वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.66
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.66.1
तम् अग्निम् इव सम्शान्तम् अम्बु हीनम् इव अर्णवम् ।
हतप्रभम् इव आदित्यम् स्वर्गथम् प्रेक्ष्य भूमिपम् ॥ २.६६.१ ॥
विझलेल्या अग्नीप्रमाणे, पाण्याशिवाय समुद्राप्रमाणे, तेजहीन सूर्याप्रमाणे स्वर्गगत झालेल्या भूपतीला पाहून.
2.66.2
कौसल्या बाष्प पूर्ण अक्षी विविधम् शोक कर्शिता ।
उपगृह्य शिरः राज्ञः कैकेयीम् प्रत्यभाषत ॥ २.६६.२ ॥
अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी, नाना प्रकारच्या शोकाने कृश झालेल्या कौसल्येने राजाचे मस्तक उचलून कैकेयीला उत्तर दिले.
2.66.3
सकामा भव कैकेयि भुन्क्ष्व राज्यम् अकण्टकम् ।
त्यक्त्वा राजानम् एक अग्रा नृशम्से दुष्ट चारिणि ॥ २.६६.३ ॥
हे कैकेयी, तुझी इच्छा पूर्ण होवो. निष्कंटक राज्याचा उपभोग घे. राजाचा त्याग करून एकाग्रतेने, हे क्रूर, दुष्ट आचरणाच्या स्त्री!
2.66.4
विहाय माम् गतः रामः भर्ता च स्वर् गतः मम ।
विपथे सार्थ हीना इव न अहम् जीवितुम् उत्सहे ॥ २.६६.४ ॥
राम मला सोडून गेला, आणि माझे पती स्वर्गात गेले. वाट चुकलेल्या, तांड्यापासून दूर झालेल्या स्त्रीप्रमाणे मला जगण्याचे धैर्य होत नाही.
2.66.5
भर्तारम् तम् परित्यज्य का स्त्री दैवतम् आत्मनः ।
इच्चेज् जीवितुम् अन्यत्र कैकेय्याः त्यक्त धर्मणः ॥ २.६६.५ ॥
आपले दैवत असलेल्या पतीचा त्याग करून, धर्म सोडलेल्या कैकेयीशिवाय कोणती स्त्री दुसरीकडे जगू इच्छिल?
2.66.6
न लुब्धो बुध्यते दोषान् किम् पाकम् इव भक्षयन् ।
कुब्जा निमित्तम् कैकेय्या राघवाणान् कुलम् हतम् ॥ २.६६.६ ॥
लोभी माणसाला दोष कळत नाही, विषारी फळ खाणाऱ्याप्रमाणे. कुब्जेमुळे कैकेयीने राघवांचे कुल नष्ट केले.
2.66.7
अनियोगे नियुक्तेन राज्ञा रामम् विवासितम् ।
सभार्यम् जनकः श्रुत्वा पतितप्स्यति अहम् यथा ॥ २.६६.७ ॥
अनुचित आज्ञेने प्रेरित राजाने रामाला पत्नीसह वनवासात पाठवले; हे ऐकून जनकही माझ्याप्रमाणेच कोसळेल.
2.66.8
स मामनाथाम् विधवाम् नाद्य जानाति धार्मिकः ।
रामः कमल पत्र अक्षो जीव नाशम् इतः गतः ॥ २.६६.८ ॥
तो धार्मिक राम, कमलपाकळ्यांसारख्या नेत्रांचा, आज मला अनाथ व विधवा म्हणून जाणत नाही; तो इथून प्राणनाशाच्या दिशेने निघून गेला आहे.
2.66.9
विदेह राजस्य सुता तहा सीता तपस्विनी ।
दुह्खस्य अनुचिता दुह्खम् वने पर्युद्विजिष्यति ॥ २.६६.९ ॥
विदेहराजाची कन्या, तपस्विनी सीतादेखील दुःखाच्या योग्य नाही; वनात ती फार व्याकूळ होईल.
2.66.10
नदताम् भीम घोषाणाम् निशासु मृग पक्षिणाम् ।
निशम्य नूनम् सम्स्त्रस्ता राघवम् सम्श्रयिष्यति ॥ २.६६.१० ॥
रात्री गर्जणाऱ्या भयंकर आवाजाच्या पशुपक्ष्यांचे स्वर ऐकून ती निश्चितच घाबरून राघवाचा आश्रय घेईल.
