
2.64.6
शोकोपहतचित्तश्च भयसम्त्रस्तचेतनः ।
तच्चाश्रमपदम् गत्वा भूयः शोकमहम् गतः ॥ २.६४.६ ॥
శోకంతో కలత చెందిన మనసుతో, భయంతో వణికిన చైతన్యంతో ఆ ఆశ్రమానికి వెళ్లి నేను మళ్లీ శోకంలో మునిగిపోయాను.
2.64.7
पद शब्दम् तु मे श्रुत्वा मुनिर् वाक्यम् अभाषत ।
किम् चिरायसि मे पुत्र पानीयम् क्षिप्रम् आनय ॥ २.६४.७ ॥
నా అడుగుల చప్పుడు విని ముని ఇలా అన్నాడు: కుమారా, ఎందుకు ఆలస్యం చేస్తున్నావు? నీళ్లు త్వరగా తీసుకురా.
2.64.8
यन् निमित्तम् इदम् तात सलिले क्रीडितम् त्वया ।
उत्कण्ठिता ते माता इयम् प्रविश क्षिप्रम् आश्रमम् ॥ २.६४.८ ॥
కుమారా, నీవు నీటిలో ఆడుకోవడం వల్ల నీ తల్లి ఆందోళన చెందుతోంది; త్వరగా ఆశ్రమంలోకి ప్రవేశించు.
2.64.9
यद् व्यलीकम् कृतम् पुत्र मात्रा ते यदि वा मया ।
न तन् मनसि कर्तव्यम् त्वया तात तपस्विना ॥ २.६४.९ ॥
కుమారా, నీ తల్లి వల్లనో లేదా నా వల్లనో ఏదైనా తప్పు జరిగి ఉంటే, ప్రియ కుమారా, తపస్విగా నీవు దానిని మనసులో ఉంచుకోకూడదు.
2.64.10
त्वम् गतिस् तु अगतीनाम् च चक्षुस् त्वम् हीन चक्षुषाम् ।
समासक्ताः त्वयि प्राणाः किम्चिन् नौ न अभिभाषसे ॥ २.६४.१० ॥
నీవే నిరాశ్రయులకు ఆశ్రయం; గుడ్డివారికి నీవే కన్ను. మా ప్రాణాలు నీపైనే ఆధారపడి ఉన్నాయి; అయినా నీవు మాతో ఏమీ మాట్లాడవు.
2.64.11
मुनिम् अव्यक्तया वाचा तम् अहम् सज्जमानया ।
हीन व्यन्जनया प्रेक्ष्य भीतः भीतैव अब्रुवम् ॥ २.६४.११ ॥
ముని వైపు చూసి నేను భయపడి, అస్పష్టమైన, తడబడే, అక్షరాలు తడబడిన మాటతో మాట్లాడాను.
2.64.12
मनसः कर्म चेष्टाभिर् अभिसम्स्तभ्य वाग् बलम् ।
आचचक्षे तु अहम् तस्मै पुत्र व्यसनजम् भयम् ॥ २.६४.१२ ॥
మనసు కార్యాలను, చేష్టలను అదుపులో ఉంచి, మాట శక్తిని నిగ్రహించుకొని, నేను అతనికి, కుమారా, విపత్తు వలన కలిగిన భయాన్ని చెప్పాను.
2.64.13
क्षत्रियो अहम् दशरथो न अहम् पुत्रः महात्मनः ।
सज्जन अवमतम् दुह्खम् इदम् प्राप्तम् स्व कर्मजम् ॥ २.६४.१३ ॥
నేను క్షత్రియుడిని, దశరథుడను; మహాత్ముని కుమారుడను కాను. సజ్జనులచే నిందితమైన ఈ దుఃఖం నా స్వకర్మవల్ల కలిగి నాకు ప్రాప్తించింది.
2.64.14
भगवमः च अपहस्तः अहम् सरयू तीरम् आगतः ।
जिघाम्सुः श्वा पदम् किम्चिन् निपाने वा आगतम् गजम् ॥ २.६४.१४ ॥
ఓ భగవంతుడా, సరయూ తీరానికి వచ్చాను; చేతిలో ధనుస్సు ఉంది. ఏదో ఒక హింస్ర జంతువును లేదా నీటి మడుగుకు వచ్చిన ఏనుగును చంపాలనే కోరికతో వచ్చాను.
