વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.67
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.67.1
आक्रन्दितनिरानन्दा सास्रकम्ठजनाविला ।
आयोध्यायामतितता सा व्यतीयाय शर्वरी ॥ २.६७.१ ॥
વિલાપથી ભરેલી, આનંદ વિનાની, આંસુથી ભીના કંઠવાળા લોકોથી છવાયેલી તે રાત્રિ અયોધ્યામાં અત્યંત લાંબી થઈને વીતી ગઈ.
2.67.2
व्यतीतायाम् तु शर्वर्याम् आदित्यस्य उदये ततः ।
समेत्य राज कर्तारः सभाम् ईयुर् द्विजातयः ॥ २.६७.२ ॥
રાત્રિ વીત્યા પછી સૂર્યોદય થતાં રાજાને ઘડનારા અને દ્વિજાતિઓ એકત્ર થઈ સભામાં ગયા.
2.67.3
मार्कण्डेयो अथ मौद्गल्यो वामदेवः च काश्यपः ।
कात्ययनो गौतमः च जाबालिः च महा यशाः ॥ २.६७.३ ॥
માર્કંડેય, મૌદ્ગલ્ય, વામદેવ, કાશ્યપ, કાત્યાયન, ગૌતમ અને મહાયશસ્વી જાબાલિ (આવ્યા).
2.67.4
एते द्विजाः सह अमात्यैः पृथग् वाचम् उदीरयन् ।
वसिष्ठम् एव अभिमुखाः श्रेष्ठः राज पुरोहितम् ॥ २.६७.४ ॥
આ દ્વિજો અમાત્યો સાથે જુદા જુદા શબ્દો બોલ્યા, શ્રેષ્ઠ રાજપુરોહિત વસિષ્ઠ તરફ મુખ રાખીને.
2.67.5
अतीता शर्वरी दुह्खम् या नो वर्ष शत उपमा ।
अस्मिन् पन्चत्वम् आपन्ने पुत्र शोकेन पार्थिवे ॥ २.६७.५ ॥
પુત્રશોકથી રાજા પંચત્વ પામ્યા પછી, અમારા માટે સો વર્ષ જેવી દુઃખમાં વીતેલી તે રાત્રિ વીતી ગઈ.
2.67.6
स्वर् गतः च महा राजो रामः च अरण्यम् आश्रितः ।
लक्ष्मणः च अपि तेजस्वी रामेण एव गतः सह ॥ २.६७.६ ॥
મહારાજ સ્વર્ગે ગયા; રામ વનનો આશ્રય લઈ ગયા; તેજસ્વી લક્ષ્મણ પણ રામ સાથે જ ગયા.
2.67.7
उभौ भरत शत्रुघ्नौ क्केकयेषु परम् तपौ ।
पुरे राज गृहे रम्ये मातामह निवेशने ॥ २.६७.७ ॥
ભરત અને શત્રુઘ્ન, શત્રુઓને તપાવનારા બંને, કેકય દેશમાં, નગરના રમણીય રાજમહેલમાં, મોસાળના નિવાસસ્થાને હતા.
2.67.8
इक्ष्वाकूणाम् इह अद्य एव कश्चित् राजा विधीयताम् ।
अराजकम् हि नो राष्ट्रम् न विनाशम् अवाप्नुयात् ॥ २.६७.८ ॥
ઇક્ષ્વાકુ વંશમાંથી કોઈકને અત્યારે જ અહીં રાજા તરીકે નિયુક્ત કરો; રાજા વિનાનું આપણું રાષ્ટ્ર વિનાશ ન પામે.
2.67.9
न अराजले जन पदे विद्युन् माली महा स्वनः ।
अभिवर्षति पर्जन्यो महीम् दिव्येन वारिणा ॥ २.६७.९ ॥
રાજા વિનાના જનપદમાં વીજળીની માળા ધારણ કરનાર, મહાગર્જના કરતો મેઘ વરસતો નથી; પર્જન્ય દિવ્ય જળથી પૃથ્વીને ભીંજવતો નથી.
2.67.10
न अराजके जन पदे बीज मुष्टिः प्रकीर्यते ।
न अराकके पितुः पुत्रः भार्या वा वर्तते वशे ॥ २.६७.१० ॥
રાજા વિનાના જનપદમાં બીજની મુઠ્ઠી વેરાતી નથી; રાજા વિનાના સ્થળે પિતાનો પુત્ર કે પત્ની વશમાં રહેતાં નથી.
