वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.67
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.67.1
आक्रन्दितनिरानन्दा सास्रकम्ठजनाविला ।
आयोध्यायामतितता सा व्यतीयाय शर्वरी ॥ २.६७.१ ॥
आक्रंदाने भरलेली, आनंदहीन, अश्रूंनी ओलेल्या कंठांच्या लोकांनी व्यापलेली ती रात्र अयोध्येत अतिशय दीर्घ होऊन सरली.
2.67.2
व्यतीतायाम् तु शर्वर्याम् आदित्यस्य उदये ततः ।
समेत्य राज कर्तारः सभाम् ईयुर् द्विजातयः ॥ २.६७.२ ॥
रात्र सरल आणि सूर्योदय झाल्यावर राजाला घडवणारे आणि द्विजाती एकत्र येऊन सभेकडे गेले.
2.67.3
मार्कण्डेयो अथ मौद्गल्यो वामदेवः च काश्यपः ।
कात्ययनो गौतमः च जाबालिः च महा यशाः ॥ २.६७.३ ॥
मार्कंडेय, मौद्गल्य, वामदेव, काश्यप, कात्यायन, गौतम आणि महायशस्वी जाबालि (आले).
2.67.4
एते द्विजाः सह अमात्यैः पृथग् वाचम् उदीरयन् ।
वसिष्ठम् एव अभिमुखाः श्रेष्ठः राज पुरोहितम् ॥ २.६७.४ ॥
हे द्विज अमात्यांसह वेगवेगळे बोलू लागले, श्रेष्ठ राजपुरोहित वसिष्ठांकडे तोंड करून.
2.67.5
अतीता शर्वरी दुह्खम् या नो वर्ष शत उपमा ।
अस्मिन् पन्चत्वम् आपन्ने पुत्र शोकेन पार्थिवे ॥ २.६७.५ ॥
पुत्रशोकाने राजा पंचत्वाला गेल्यावर, आमच्यासाठी शंभर वर्षांसारखी दुःखात गेलेली ती रात्र सरली.
2.67.6
स्वर् गतः च महा राजो रामः च अरण्यम् आश्रितः ।
लक्ष्मणः च अपि तेजस्वी रामेण एव गतः सह ॥ २.६७.६ ॥
महाराज स्वर्गाला गेले; राम अरण्यात आश्रयाला गेला; तेजस्वी लक्ष्मणही रामासोबतच गेला.
2.67.7
उभौ भरत शत्रुघ्नौ क्केकयेषु परम् तपौ ।
पुरे राज गृहे रम्ये मातामह निवेशने ॥ २.६७.७ ॥
भरत आणि शत्रुघ्न, शत्रूंना तापविणारे दोघे, केकय देशात, नगरातील रमणीय राजवाड्यात, मातामहाच्या निवासस्थानी होते.
2.67.8
इक्ष्वाकूणाम् इह अद्य एव कश्चित् राजा विधीयताम् ।
अराजकम् हि नो राष्ट्रम् न विनाशम् अवाप्नुयात् ॥ २.६७.८ ॥
इक्ष्वाकु वंशातील कोणाला तरी आताच येथे राजा नेमावा; राजाविना आपले राष्ट्र नाशाला प्राप्त होऊ नये.
2.67.9
न अराजले जन पदे विद्युन् माली महा स्वनः ।
अभिवर्षति पर्जन्यो महीम् दिव्येन वारिणा ॥ २.६७.९ ॥
राजाविना जनपदात विजेची माळ धारण करणारा, महागर्जना करणारा मेघ बरसत नाही; पर्जन्य दिव्य जलाने पृथ्वीला भिजवत नाही.
2.67.10
न अराजके जन पदे बीज मुष्टिः प्रकीर्यते ।
न अराकके पितुः पुत्रः भार्या वा वर्तते वशे ॥ २.६७.१० ॥
राजाविना जनपदात बियाण्याची मूठ पेरली जात नाही; राजाविना पित्याचा पुत्र अथवा पत्नी वशात राहत नाही.
2.67.11
अराजके धनम् न अस्ति न अस्ति भार्या अपि अराजके ।
इदम् अत्याहितम् च अन्यत् कुतः सत्यम् अराजके ॥ २.६७.११ ॥
राजाविना देशात धन राहत नाही, पत्नीही राहत नाही; हे मोठे संकट आहे. आणखीही इतर संकटे आहेत. राजाविना देशात सत्य कुठून टिकेल?
2.67.12
न अराजके जन पदे कारयन्ति सभाम् नराः ।
उद्यानानि च रम्याणि हृष्टाः पुण्य गृहाणि च ॥ २.६७.१२ ॥
राजाविना जनपदात लोक सभागृह बांधवीत नाहीत; रमणीय उद्याने आणि आनंदाने पुण्यगृहे बांधवीत नाहीत.