2.64.15
ततः श्रुतः मया शब्दो जले कुम्भस्य पूर्यतः ।
द्विपो अयम् इति मत्वा हि बाणेन अभिहतः मया ॥ २.६४.१५ ॥
అప్పుడు నీటిలో కుండ నింపుతున్న శబ్దం నేను విన్నాను; 'ఇది ఏనుగు' అని భావించి బాణంతో కొట్టాను.
2.64.16
गत्वा नद्याः ततः तीरम् अपश्यम् इषुणा हृदि ।
विनिर्भिन्नम् गत प्राणम् शयानम् भुवि तापसम् ॥ २.६४.१६ ॥
ఆ తర్వాత నది ఒడ్డుకు వెళ్లి చూశాను; గుండెలో బాణం దిగి, ప్రాణం పోయి, నేలపై పడి ఉన్న ఒక తపస్విని చూశాను.
2.64.17
भगवन् शब्दम् आलक्ष्य मया गज जिघाम्सुना ।
विसृष्टः अम्भसि नाराचः तेन ते निहतः सुतः ॥ २.६४.१७ ॥
ఓ భగవంతుడా, ఆ శబ్దాన్ని గుర్తించి ఏనుగును చంపాలనే కోరికతో నేను నీటిలోకి నారాచ బాణాన్ని విడిచాను; దాని వల్ల మీ కుమారుడు మరణించాడు.
2.64.18
ततस्तस्यैव वचनादुपेत्य परितप्यतः ।
स मया सहसा बण उद्धृतो मर्मतस्तदा ॥ २.६४.१८ ॥
అప్పుడు అతని మాట ప్రకారం అతని దగ్గరకు వెళ్లి, విలపిస్తున్న అతని మర్మస్థానం నుండి వెంటనే బాణాన్ని బయటకు తీశాను.
2.64.19
स च उद्धृतेन बाणेन तत्र एव स्वर्गम् आस्थितः ।
भगवन्ताव् उभौ शोचन्न् अन्धाव् इति विलप्य च ॥ २.६४.१९ ॥
ఆ బాణంతో గాయపడి ఆయన అక్కడే స్వర్గానికి వెళ్ళిపోయాడు. ఇద్దరు పూజ్యులైన అంధుల కోసం శోకిస్తూ, ఇలా విలపించి.
2.64.20
अज्ञानात् भवतः पुत्रः सहसा अभिहतः मया ।
शेषम् एवम् गते यत् स्यात् तत् प्रसीदतु मे मुनिः ॥ २.६४.२० ॥
అజ్ఞానంతో మీ కుమారుడిని నేను అకస్మాత్తుగా కొట్టాను. ఇలా జరిగిపోయింది; ఇక మిగిలినది ఏదైనా అది జరుగనీయండి; ఓ ముని, నాపై దయ చూపండి.
2.64.21
स तत् श्रुत्वा वचः क्रूरम् निह्श्वसन् शोक कर्शितः ।
नाशकत्तीव्रमायासमकर्तुम् भगवानृषिः ॥ २.६४.२१ ॥
ఆ క్రూరమైన మాట విని, శోకంతో కృశించి, నిట్టూరుస్తూ, ఆ పూజ్య ఋషి అతనికి తీవ్ర బాధ కలిగించలేకపోయాడు.
2.64.22
सबाष्पपूर्णवदनो निःश्वसन् शोककर्शितः ।
माम् उवाच महा तेजाः कृत अन्जलिम् उपस्थितम् ॥ २.६४.२२ ॥
కన్నీళ్లతో నిండిన ముఖంతో, నిట్టూరుస్తూ, శోకంతో కృశించిన ఆ మహాతేజస్వి, చేతులు జోడించి నిలిచిన నాతో ఇలా అన్నాడు.
2.64.23
यद्य् एतत् अशुभम् कर्म न स्म मे कथयेः स्वयम् ।
फलेन् मूर्धा स्म ते राजन् सद्यः शत सहस्रधा ॥ २.६४.२३ ॥
నీవు స్వయంగా ఈ అశుభ కర్మను నాకు చెప్పకపోయి ఉంటే, ఓ రాజా, దాని ఫలితంగా నీ తల వెంటనే వందవేల ముక్కలుగా పగిలిపోయేది.
2.64.24
क्षत्रियेण वधो राजन् वानप्रस्थे विशेषतः ।
ज्ञान पूर्वम् कृतः स्थानाच् च्यावयेद् अपि वज्रिणम् ॥ २.६४.२४ ॥
ఓ రాజా, క్షత్రియుడు వానప్రస్థుని చంపడం, ప్రత్యేకించి తెలిసి చేస్తే, వజ్రధారి ఇంద్రుడిని కూడా తన స్థానం నుండి పడగొట్టగలదు.
