વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.66
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.66.1
तम् अग्निम् इव सम्शान्तम् अम्बु हीनम् इव अर्णवम् ।
हतप्रभम् इव आदित्यम् स्वर्गथम् प्रेक्ष्य भूमिपम् ॥ २.६६.१ ॥
ઓલવાયેલા અગ્નિ જેવા, જળ વિનાના સાગર જેવા, પ્રભાહીન સૂર્ય જેવા સ્વર્ગગત ભૂપતિને જોઈને.
2.66.2
कौसल्या बाष्प पूर्ण अक्षी विविधम् शोक कर्शिता ।
उपगृह्य शिरः राज्ञः कैकेयीम् प्रत्यभाषत ॥ २.६६.२ ॥
આંસુભરી આંખોવાળી, અનેક પ્રકારના શોકથી કૃશ થયેલી કૌસલ્યાએ રાજાનું માથું ખોળામાં લઈને કૈકેયીને ઉત્તર આપ્યો.
2.66.3
सकामा भव कैकेयि भुन्क्ष्व राज्यम् अकण्टकम् ।
त्यक्त्वा राजानम् एक अग्रा नृशम्से दुष्ट चारिणि ॥ २.६६.३ ॥
હે કૈકેયી, તારી ઇચ્છા પૂરી થાઓ. નિષ્કંટક રાજ્ય ભોગવ. રાજાને ત્યજીને એકાગ્રતાથી, હે ક્રૂર, દુષ્ટ આચરણવાળી!
2.66.4
विहाय माम् गतः रामः भर्ता च स्वर् गतः मम ।
विपथे सार्थ हीना इव न अहम् जीवितुम् उत्सहे ॥ २.६६.४ ॥
રામ મને ત્યજીને ગયા, અને મારા પતિ સ્વર્ગે ગયા. માર્ગ ભૂલેલી, કાફલાથી વિખૂટી પડેલી સ્ત્રીની જેમ હું જીવવાનું સાહસ કરી શકતી નથી.
2.66.5
भर्तारम् तम् परित्यज्य का स्त्री दैवतम् आत्मनः ।
इच्चेज् जीवितुम् अन्यत्र कैकेय्याः त्यक्त धर्मणः ॥ २.६६.५ ॥
પોતાના દેવ સમાન પતિને ત્યજીને, ધર્મ છોડનારી કૈકેયી સિવાય કઈ સ્ત્રી બીજે ક્યાંય જીવવા ઇચ્છે?
2.66.6
न लुब्धो बुध्यते दोषान् किम् पाकम् इव भक्षयन् ।
कुब्जा निमित्तम् कैकेय्या राघवाणान् कुलम् हतम् ॥ २.६६.६ ॥
લોભી માણસ દોષોને સમજતો નથી, ઝેરી ફળ ખાનારની જેમ. કુબ્જાના કારણે કૈકેયીએ રાઘવોનું કુળ નષ્ટ કર્યું.
2.66.7
अनियोगे नियुक्तेन राज्ञा रामम् विवासितम् ।
सभार्यम् जनकः श्रुत्वा पतितप्स्यति अहम् यथा ॥ २.६६.७ ॥
અનુચિત આજ્ઞાથી પ્રેરાયેલા રાજાએ રામને પત્ની સહિત વનવાસ આપ્યો; આ સાંભળીને જનક પણ મારી જેમ પડી જશે.
2.66.8
स मामनाथाम् विधवाम् नाद्य जानाति धार्मिकः ।
रामः कमल पत्र अक्षो जीव नाशम् इतः गतः ॥ २.६६.८ ॥
તે ધાર્મિક રામ, કમળપાંખડી જેવી આંખોવાળો, આજે મને અનાથ અને વિધવા તરીકે જાણતો નથી; તે અહીંથી જીવનના નાશ તરફ ચાલ્યો ગયો છે.
2.66.9
विदेह राजस्य सुता तहा सीता तपस्विनी ।
दुह्खस्य अनुचिता दुह्खम् वने पर्युद्विजिष्यति ॥ २.६६.९ ॥
વિદેહ રાજાની પુત્રી, તપસ્વિની સીતા પણ દુઃખને યોગ્ય નથી; વનમાં તે અત્યંત વ્યાકુળ થશે.
2.66.10
नदताम् भीम घोषाणाम् निशासु मृग पक्षिणाम् ।
निशम्य नूनम् सम्स्त्रस्ता राघवम् सम्श्रयिष्यति ॥ २.६६.१० ॥
રાત્રે ગર્જતા ભયંકર અવાજવાળા મૃગો અને પક્ષીઓના સ્વર સાંભળીને તે ભયભીત થઈ રાઘવનો આશરો લેશે.