2.67.13
न अराजके जन पदे यज्ञ शीला द्विजातयः ।
सत्राणि अन्वासते दान्ता ब्राह्मणाः सम्शित व्रताः ॥ २.६७.१३ ॥
राजाविना जनपदात नव्हे, जिथे यज्ञप्रिय द्विज, संयमी ब्राह्मण दृढव्रती होऊन सतत सत्रयज्ञ करतात।
2.67.14
न अराजके जनपदे महायज्ञेषु यज्वनः ।
ब्राह्मणा वसुसम्पन्ना विसृजन्त्याप्तदक्षिणाः ॥ २.६७.१४ ॥
राजाविना जनपदात नव्हे, जिथे धनसंपन्न ब्राह्मण महायज्ञांमध्ये यजमान होऊन भरपूर दक्षिणा देतात।
2.67.15
न अराजके जन पदे प्रभूत नट नर्तकाः ।
उत्सवाः च समाजाः च वर्धन्ते राष्ट्र वर्धनाः ॥ २.६७.१५ ॥
राजाविना जनपदात नव्हे, जिथे विपुल नट-नर्तक आहेत, राष्ट्र वाढवणारे उत्सव आणि सभा वाढतात।
2.67.16
न अरजके जन पदे सिद्ध अर्था व्यवहारिणः ।
कथाभिर् अनुरज्यन्ते कथा शीलाः कथा प्रियैः ॥ २.६७.१६ ॥
राजाविना जनपदात नव्हे, जिथे यशस्वी व्यापारी कथांमध्ये रमतात आणि कथाप्रेमींसोबत आनंदित होतात।
2.67.17
न अराजके जनपदे उद्यानानि समागताः ।
सायाह्ने क्रीडितुम् यान्ति कुमार्यो हेमभूषिताः ॥ २.६७.१७ ॥
राजाविना जनपदात नव्हे, जिथे सोन्याने नटलेल्या कुमारी संध्याकाळी एकत्र येऊन खेळण्यासाठी उद्यानांकडे जातात।
2.67.18
न अराजके जन पदे वाहनैः शीघ्र गामिभिः ।
नरा निर्यान्ति अरण्यानि नारीभिः सह कामिनः ॥ २.६७.१८ ॥
राजाविना जनपदात नव्हे, जिथे वेगवान वाहनांतून प्रेमिक पुरुष आपल्या स्त्रियांसह अरण्यांकडे निघतात।
2.67.19
न अराकजे जन पदे धनवन्तः सुरक्षिताः ।
शेरते विवृत द्वाराः कृषि गो रक्ष जीविनः ॥ २.६७.१९ ॥
राजाविना जनपदात धनवान सुरक्षित राहत नाहीत; शेती, गोपालन व रक्षणावर जगणारे दरवाजे उघडे ठेवून झोपत नाहीत.
2.67.20
न अराजके जनपदे बद्दघण्टा विषाणीनः ।
आटन्ति राजमार्गेषु कुञ्जराः षष्टिहायनाः ॥ २.६७.२० ॥
राजाविना जनपदात घंटा बांधलेले, दात असलेले, साठ वर्षांचे हत्ती राजमार्गांवर फिरत नाहीत.
2.67.21
न अराजके जनपदे शरान् सम्ततमस्यताम् ।
श्रूयते तलनिर्घोष इष्वस्त्राणामुपासने ॥ २.६७.२१ ॥
राजाविना जनपदात सतत बाण सोडले जात असल्याचा आणि शस्त्राभ्यासात तळहात आपटण्याचा आवाज ऐकू येत नाही.
2.67.22
न अराजके जन पदे वणिजो दूर गामिनः ।
गच्चन्ति क्षेमम् अध्वानम् बहु पुण्य समाचिताः ॥ २.६७.२२ ॥
राजाविना जनपदात दूरवर प्रवास करणारे व्यापारी, मोठ्या मालाने भरलेले, सुरक्षितपणे वाटेने जात नाहीत.
2.67.23
न अराजके जन पदे चरति एक चरः वशी ।
भावयन्न् आत्मना आत्मानम् यत्र सायम् गृहो मुनिः ॥ २.६७.२३ ॥
राजाविना जनपदात एकटा, संयमी, आत्म्याने आत्म्याचे ध्यान करीत, सायंकाळी घरी परतणारा मुनी फिरत नाही.
2.67.24
न अराजके जन पदे योग क्षेमम् प्रवर्तते ।
न च अपि अराजके सेना शत्रून् विषहते युधि ॥ २.६७.२४ ॥
राजाविना जनपदात योग-क्षेम (प्राप्ती व संरक्षण) चालत नाही; राजाविना सेना युद्धात शत्रूंना तोंड देत नाही.
2.67.25
न अराजके जनपदे हृष्टैः परमवाजिभिः ।
नराः सम्यान्ति सहसा रथैश्च परिमण्डिताः ॥ २.६७.२५ ॥
राजाविना जनपदात आनंदी लोक उत्तम घोड्यांनी जोडलेल्या रथांत सजून तत्काळ बाहेर पडत नाहीत.
2.67.26
न अराजके जनपदे नराः शास्त्रविशारदाः ।
सम्पदन्तोऽवतिष्ठन्ते वनेषूपवनेषु च ॥ २.६७.२६ ॥
राजाविना जनपदात शास्त्रनिपुण लोक एकत्र येऊन वनांत आणि उपवनांत राहत नाहीत.