2.67.11
अराजके धनम् न अस्ति न अस्ति भार्या अपि अराजके ।
इदम् अत्याहितम् च अन्यत् कुतः सत्यम् अराजके ॥ २.६७.११ ॥
રાજા વિનાના દેશમાં ધન રહેતું નથી, પત્ની પણ રહેતી નથી; આ મોટી આપત્તિ છે. બીજી પણ આપત્તિઓ છે. રાજા વિનાના દેશમાં સત્ય ક્યાંથી ટકે?
2.67.12
न अराजके जन पदे कारयन्ति सभाम् नराः ।
उद्यानानि च रम्याणि हृष्टाः पुण्य गृहाणि च ॥ २.६७.१२ ॥
રાજા વિનાના જનપદમાં લોકો સભાગૃહ બંધાવતા નથી; રમણીય ઉદ્યાનો તથા હર્ષપૂર્વક પુણ્યગૃહો પણ બંધાવતા નથી.
2.67.13
न अराजके जन पदे यज्ञ शीला द्विजातयः ।
सत्राणि अन्वासते दान्ता ब्राह्मणाः सम्शित व्रताः ॥ २.६७.१३ ॥
રાજા વિનાના જનપદમાં નહીં, જ્યાં યજ્ઞપ્રિય દ્વિજો અને સંયમી બ્રાહ્મણો દૃઢવ્રતી થઈ સતત સત્રયજ્ઞ કરે છે.
2.67.14
न अराजके जनपदे महायज्ञेषु यज्वनः ।
ब्राह्मणा वसुसम्पन्ना विसृजन्त्याप्तदक्षिणाः ॥ २.६७.१४ ॥
રાજા વિનાના જનપદમાં નહીં, જ્યાં ધનસંપન્ન બ્રાહ્મણો મહાયજ્ઞોમાં યજમાન થઈ પુષ્કળ દક્ષિણા આપે છે.
2.67.15
न अराजके जन पदे प्रभूत नट नर्तकाः ।
उत्सवाः च समाजाः च वर्धन्ते राष्ट्र वर्धनाः ॥ २.६७.१५ ॥
રાજા વિનાના જનપદમાં નહીં, જ્યાં પુષ્કળ નટ-નર્તકો છે, રાષ્ટ્રને વધારનારા ઉત્સવો અને સભાઓ વધે છે.
2.67.16
न अरजके जन पदे सिद्ध अर्था व्यवहारिणः ।
कथाभिर् अनुरज्यन्ते कथा शीलाः कथा प्रियैः ॥ २.६७.१६ ॥
રાજા વિનાના જનપદમાં નહીં, જ્યાં સફળ વેપારીઓ કથાઓમાં આનંદ માણે છે અને કથાપ્રેમીઓ સાથે પ્રસન્ન રહે છે.
2.67.17
न अराजके जनपदे उद्यानानि समागताः ।
सायाह्ने क्रीडितुम् यान्ति कुमार्यो हेमभूषिताः ॥ २.६७.१७ ॥
રાજા વિનાના જનપદમાં નહીં, જ્યાં સોનાનાં ઘરેણાંથી શણગારેલી કુમારીઓ સાંજે એકત્ર થઈ રમવા બગીચાઓમાં જાય છે.
2.67.18
न अराजके जन पदे वाहनैः शीघ्र गामिभिः ।
नरा निर्यान्ति अरण्यानि नारीभिः सह कामिनः ॥ २.६७.१८ ॥
રાજા વિનાના જનપદમાં નહીં, જ્યાં ઝડપી વાહનોમાં પ્રેમી પુરુષો પોતાની સ્ત્રીઓ સાથે વનો તરફ નીકળે છે.
2.67.19
न अराकजे जन पदे धनवन्तः सुरक्षिताः ।
शेरते विवृत द्वाराः कृषि गो रक्ष जीविनः ॥ २.६७.१९ ॥
રાજા વિનાના જનપદમાં ધનવાનો સુરક્ષિત રહેતા નથી; ખેતી, ગોપાલન અને રક્ષણથી જીવનારા દરવાજા ખુલ્લા રાખીને સૂતા નથી.