2.66.11
वृद्धः चैव अल्प पुत्रः च वैदेहीम् अनिचिन्तयन् ।
सो अपि शोक समाविष्टः ननु त्यक्ष्यति जीवितम् ॥ २.६६.११ ॥
વૃદ્ધ, થોડા પુત્રોવાળો, વૈદેહીનું સતત ચિંતન કરતો તે પણ શોકથી ઘેરાઈને ચોક્કસ જીવન ત્યજશે.
2.66.12
साहमद्यैव दिष्टान्तम् गमिष्यामि पतिव्रता ।
इदम् शरीरमालिङ्ग्य प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ॥ २.६६.१२ ॥
પતિવ્રતા એવી હું આજે જ ભાગ્યે નક્કી કરેલા અંતે જઈશ; આ શરીરને આલિંગીને હું અગ્નિમાં પ્રવેશીશ.
2.66.13
ताम् ततः सम्परिष्वज्य विलपन्तीम् तपस्विनीम् ।
व्यपनिन्युः सुदुह्ख आर्ताम् कौसल्याम् व्यावहारिकाः ॥ २.६६.१३ ॥
ત્યારે અધિકારીઓએ વિલાપ કરતી તે તપસ્વિની કૌસલ્યાને આલિંગન આપીને, અતિ દુઃખથી પીડિત તેને ત્યાંથી દૂર લઈ ગયા.
2.66.14
तैल द्रोण्याम् अथ अमात्याः सम्वेश्य जगती पतिम् ।
राज्ञः सर्वाणि अथ आदिष्टाः चक्रुः कर्माणि अनन्तरम् ॥ २.६६.१४ ॥
ત્યારે મંત્રીઓએ ભૂપતિને તેલની દ્રોણીમાં મૂકીને, પછી આજ્ઞા પ્રમાણે રાજાનાં બધાં કર્મો ક્રમશઃ કર્યાં.
2.66.15
न तु सम्कलनम् राज्ञो विना पुत्रेण मन्त्रिणः ।
सर्वज्ञाः कर्तुम् ईषुस् ते ततः रक्षन्ति भूमिपम् ॥ २.६६.१५ ॥
પણ રાજપુત્ર વિના મંત્રીઓએ સભા ભેગી કરવાની ઇચ્છા ન કરી; સર્વજ્ઞ એવા તેઓ ત્યારે ભૂપતિની રક્ષા કરતા રહ્યા.
2.66.16
तैल द्रोण्याम् तु सचिवैः शायितम् तम् नर अधिपम् ।
हा मृतः अयम् इति ज्ञात्वा स्त्रियः ताः पर्यदेवयन् ॥ २.६६.१६ ॥
પણ મંત્રીઓએ તેલની દ્રોણીમાં સુવડાવેલા તે નરાધિપને 'હાય! આ મૃત્યુ પામ્યા' એમ જાણીને તે સ્ત્રીઓ વિલાપ કરવા લાગી.
2.66.17
बाहून् उद्यम्य कृपणा नेत्र प्रस्रवणैः मुखैः ।
रुदन्त्यः शोक सम्तप्ताः कृपणम् पर्यदेवयन् ॥ २.६६.१७ ॥
હાથ ઊંચા કરીને, આંખોમાંથી આંસુ વહાવતી, મુખેથી રડતી, શોકથી તપેલી તે દીન સ્ત્રીઓ દીનતાપૂર્વક વિલાપ કરવા લાગી.
2.66.18
हा महाराज रामेण सततम् प्रियवादिना ।
विहीनाः सत्यसन्धेन किमर्थम् विजहासि नः ॥ २.६६.१८ ॥
અરેરે મહારાજ! હંમેશાં પ્રિય બોલનારા, સત્યસંધ રામ વિનાના અમને તમે કેમ ત્યજી રહ્યા છો?
2.66.19
कैकेय्या दुष्टभावाया राघवेण वियोजिताः ।
कथम् पतिघ्न्या वत्स्यामः समीपे विधवा वयम् ॥ २.६६.१९ ॥
કૈકેયીના દુષ્ટ ભાવથી રાઘવ (રામ)થી વિખૂટી પડેલી આપણે, પતિઘાતિનીની સમીપે વિધવા તરીકે કેવી રીતે રહીશું?
2.66.20
स हि नाथः सदास्माकम् तव च प्रभुरात्मवान् ।
वनम् रामो गतः श्रीमान् विहाय नृपतिश्रियम् ॥ २.६६.२० ॥
સદા આપણા અને તમારા નાથ તથા પ્રભુ એવા આત્મસંયમી, તેજસ્વી રામ રાજલક્ષ્મીને ત્યજીને વનમાં ગયા છે.