2.67.27
न अराजके जनपदे माल्यमोदकदक्षिणाः ।
देवताभ्यर्चनार्थय कल्प्यन्ते नियतैर्जनैः ॥ २.६७.२७ ॥
राजाविना जनपदात देवतांच्या पूजेसाठी नियमनिष्ठ लोक हार, मोदक आणि दक्षिणा तयार करत नाहीत.
2.67.28
न अराजके जनपदे चन्दनागुरुरूषिताः ।
राजपुत्रा विराजन्ते वसन्त इव शाखिनः ॥ २.६७.२८ ॥
राजाविना जनपदात चंदन आणि अगरूने लिंपलेले राजपुत्र वसंतातील वृक्षांप्रमाणे शोभत नाहीत.
2.67.29
यथा हि अनुदका नद्यो यथा वा अपि अतृणम् वनम् ।
अगोपाला यथा गावः तथा राष्ट्रम् अराजकम् ॥ २.६७.२९ ॥
पाण्याविना नद्या, गवताविना अरण्य, गुराख्यांविना गायी जशा असतात, तसेच राजाविना राष्ट्र असते.
2.67.30
ध्वजो रथस्य प्रज्ञानम् धूमो ज्ञानम् विभावसोः ।
तेषाम् यो नो ध्वजो राज स देवत्वमितो गतः ॥ २.६७.३० ॥
रथाचे चिन्ह ध्वज, अग्नीचे चिन्ह धूर; त्यांच्यातील आमचा ध्वज असलेला राजा येथून देवत्वाला गेला आहे.
2.67.31
न अराजके जन पदे स्वकम् भवति कस्यचित् ।
मत्स्या इव नरा नित्यम् भक्षयन्ति परस्परम् ॥ २.६७.३१ ॥
राजाविरहित देशात कोणाचेही काहीच स्वतःचे राहत नाही; माणसे सदैव माशांप्रमाणे एकमेकांना गिळतात.
2.67.32
येहि सम्भिन्न मर्यादा नास्तिकाः चिन्न सम्शयाः ।
ते अपि भावाय कल्पन्ते राज दण्ड निपीडिताः ॥ २.६७.३२ ॥
मर्यादा मोडणारे नास्तिक आणि संशयरहित लोकही राजदंडाने पीडित होऊन कल्याणास पात्र ठरतात.
2.67.33
यथा दृष्टिः शरीरस्य नित्यमेवप्रवर्तते ।
तथा नरेन्द्रो राष्ट्रस्य प्रभवः सत्यधर्मयोः ॥ २.६७.३३ ॥
शरीराची दृष्टी जशी सदैव कार्यरत असते, तसाच नरेंद्र (राजा) राष्ट्रात सत्य व धर्माचा उगम आहे.
2.67.34
राजा सत्यम् च धर्मश्च राजा कुलवताम् कुलम् ।
राजा माता पिता चैव राजा हितकरो नृणाम् ॥ २.६७.३४ ॥
राजाच सत्य, राजाच धर्म; राजाच कुलवंतांचे कुल; राजाच माता व पिता; राजाच माणसांचे हित करणारा आहे.
2.67.35
यमो वैश्रवणः शक्रो वरुणश्च महाबलः ।
विशेष्यन्ते नरेन्द्रेण वृत्तेन महाता ततः ॥ २.६७.३५ ॥
यम, वैश्रवण (कुबेर), इंद्र आणि महाबल वरुण हेही आचार आणि महानतेने नरेंद्राहून वेगळे ठरतात.
2.67.36
अहो तमैव इदम् स्यान् न प्रज्ञायेत किम्चन ।
राजा चेन् न भवेन् लोके विभजन् साध्व् असाधुनी ॥ २.६७.३६ ॥
अरेरे! जगात राजा नसता तर साधू व असाधू यांचा भेद करणारा कोणी राहिला नसता; तेव्हा हे सर्वच अंधकार ठरले असते आणि काहीही ओळखता आले नसते.
2.67.37
जीवति अपि महा राजे तव एव वचनम् वयम् ।
न अतिक्रमामहे सर्वे वेलाम् प्राप्य इव सागरः ॥ २.६७.३७ ॥
महाराज जिवंत असताना आम्ही सर्व तुझ्याच शब्दाचे उल्लंघन करणार नाही; जसा समुद्र किनाऱ्याचे उल्लंघन करत नाही.
2.67.38
स नः समीक्ष्य द्विज वर्य वृत्तम् ।
नृपम् विना राज्यम् अरण्य भूतम् ।
कुमारम् इक्ष्वाकु सुतम् वदान्यम् ।
त्वम् एव राजानम् इह अभिषिन्चय ॥ २.६७.३८ ॥
हे द्विजश्रेष्ठा! आपली स्थिती पाहून, राजाशिवाय राज्य अरण्यासारखे झाले आहे. इक्ष्वाकुवंशातील उदार कुमाराला तुम्हीच येथे राजा म्हणून अभिषेक करा.