2.67.20
न अराजके जनपदे बद्दघण्टा विषाणीनः ।
आटन्ति राजमार्गेषु कुञ्जराः षष्टिहायनाः ॥ २.६७.२० ॥
રાજા વિનાના જનપદમાં ઘંટ બાંધેલા, દાંતવાળા, સાઠ વર્ષના હાથીઓ રાજમાર્ગો પર ફરતા નથી.
2.67.21
न अराजके जनपदे शरान् सम्ततमस्यताम् ।
श्रूयते तलनिर्घोष इष्वस्त्राणामुपासने ॥ २.६७.२१ ॥
રાજા વિનાના જનપદમાં સતત બાણો છોડાતા હોવાનો અને શસ્ત્રાભ્યાસમાં હથેળીના અવાજનો ધ્વનિ સંભળાતો નથી.
2.67.22
न अराजके जन पदे वणिजो दूर गामिनः ।
गच्चन्ति क्षेमम् अध्वानम् बहु पुण्य समाचिताः ॥ २.६७.२२ ॥
રાજા વિનાના જનપદમાં દૂર જનારા વેપારીઓ, ઘણા માલથી ભરેલા, સુરક્ષિત રીતે માર્ગ પર જતા નથી.
2.67.23
न अराजके जन पदे चरति एक चरः वशी ।
भावयन्न् आत्मना आत्मानम् यत्र सायम् गृहो मुनिः ॥ २.६७.२३ ॥
રાજા વિનાના જનપદમાં એકલો, સંયમી, આત્માથી આત્માનું ધ્યાન ધરતો, સાંજે ઘરે પાછો ફરતો મુનિ વિચરતો નથી.
2.67.24
न अराजके जन पदे योग क्षेमम् प्रवर्तते ।
न च अपि अराजके सेना शत्रून् विषहते युधि ॥ २.६७.२४ ॥
રાજા વિનાના જનપદમાં યોગ-ક્ષેમ (પ્રાપ્તિ અને રક્ષણ) ચાલતું નથી; રાજા વિનાની સેના યુદ્ધમાં શત્રુઓને સહન કરી શકતી નથી.
2.67.25
न अराजके जनपदे हृष्टैः परमवाजिभिः ।
नराः सम्यान्ति सहसा रथैश्च परिमण्डिताः ॥ २.६७.२५ ॥
રાજા વિનાના જનપદમાં હર્ષિત લોકો ઉત્તમ ઘોડાઓથી જોડેલા રથોમાં શણગારાઈને તરત નીકળતા નથી.
2.67.26
न अराजके जनपदे नराः शास्त्रविशारदाः ।
सम्पदन्तोऽवतिष्ठन्ते वनेषूपवनेषु च ॥ २.६७.२६ ॥
રાજા વિનાના જનપદમાં શાસ્ત્રનિપુણ લોકો એકત્ર થઈને વનો અને ઉપવનોમાં રહેતા નથી.
2.67.27
न अराजके जनपदे माल्यमोदकदक्षिणाः ।
देवताभ्यर्चनार्थय कल्प्यन्ते नियतैर्जनैः ॥ २.६७.२७ ॥
રાજા વિનાના જનપદમાં દેવપૂજા માટે નિયમનિષ્ઠ લોકો માળા, મોદક અને દક્ષિણા તૈયાર કરતા નથી.
2.67.28
न अराजके जनपदे चन्दनागुरुरूषिताः ।
राजपुत्रा विराजन्ते वसन्त इव शाखिनः ॥ २.६७.२८ ॥
રાજા વિનાના જનપદમાં ચંદન અને અગરુથી લિંપાયેલા રાજપુત્રો વસંતના વૃક્ષોની જેમ શોભતા નથી.
2.67.29
यथा हि अनुदका नद्यो यथा वा अपि अतृणम् वनम् ।
अगोपाला यथा गावः तथा राष्ट्रम् अराजकम् ॥ २.६७.२९ ॥
પાણી વિનાની નદીઓ, ઘાસ વિનાનું વન, ગોવાળો વિનાની ગાયો જેવી હોય, તેમ રાજા વિનાનું રાષ્ટ્ર હોય છે.