2.66.21
त्वया तेन च वीरेण विना व्यसनमोहिताः ।
कथम् वयम् निवत्स्यामः कैकेय्या च विदूषिताः ॥ २.६६.२१ ॥
તમારા અને તે વીર વિના, શોકથી મોહિત અને કૈકેયીથી દૂષિત થયેલી આપણે કેવી રીતે રહીશું?
2.66.22
यया तु राजा रामश्च लक्ष्मणश्च महाबलः ।
सीतया सह सम्त्य्क्ताः सा कमन्यम् न हास्यति ॥ २.६६.२२ ॥
જેણે રાજા, રામ, મહાબલી લક્ષ્મણ અને સીતા સહિત સૌનો ત્યાગ કર્યો, તે બીજા કોને નહીં ત્યજે?
2.66.23
ता बाष्पेण च सम्वीताः शोकेन विपुलेन च ।
व्यवेष्टन्त निरानन्दा राघवस्य वरस्त्रीयः ॥ २.६६.२३ ॥
રાઘવની તે શ્રેષ્ઠ સ્ત્રીઓ આંસુ અને ભારે શોકથી ઘેરાઈ, આનંદરહિત થઈ તરફડવા લાગી.
2.66.24
निशा नक्षत्र हीना इव स्त्री इव भर्तृ विवर्जिता ।
पुरी न अराजत अयोध्या हीना राज्ञा महात्मना ॥ २.६६.२४ ॥
મહાત્મા રાજા વિના અયોધ્યા નગરી તારાઓ વિનાની રાત્રિ જેવી અને પતિથી ત્યજાયેલી સ્ત્રી જેવી શોભતી ન હતી.
2.66.25
बाष्प पर्याकुल जना हाहा भूत कुल अन्गना ।
शून्य चत्वर वेश्म अन्ता न बभ्राज यथा पुरम् ॥ २.६६.२५ ॥
આંસુઓથી વ્યાકુળ લોકો, 'હાય હાય' કરતી કુળવધૂઓ, સૂના ચોક અને ઘરોના અંદરના ભાગ — નગર પહેલાંની જેમ શોભતું નહોતું.
2.66.26
गत प्रभा द्यौर् इव भास्करम् विना ।
व्यपेत नक्षत्र गणा इव शर्वरी ।
निवृत्तचारः सहसा गतो रविः ।
प्रवृत्तचारा राजनी ह्युपस्थिता ॥ २.६६.२६ ॥
સૂર્ય વિનાનું આકાશ પ્રભાહીન, તારાગણ વિનાની રાત્રિ જેવું — સૂર્ય અચાનક પોતાનો માર્ગ છોડીને ગયો હોય અને રાત્રિ પોતાના માર્ગે આવી હોય તેમ.
2.66.27
ऋते तु पुत्राद्दहनम् महीपते ।
र्नरोचयन्ते सुहृदः समागताः ।
इतीव तस्मिन् शयने न्यवेशय ।
न्विचिन्त्य राजानमचिन्त्य दर्शनम् ॥ २.६६.२७ ॥
'પુત્ર વિના રાજાનો અગ્નિસંસ્કાર યોગ્ય નથી' એમ વિચારીને ભેગા થયેલા હિતેચ્છુઓએ રાજાને તે શય્યા પર સુવડાવ્યા; અચિંત્ય દર્શનવાળા રાજાનું ચિંતન કરતાં.
2.66.28
गतप्रभा द्यौरिव भास्करम् विना ।
व्यपेतनक्षत्रगणेव शर्वरी ।
पुरी बभासे रहिता मह आत्मना ।
न च अस्र कण्ठ आकुल मार्ग चत्वरा ॥ २.६६.२८ ॥
સૂર્ય વિનાનું આકાશ પ્રભાહીન, તારાગણ ચાલ્યા ગયેલી રાત્રિ જેવું — મહાત્મા રાજા વિનાનું નગર શોભતું નહોતું; તેના માર્ગ અને ચોક આંસુથી રૂંધાયેલા કંઠવાળા લોકોથી વ્યાકુળ હતા.
2.66.29
नराः च नार्यः च समेत्य सम्घशो ।
विगर्हमाणा भरतस्य मातरम् ।
तदा नगर्याम् नर देव सम्क्षये ।
बभूवुर् आर्ता न च शर्म लेभिरे ॥ २.६६.२९ ॥
પુરુષો અને સ્ત્રીઓ ટોળે ટોળાં ભેગાં થઈને ભરતની માતાની નિંદા કરતાં — ત્યારે રાજાના અવસાનથી નગરમાં સૌ પીડિત થયા; શાંતિ ન પામ્યા.