2.64.25
सप्तधा तु फलेन्मूर्धा मुनौ तपसि तिष्ठति ।
ज्ञानाद्विसृजतः शस्त्रम् तादृशे ब्रह्मचारिणि ॥ २.६४.२५ ॥
తపస్సులో నిలిచిన ముని, బ్రహ్మచారి మీద తెలిసే ఆయుధాన్ని వదిలేవాడి తల ఏడు ముక్కలవుతుంది.
2.64.26
अज्ञानाद्द् हि कृतम् यस्मात् इदम् तेन एव जीवसि ।
अपि हि अद्य कुलम् नस्यात् राघवाणाम् कुतः भवान् ॥ २.६४.२६ ॥
తెలియక చేసినందువల్లనే ఇది జరిగింది; అందుకే నీవు బతికి ఉన్నావు. లేదంటే ఈరోజే రాఘవుల వంశం నశించేది, నీవెక్కడ మిగిలేవాడివి?
2.64.27
नय नौ नृप तम् देशम् इति माम् च अभ्यभाषत ।
अद्य तम् द्रष्टुम् इच्चावः पुत्रम् पश्चिम दर्शनम् ॥ २.६४.२७ ॥
"రాజా, మమ్మల్ని ఆ ప్రదేశానికి తీసుకెళ్లు" అని వారు నాతో అన్నారు. ఇప్పుడు మేమిద్దరం ఆ కొడుకును చూడాలనుకుంటున్నాము; ఇదే చివరి దర్శనం.
2.64.28
रुधिरेण अवसित अन्गम् प्रकीर्ण अजिन वाससम् ।
शयानम् भुवि निह्सम्ज्ञम् धर्म राज वशम् गतम् ॥ २.६४.२८ ॥
రక్తంతో తడిసిన అవయవాలతో, చెల్లాచెదురైన జింకచర్మ వస్త్రంతో, నేలపై పడి, స్పృహ లేక, ధర్మరాజు యముని వశమైనవాడిగా.
2.64.29
अथ अहम् एकः तम् देशम् नीत्वा तौ भृश दुह्खितौ ।
अस्पर्शयम् अहम् पुत्रम् तम् मुनिम् सह भार्यया ॥ २.६४.२९ ॥
అప్పుడు నేను ఒంటరిగా ఆ ఇద్దరు అత్యంత దుఃఖితులను ఆ ప్రదేశానికి తీసుకెళ్లి, భార్యతో ఉన్న ఆ ముని కొడుకును తాకించాను.
2.64.30
तौ पुत्रम् आत्मनः स्पृष्ट्वा तम् आसाद्य तपस्विनौ ।
निपेततुः शरीरे अस्य पिता च अस्य इदम् अब्रवीत् ॥ २.६४.३० ॥
ఆ ఇద్దరు తపస్వులు తమ కొడుకును తాకి, అతని వద్దకు చేరి, అతని శరీరంపై పడ్డారు. అతని తండ్రి ఇలా అన్నాడు.
2.64.31
न न्व् अहम् ते प्रियः पुत्र मातरम् पश्य धार्मिक ।
किम् नु न आलिन्गसे पुत्र सुकुमार वचो वद ॥ २.६४.३१ ॥
ధార్మికుడవైన కుమారా, నేను నీకు ప్రియుడను కానా? నీ తల్లిని చూడు. సుకుమారుడా, నీవు నన్ను ఎందుకు కౌగిలించుకోవడం లేదు? ఒక మాటైనా పలుకు.
2.64.32
न त्वहम् ते प्रियः पुत्र मातरम् पस्य धार्मिक ।
किम् नु नालिङ्गसे पुत्र सुकुमार वचो वद ॥ २.६४.३२ ॥
ధార్మికుడవైన కుమారా, నిజంగా నేను నీకు ప్రియుడను కాదా? నీ తల్లిని చూడు. సుకుమారుడా, నీవు నన్ను ఎందుకు కౌగిలించుకోవడం లేదు? ఒక మాటైనా పలుకు.