2.66.11
वृद्धः चैव अल्प पुत्रः च वैदेहीम् अनिचिन्तयन् ।
सो अपि शोक समाविष्टः ननु त्यक्ष्यति जीवितम् ॥ २.६६.११ ॥
वृद्ध, अल्प पुत्र असलेला आणि वैदेहीचा सतत विचार करणारा तोही शोकाने व्याप्त होऊन निश्चितच प्राण सोडील.
2.66.12
साहमद्यैव दिष्टान्तम् गमिष्यामि पतिव्रता ।
इदम् शरीरमालिङ्ग्य प्रवेक्ष्यामि हुताशनम् ॥ २.६६.१२ ॥
पतिव्रता अशी मी आजच दैवाने ठरवलेल्या अंताला जाईन; हे शरीर कवटाळून अग्नीत प्रवेश करीन.
2.66.13
ताम् ततः सम्परिष्वज्य विलपन्तीम् तपस्विनीम् ।
व्यपनिन्युः सुदुह्ख आर्ताम् कौसल्याम् व्यावहारिकाः ॥ २.६६.१३ ॥
तेव्हा सेवकांनी विलाप करणाऱ्या त्या तपस्विनी कौसल्येला आलिंगन देऊन, अत्यंत दुःखाने पीडित झालेल्या तिला तेथून दूर नेले.
2.66.14
तैल द्रोण्याम् अथ अमात्याः सम्वेश्य जगती पतिम् ।
राज्ञः सर्वाणि अथ आदिष्टाः चक्रुः कर्माणि अनन्तरम् ॥ २.६६.१४ ॥
मग मंत्र्यांनी भूपतीला तेलाच्या द्रोणीत ठेवले आणि नंतर आज्ञेनुसार राजाची सर्व कर्मे एकापाठोपाठ पार पाडली.
2.66.15
न तु सम्कलनम् राज्ञो विना पुत्रेण मन्त्रिणः ।
सर्वज्ञाः कर्तुम् ईषुस् ते ततः रक्षन्ति भूमिपम् ॥ २.६६.१५ ॥
पण राजपुत्राशिवाय मंत्र्यांनी सभा भरवण्याची इच्छा केली नाही; सर्वज्ञ असलेले ते तेव्हा भूपतीचे रक्षण करत होते.
2.66.16
तैल द्रोण्याम् तु सचिवैः शायितम् तम् नर अधिपम् ।
हा मृतः अयम् इति ज्ञात्वा स्त्रियः ताः पर्यदेवयन् ॥ २.६६.१६ ॥
पण मंत्र्यांनी तेलाच्या द्रोणीत निजवलेल्या त्या नरपतीला 'अरेरे! हा मेला' असे जाणून त्या स्त्रिया शोक करू लागल्या.
2.66.17
बाहून् उद्यम्य कृपणा नेत्र प्रस्रवणैः मुखैः ।
रुदन्त्यः शोक सम्तप्ताः कृपणम् पर्यदेवयन् ॥ २.६६.१७ ॥
बाहू उंचावून, डोळ्यांतून अश्रू वाहवत, तोंडाने रडत, शोकाने संतप्त झालेल्या त्या दीन स्त्रिया करुणपणे विलाप करू लागल्या.
2.66.18
हा महाराज रामेण सततम् प्रियवादिना ।
विहीनाः सत्यसन्धेन किमर्थम् विजहासि नः ॥ २.६६.१८ ॥
अरेरे महाराज! सदा प्रिय बोलणाऱ्या, सत्यप्रतिज्ञ रामाशिवाय असलेल्या आम्हाला आपण का सोडून जात आहात?
2.66.19
कैकेय्या दुष्टभावाया राघवेण वियोजिताः ।
कथम् पतिघ्न्या वत्स्यामः समीपे विधवा वयम् ॥ २.६६.१९ ॥
कैकेयीच्या दुष्ट भावनेमुळे राघवापासून (रामापासून) वियुक्त झालेल्या आपण, पतिघातिनीच्या समीप विधवा म्हणून कशा राहू?
2.66.20
स हि नाथः सदास्माकम् तव च प्रभुरात्मवान् ।
वनम् रामो गतः श्रीमान् विहाय नृपतिश्रियम् ॥ २.६६.२० ॥
नेहमी आपल्या आणि आमच्या नाथ व प्रभू असलेले आत्मसंयमी, तेजस्वी राम राजलक्ष्मीचा त्याग करून वनात गेले आहेत.