2.67.30
ध्वजो रथस्य प्रज्ञानम् धूमो ज्ञानम् विभावसोः ।
तेषाम् यो नो ध्वजो राज स देवत्वमितो गतः ॥ २.६७.३० ॥
રથની ઓળખ ધ્વજ છે, અગ્નિની ઓળખ ધુમાડો છે; તેમનામાંનો જે આપણો ધ્વજ-રાજા હતો, તે અહીંથી દેવત્વ પામ્યો છે.
2.67.31
न अराजके जन पदे स्वकम् भवति कस्यचित् ।
मत्स्या इव नरा नित्यम् भक्षयन्ति परस्परम् ॥ २.६७.३१ ॥
રાજા વિનાના દેશમાં કોઈનું પણ કંઈ પોતાનું રહેતું નથી; માણસો હંમેશા માછલીઓની જેમ એકબીજાને ખાઈ જાય છે.
2.67.32
येहि सम्भिन्न मर्यादा नास्तिकाः चिन्न सम्शयाः ।
ते अपि भावाय कल्पन्ते राज दण्ड निपीडिताः ॥ २.६७.३२ ॥
મર્યાદા તોડનારા નાસ્તિકો અને સંશયરહિત લોકો પણ રાજદંડથી પીડિત થઈને કલ્યાણ માટે યોગ્ય બને છે.
2.67.33
यथा दृष्टिः शरीरस्य नित्यमेवप्रवर्तते ।
तथा नरेन्द्रो राष्ट्रस्य प्रभवः सत्यधर्मयोः ॥ २.६७.३३ ॥
શરીરની દૃષ્ટિ જેમ સદા કાર્ય કરે છે, તેમ નરેન્દ્ર (રાજા) રાષ્ટ્રમાં સત્ય અને ધર્મનો ઉદ્ગમ છે.
2.67.34
राजा सत्यम् च धर्मश्च राजा कुलवताम् कुलम् ।
राजा माता पिता चैव राजा हितकरो नृणाम् ॥ २.६७.३४ ॥
રાજા જ સત્ય છે, રાજા જ ધર્મ છે; રાજા જ કુલવાનોનું કુળ છે; રાજા જ માતા અને પિતા છે; રાજા જ મનુષ્યોનો હિતકારી છે.
2.67.35
यमो वैश्रवणः शक्रो वरुणश्च महाबलः ।
विशेष्यन्ते नरेन्द्रेण वृत्तेन महाता ततः ॥ २.६७.३५ ॥
યમ, વૈશ્રવણ (કુબેર), ઇન્દ્ર અને મહાબળવાન વરુણ પણ આચરણ અને મહાનતાથી નરેન્દ્ર દ્વારા વિશેષ ઠરે છે.
2.67.36
अहो तमैव इदम् स्यान् न प्रज्ञायेत किम्चन ।
राजा चेन् न भवेन् लोके विभजन् साध्व् असाधुनी ॥ २.६७.३६ ॥
અરે! જગતમાં રાજા ન હોય તો સાધુ અને અસાધુનો ભેદ પાડનાર કોઈ ન રહે; ત્યારે આ બધું અંધકાર જ બની જાય અને કંઈ પણ ઓળખાય નહીં.
2.67.37
जीवति अपि महा राजे तव एव वचनम् वयम् ।
न अतिक्रमामहे सर्वे वेलाम् प्राप्य इव सागरः ॥ २.६७.३७ ॥
મહારાજ જીવિત હોય ત્યારે અમે સૌ તમારા જ વચનનું ઉલ્લંઘન નહીં કરીએ, જેમ સમુદ્ર કિનારાને ઓળંગતો નથી.
2.67.38
स नः समीक्ष्य द्विज वर्य वृत्तम् ।
नृपम् विना राज्यम् अरण्य भूतम् ।
कुमारम् इक्ष्वाकु सुतम् वदान्यम् ।
त्वम् एव राजानम् इह अभिषिन्चय ॥ २.६७.३८ ॥
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ! આપણી સ્થિતિ જોઈને, રાજા વિના રાજ્ય અરણ્ય જેવું થયું છે. ઇક્ષ્વાકુ વંશના ઉદાર કુમારને તમે જ અહીં રાજા તરીકે અભિષિક્ત કરો.