2.64.33
कस्य वा अपर रात्रे अहम् श्रोष्यामि हृदयम् गमम् ।
अधीयानस्य मधुरम् शास्त्रम् वा अन्यद् विशेषतः ॥ २.६४.३३ ॥
ఇక అర్ధరాత్రి వేళ ఎవరి మధురమైన, హృదయాన్ని తాకే పఠనాన్ని నేను వింటాను? శాస్త్రాన్ని లేదా మరొకదాన్ని ప్రత్యేకంగా చదివే వారిది?
2.64.34
को माम् सम्ध्याम् उपास्य एव स्नात्वा हुत हुत अशनः ।
श्लाघयिष्यति उपासीनः पुत्र शोक भय अर्दितम् ॥ २.६४.३४ ॥
సంధ్యోపాసన చేసి, స్నానం చేసి, హోమాలు చేసి భోజనం చేసిన తర్వాత, నా దగ్గర కూర్చుని ఎవరు నన్ను ప్రశంసిస్తారు, కుమారా? శోకభయాలతో పీడితుడనైన నన్ను.
2.64.35
कन्द मूल फलम् हृत्वा को माम् प्रियम् इव अतिथिम् ।
भोजयिष्यति अकर्मण्यम् अप्रग्रहम् अनायकम् ॥ २.६४.३५ ॥
కందమూలాలు, ఫలాలు తెచ్చి, పనిచేయలేని, ఆధారం లేని, నాయకుడు లేని నన్ను, ప్రియమైన అతిథిని వలె ఎవరు భోజనం పెడతారు?
2.64.36
इमाम् अन्धाम् च वृद्धाम् च मातरम् ते तपस्विनीम् ।
कथम् पुत्र भरिष्यामि कृपणाम् पुत्र गर्धिनीम् ॥ २.६४.३६ ॥
కుమారా, నీ ఈ అంధురాలు, వృద్ధురాలు, తపస్విని అయిన తల్లిని, దీనురాలును నీ కోసం ఆరాటపడేదానిని, నేను ఎలా పోషించగలను?
2.64.37
तिष्ठ मा मा गमः पुत्र यमस्य सदनम् प्रति ।
श्वो मया सह गन्ता असि जनन्या च समेधितः ॥ २.६४.३७ ॥
ఆగు, కుమారా, యముని నివాసానికి వెళ్ళకు. రేపు నీవు నాతో వస్తావు, నీ తల్లిచేత పెంచబడినవాడివై.
2.64.38
उभाव् अपि च शोक आर्ताव् अनाथौ कृपणौ वने ।
क्षिप्रम् एव गमिष्यावः त्वया हीनौ यम क्षयम् ॥ २.६४.३८ ॥
శోకంతో పీడితులమైన మేము ఇద్దరూ, అనాథలమై, దీనులమై, అడవిలో, నిన్ను కోల్పోయి, త్వరలోనే యముని నివాసానికి వెళ్తాము.
2.64.39
ततः वैवस्वतम् दृष्ट्वा तम् प्रवक्ष्यामि भारतीम् ।
क्षमताम् धर्म राजो मे बिभृयात् पितराव् अयम् ॥ २.६४.३९ ॥
అప్పుడు వైవస్వతుడైన యముని చూచి, అతనితో మాటలాడుతాను: ధర్మరాజు నాపై ప్రసన్నుడగుగాక, ఇతడు నా తల్లిదండ్రులను పోషించుగాక.
2.64.40
दातुमर्हति धर्मात्मा लोकपालो महायशाः ।
ईदृषस्य ममाक्षय्या मेकामभयदक्षिणाम् ॥ २.६४.४० ॥
ధర్మాత్ముడు, లోకపాలకుడు, మహాయశస్వి అయిన అతడు, నా వంటివానికి ఈ అక్షయమైన, అభయ దక్షిణను ఇచ్చుటకు అర్హుడు.
2.64.41
अपापो असि यथा पुत्र निहतः पाप कर्मणा ।
तेन सत्येन गच्च आशु ये लोकाः शस्त्र योधिनाम् ॥ २.६४.४१ ॥
పుత్రా, నీవు పాపరహితుడవు, అయినా పాపకర్ముని చేత హతుడవైనావు. ఆ సత్యం వల్ల, శస్త్రయోధుల లోకాలకు నీవు వెంటనే వెళ్ళుము.
2.64.42
यान्ति शूरा गतिम् याम् च सम्ग्रामेष्व् अनिवर्तिनः ।
हताः तु अभिमुखाः पुत्र गतिम् ताम् परमाम् व्रज ॥ २.६४.४२ ॥
యుద్ధాలలో వెనుదిరగని శూరులు పొందే గతిని, ఎదురుతిరిగి హతులైనవారు పొందే ఆ పరమగతిని, పుత్రా, నీవు పొందుము.