2.66.21
त्वया तेन च वीरेण विना व्यसनमोहिताः ।
कथम् वयम् निवत्स्यामः कैकेय्या च विदूषिताः ॥ २.६६.२१ ॥
आपल्याशिवाय आणि त्या वीराशिवाय, दुःखाने मोहित आणि कैकेयीमुळे दूषित झालेल्या आपण कशा राहू?
2.66.22
यया तु राजा रामश्च लक्ष्मणश्च महाबलः ।
सीतया सह सम्त्य्क्ताः सा कमन्यम् न हास्यति ॥ २.६६.२२ ॥
ज्या कैकेयीने राजा, राम, महाबली लक्ष्मण आणि सीता यांच्यासह सर्वांचा त्याग केला, ती आणखी कुणाला सोडणार नाही?
2.66.23
ता बाष्पेण च सम्वीताः शोकेन विपुलेन च ।
व्यवेष्टन्त निरानन्दा राघवस्य वरस्त्रीयः ॥ २.६६.२३ ॥
राघवाच्या त्या श्रेष्ठ स्त्रिया अश्रू आणि मोठ्या शोकाने वेढल्या गेल्या, आनंदरहित होऊन तळमळू लागल्या.
2.66.24
निशा नक्षत्र हीना इव स्त्री इव भर्तृ विवर्जिता ।
पुरी न अराजत अयोध्या हीना राज्ञा महात्मना ॥ २.६६.२४ ॥
महात्मा राजाशिवाय अयोध्या नगरी ताऱ्यांविना रात्रीसारखी आणि पतीने त्यागलेल्या स्त्रीसारखी शोभत नव्हती.
2.66.25
बाष्प पर्याकुल जना हाहा भूत कुल अन्गना ।
शून्य चत्वर वेश्म अन्ता न बभ्राज यथा पुरम् ॥ २.६६.२५ ॥
अश्रूंनी व्याकुल झालेले लोक, 'हाय हाय' म्हणून आक्रंदणाऱ्या कुलस्त्रिया, ओस पडलेले चौक आणि घरांचे आतले भाग — नगर पूर्वीसारखे शोभत नव्हते.
2.66.26
गत प्रभा द्यौर् इव भास्करम् विना ।
व्यपेत नक्षत्र गणा इव शर्वरी ।
निवृत्तचारः सहसा गतो रविः ।
प्रवृत्तचारा राजनी ह्युपस्थिता ॥ २.६६.२६ ॥
सूर्याशिवाय आकाश जसे तेजहीन होते, ताऱ्यांच्या समूहांशिवाय रात्र जशी असते — सूर्य अचानक आपली वाट सोडून गेला आणि रात्र आपल्या वाटेने आली आहे.
2.66.27
ऋते तु पुत्राद्दहनम् महीपते ।
र्नरोचयन्ते सुहृदः समागताः ।
इतीव तस्मिन् शयने न्यवेशय ।
न्विचिन्त्य राजानमचिन्त्य दर्शनम् ॥ २.६६.२७ ॥
'पुत्राशिवाय राजाचा दहनविधी योग्य नाही' असा विचार करून जमलेल्या हितचिंतकांनी राजाला त्या शय्येवर ठेवले; अचिंत्य दर्शन असलेल्या राजाचा विचार करत.
2.66.28
गतप्रभा द्यौरिव भास्करम् विना ।
व्यपेतनक्षत्रगणेव शर्वरी ।
पुरी बभासे रहिता मह आत्मना ।
न च अस्र कण्ठ आकुल मार्ग चत्वरा ॥ २.६६.२८ ॥
सूर्याशिवाय आकाश तेजहीन, ताऱ्यांच्या समूहांशिवाय रात्र जशी — महात्मा राजाविना नगर शोभत नव्हते; तिचे रस्ते आणि चौक अश्रूंनी दाटलेल्या कंठांच्या लोकांनी व्याकुळ होते.
2.66.29
नराः च नार्यः च समेत्य सम्घशो ।
विगर्हमाणा भरतस्य मातरम् ।
तदा नगर्याम् नर देव सम्क्षये ।
बभूवुर् आर्ता न च शर्म लेभिरे ॥ २.६६.२९ ॥
पुरुष आणि स्त्रिया गटागटाने जमून भरताच्या मातेची निंदा करत — तेव्हा राजाच्या निधनाने नगरातील सर्वजण पीडित झाले; त्यांना शांती लाभली नाही.