2.64.43
याम् गतिम् सगरः शैब्यो दिलीपो जनमेजयः ।
नहुषो धुन्धुमारः च प्राप्ताः ताम् गच्च पुत्रक ॥ २.६४.४३ ॥
సగరుడు, శైబ్యుడు, దిలీపుడు, జనమేజయుడు, నహుషుడు, ధుంధుమారుడు పొందిన ఆ గతిని, కుమారా, నీవు పొందు.
2.64.44
या गतिः सर्व साधूनाम् स्वाध्यायात् पतसः च या ।
भूमिदस्य आहित अग्नेः चएक पत्नी व्रतस्य च ॥ २.६४.४४ ॥
సర్వ సాధువుల గతి, స్వాధ్యాయం వలన, పతనం వలన కలిగే గతి, భూదానం చేసినవాడు, అగ్నిహోత్రుడు, ఏకపత్నీవ్రతుడు పొందే గతి—
2.64.45
गो सहस्र प्रदातृऋणाम् या या गुरुभृताम् अपि ।
देह न्यास कृताम् या च ताम् गतिम् गच्च पुत्रक ॥ २.६४.४५ ॥
వేయి గోవులను దానం చేసినవారి గతి, గురువులను పోషించినవారి గతి, దేహత్యాగం చేసినవారి గతి—ఆ గతిని, కుమారా, నీవు పొందు.
2.64.46
न हि तु अस्मिन् कुले जातः गच्चति अकुशलाम् गतिम् ।
स तु यास्यति येन त्वम् निहतो मम बान्धवः ॥ २.६४.४६ ॥
ఈ వంశంలో పుట్టినవారు అశుభ గతిని పొందరు. కానీ నిన్ను చంపిన అతడు ఆ గతిని పొందుతాడు, నా బంధువా.
2.64.47
एवम् स कृपणम् तत्र पर्यदेवयत असकृत् ।
ततः अस्मै कर्तुम् उदकम् प्रवृत्तः सह भार्यया ॥ २.६४.४७ ॥
ఇలా అతడు అక్కడ దీనంగా మళ్ళీ మళ్ళీ విలపించాడు. తరువాత భార్యతో కలిసి అతనికి ఉదకతర్పణం చేయడానికి పూనుకున్నాడు.
2.64.48
स तु दिव्येन रूपेण मुनि पुत्रः स्व कर्मभिः ।
स्वर्गमाध्यारुहत् ख्षिप्रम् शक्रेण सह खर्मवित् ॥ २.६४.४८ ॥
అయితే ఆ ముని కుమారుడు, ధర్మవేత్త, తన కర్మలవల్ల దివ్యరూపం పొంది త్వరగా ఇంద్రునితో కలిసి స్వర్గానికి ఎక్కాడు.
2.64.49
आबभाषे च वृद्धौ तौ सह शक्रेण तापसः ।
आश्वास्य च मुहूर्तम् तु पितरौ वाक्यम् अब्रवीत् ॥ २.६४.४९ ॥
తపస్వి ఇంద్రునితో కలిసి ఆ ఇద్దరు వృద్ధులతో మాట్లాడి, క్షణకాలం వారిని ఓదార్చి, తల్లిదండ్రులతో ఈ మాట చెప్పాడు.
2.64.50
स्थानम् अस्मि महत् प्राप्तः भवतोह् परिचारणात् ।
भवन्ताव् अपि च क्षिप्रम् मम मूलम् उपैष्यतः ॥ २.६४.५० ॥
మీ ఇద్దరి సేవ వలన నేను గొప్ప స్థానాన్ని పొందాను; మీరిద్దరూ కూడా త్వరలో నా స్థానానికి వస్తారు.
2.64.51
एवम् उक्त्वा तु दिव्येन विमानेन वपुष्मता ।
आरुरोह दिवम् क्षिप्रम् मुनि पुत्रः जित इन्द्रियः ॥ २.६४.५१ ॥
ఇలా చెప్పి, ఇంద్రియ నిగ్రహం గల ముని పుత్రుడు ఆ దివ్యమైన, తేజోమయ విమానంపై వెంటనే స్వర్గానికి ఎక్కాడు.
2.64.52
स कृत्वा तु उदकम् तूर्णम् तापसः सह भार्यया ।
माम् उवाच महा तेजाः कृत अन्जलिम् उपस्थितम् ॥ २.६४.५२ ॥
అప్పుడు ఆ మహాతేజస్వి అయిన తపస్వి భార్యతో కలిసి వెంటనే తర్పణం చేసి, చేతులు జోడించి దగ్గర నిలిచిన నాతో అన్నాడు.
2.64.53
अद्य एव जहि माम् राजन् मरणे न अस्ति मे व्यथा ।
यत् शरेण एक पुत्रम् माम् त्वम् अकार्षीर् अपुत्रकम् ॥ २.६४.५३ ॥
రాజా, ఇప్పుడే నన్ను చంపు; మరణం వలన నాకు బాధ లేదు, ఎందుకంటే ఒకే బాణంతో ఏకైక పుత్రుడున్న నన్ను నీవు పుత్రహీనునిగా చేశావు.
2.64.54
त्वया तु यद् अविज्ञानान् निहतः मे सुतः शुचिः ।
तेन त्वाम् अभिशप्स्यामि सुदुह्खम् अतिदारुणम् ॥ २.६४.५४ ॥
అజ్ఞానంతో నీవు నా పవిత్ర పుత్రుని చంపావు; అందువల్ల నిన్ను అత్యంత భయంకరమైన దుఃఖంతో శపిస్తాను.
2.64.55
पुत्र व्यसनजम् दुह्खम् यद् एतन् मम साम्प्रतम् ।
एवम् त्वम् पुत्र शोकेन राजन् कालम् करिष्यसि ॥ २.६४.५५ ॥
పుత్రా, పుత్ర వ్యసనం వల్ల కలిగిన ఈ దుఃఖం ఇప్పుడు నాకు ఉంది; అదే విధంగా, ఓ రాజా, నీవు కూడా పుత్ర శోకంతో నీ కాలాన్ని ముగిస్తావు.
2.64.56
अज्ञानात्तु हतो यस्मात् क्षत्रियेण त्वया मुनिः ।
तस्मात्त्वाम् नाविशत्याशु ब्रह्महत्या नराधिप ॥ २.६४.५६ ॥
అజ్ఞానంతో నీవు, క్షత్రియుడవై, ఒక ముని వధించావు; కాబట్టి ఓ నరాధిపా, బ్రహ్మహత్యా పాపం నిన్ను వెంటనే ఆవహించదు.
2.64.57
त्वामप्येतादृशो भावः क्षिप्रमेव गमिष्यति ।
जीवितान्तकरो घोरो दातारमिव दक्षिणा ॥ २.६४.५७ ॥
నీకూ ఇటువంటి భయంకర భావం త్వరలోనే వస్తుంది; అది ప్రాణాన్ని అంతం చేస్తుంది, దక్షిణ ఇచ్చేవానికి వచ్చినట్లుగా.
2.64.58
एवम् शापम् मयि न्यस्य विलप्य करुणम् बहु ।
चितामारोप्य देहम् तन्मिथुनम् स्वर्गमभ्ययात् ॥ २.६४.५८ ॥
ఈ విధంగా నాపై శాపం పెట్టి, ఎంతో కరుణగా విలపించి, ఆ జంట శరీరాలను చితిపై ఉంచి, వారు స్వర్గానికి వెళ్లారు.
2.64.59
तदेतच्चिन्तयानेन स्मऋतम् पापम् मया स्वयम् ।
तदा बाल्यात्कृतम् देवि शब्दवेध्यनुकर्षिणा ॥ २.६४.५९ ॥
ఇది ఆలోచిస్తూ ఉండగా, దేవీ, బాల్యంలో శబ్దవేధి బాణం ప్రయోగిస్తూ నేను చేసిన పాపం నాకే గుర్తుకు వచ్చింది.
2.64.60
तस्यायम् कर्मणो देवि विपाकः समुपस्थितः ।
अपथ्यैः सह सम्भुक्ते व्याधिरन्नरसे यथा ॥ २.६४.६० ॥
దేవీ, ఆ కర్మ ఫలితం ఇప్పుడు వచ్చింది; అపథ్యాహారం తిన్నప్పుడు అన్న రసంలో వ్యాధి కలిగినట్లు.
2.64.61
तस्मान् माम् आगतम् भद्रे तस्य उदारस्य तत् वचः ।
यद् अहम् पुत्र शोकेन सम्त्यक्ष्याम्य् अद्य जीवितम् ॥ २.६४.६१ ॥
కాబట్టి, ఓ భద్రే, ఆ ఉదారుడైన కుమారుని మాటల వల్ల నేను ఈ రోజు పుత్రశోకంతో నా ప్రాణాన్ని విడిచిపెట్టబోతున్నాను.
2.64.62
चक्षुर्भ्याम् त्वाम् न पश्यामि कौसल्ये साधु माम्स्फृश ।
इत्युक्त्वा स रुदम्स्त्रस्तो भार्यामाह च भूमिपः ॥ २.६४.६२ ॥
కౌసల్యా, నా కళ్లతో నిన్ను చూడలేకపోతున్నాను; నన్ను బాగా స్పృశించు. అలా చెప్పి, భయపడి ఏడుస్తూ రాజు తన భార్యతో అన్నాడు.
2.64.63
एतन्मे सदृशम् देवि यन्मया राघवे कृतम् ।
सदृशम् तत्तु तस्यैव यदनेन कृतम् मयि ॥ २.६४.६३ ॥
దేవీ, రాఘవునికి నేను చేసినది నాకు తగినదే; అతడు నాకు చేసినది అతనికి తగినదే.
2.64.64
दुर्वृत्तमपि कः पुत्रम् त्यजेद्भुवि विचक्षणः ।
कश्च प्रव्राज्यमानो वा नासूयेत्पितरम् सुतः ॥ २.६४.६४ ॥
భూమిపై ఏ వివేకవంతుడు దుష్ప్రవర్తన గల కుమారుడినైనా విడిచిపెడతాడు? బహిష్కరించబడుతున్న కుమారుడు తండ్రిపై అసూయపడకుండా ఉంటాడా?
2.64.65
यदि माम् सम्स्पृशेद् रामः सकृदद्य लभेत वा ।
यमक्षयमनुप्राप्ता द्रक्ष्यन्ति न हि मानवाः ॥ २.६४.६५ ॥
ఈ రోజు రాముడు ఒక్కసారైనా నన్ను స్పృశిస్తే లేదా నన్ను పొందితే, మనుషులు నన్ను యమలోకానికి వెళ్లినవానిగా చూడరు.
2.64.66
चक्षुषा त्वाम् न पश्यामि स्मृतिर् मम विलुप्यते ।
दूता वैवस्वतस्य एते कौसल्ये त्वरयन्ति माम् ॥ २.६४.६६ ॥
కళ్లతో నిన్ను చూడలేకపోతున్నాను; నా స్మృతి నశిస్తోంది. కౌసల్యా, ఈ వైవస్వత యముని దూతలు నన్ను త్వరపెడుతున్నారు.
2.64.67
अतः तु किम् दुह्खतरम् यद् अहम् जीवित क्षये ।
न हि पश्यामि धर्मज्ञम् रामम् सत्य पराक्यमम् ॥ २.६४.६७ ॥
అందువల్ల జీవితాంతంలో నాకు ఇంతకంటే పెద్ద దుఃఖం ఏముంటుంది, ధర్మజ్ఞుడూ సత్యపరాక్రముడూ అయిన రాముని నేను చూడలేకపోతున్నానే.
2.64.68
तस्यादर्शनजः शोकः सुतस्याप्रतिकर्मणः ।
उच्चोषयति मे प्राणान्वारि स्तोकमिवातवः ॥ २.६४.६८ ॥
ఆ కుమారుని చూడలేకపోవడం వల్ల కలిగిన శోకం, ప్రతీకారం లేనిది, కొద్దిపాటి నీటిని ఎండ ఎండింపజేసినట్లు నా ప్రాణాలను ఎండింపజేస్తోంది.
2.64.69
न ते मनुष्या देवाः ते ये चारु शुभ कुण्डलम् ।
मुखम् द्रक्ष्यन्ति रामस्य वर्षे पन्च दशे पुनः ॥ २.६४.६९ ॥
రాముని అందమైన, శుభకరమైన కుండలాలతో ఉన్న ముఖాన్ని పదిహేనవ సంవత్సరంలో మళ్ళీ చూడగలవారు మనుషులూ కారు, దేవతలూ కారు.
2.64.70
पद्म पत्र ईक्षणम् सुभ्रु सुदम्ष्ट्रम् चारु नासिकम् ।
धन्या द्रक्ष्यन्ति रामस्य तारा अधिप निभम् मुखम् ॥ २.६४.७० ॥
పద్మ పత్రాల వంటి కన్నులు, అందమైన కనుబొమలు, మంచి దంతాలు, అందమైన ముక్కు కలిగి, చంద్రుని వంటి రాముని ముఖాన్ని మళ్ళీ చూడగలవారు ధన్యులు.
2.64.71
सदृशम् शारदस्य इन्दोह् फुल्लस्य कमलस्य च ।
सुगन्धि मम नाथस्य धन्या द्रक्ष्यन्ति तन् मुखम् ॥ २.६४.७१ ॥
శరదృతు చంద్రునికి, వికసించిన కమలానికి సమానమైన, నా ప్రభువు రాముని సువాసన గల ఆ ముఖాన్ని చూడగలవారు ధన్యులు.
2.64.72
निवृत्त वन वासम् तम् अयोध्याम् पुनर् आगतम् ।
द्रक्ष्यन्ति सुखिनो रामम् शुक्रम् मार्ग गतम् यथा ॥ २.६४.७२ ॥
వనవాసం ముగించుకుని మళ్ళీ అయోధ్యకు వచ్చిన ఆ రాముని, మార్గంలో సాగే శుక్రగ్రహాన్ని చూసినట్లుగా సుఖులు చూస్తారు.
2.64.73
कौसल्ये चित्त मोहेन हृदयम् सीदतीव मे ।
वेदये न च समुक्तान् शब्दस्पर्शरसानहम् ॥ २.६४.७३ ॥
కౌసల్యా! మోహంతో నా మనసు కలత చెందుతోంది; నా హృదయం మునిగిపోతున్నట్లు ఉంది. శబ్దాన్ని, స్పర్శను, రుచిని నేను సరిగా గ్రహించలేకపోతున్నాను.
2.64.74
चित्तनाशाद्विपद्यन्ते सर्वाण्येवेन्द्रियाणि मे ।
क्षिणस्नेहस्य दीपस्य सम्सक्ता रश्मयो यथा ॥ २.६४.७४ ॥
మనసు నశించడంతో నా ఇంద్రియాలన్నీ క్షీణిస్తున్నాయి; నూనె తరిగిపోయిన దీపపు కిరణాలు మసకబారినట్లు.
2.64.75
अयम् आत्म भवः शोको माम् अनाथम् अचेतनम् ।
सम्सादयति वेगेन यथा कूलम् नदी रयः ॥ २.६४.७५ ॥
లోపల పుట్టిన ఈ శోకం ఆశ్రయం లేని, స్పృహ తప్పిన నన్ను వేగంగా కూల్చివేస్తోంది; నది ప్రవాహం ఒడ్డును కూల్చినట్లు.
2.64.76
हा राघव महा बाहो हा मम आयास नाशन ।
हा पितृप्रिय मे नाथ हाद्य क्वासि गतः सुत ॥ २.६४.७६ ॥
అయ్యో రాఘవా! మహాబాహూ! అయ్యో, నా దుఃఖాన్ని పోగొట్టేవాడా! అయ్యో, తండ్రికి ప్రియుడా! నా నాథా! అయ్యో కుమారా! ఈ రోజు నువ్వు ఎక్కడికి వెళ్ళావు?
2.64.77
हा कौसल्ये नशिष्यामि हा सुमित्रे तपस्विनि ।
हा नृशम्से ममामित्रे कैकेयि कुलपाम्सनि ॥ २.६४.७७ ॥
అయ్యో కౌసల్యా! నేను నశించిపోతాను. అయ్యో సుమిత్రా, తపస్విని! అయ్యో క్రూరురాలా, నా శత్రువా, కుల కళంకిణీ కైకేయీ!
2.64.78
राजा दशरथः शोचन् जीवित अन्तम् उपागमत् ॥ २.६४.७८ ॥
రాజు దశరథుడు శోకిస్తూ తన జీవితాంతాన్ని పొందాడు.
2.64.79
यथा तु दीनम् कथयन् नर अधिपः ।
प्रियस्य पुत्रस्य विवासन आतुरः ।
गते अर्ध रात्रे भृश दुह्ख पीडितः ।
तदा जहौ प्राणम् उदार दर्शनः ॥ २.६४.७९ ॥
ప్రియ పుత్రుని వనవాసంతో ఆతురుడై, దీనంగా పలుకుతూ ఉన్న ఆ నరాధిపతి, అర్ధరాత్రి గడిచాక తీవ్ర దుఃఖంతో బాధించబడి, అప్పుడే ప్రాణాలు విడిచాడు, ఉదార దర్శనుడైన ఆ రాజు.