Rāmāyaṇa de Vālmīki · Sarga 2.75
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.75.1
दीर्घकालात्समुत्थाय सम्ज्ञाम् लब्ध्वा च वीर्यवान् ।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्याम् दीनामुद्वीक्ष्य मातरम् ॥ २.७५.१ ॥
Tras mucho tiempo, el valiente Bharata se incorporó recobrando el sentido y, con los ojos llenos de lágrimas, miró a su afligida madre.
2.75.2
सोऽमात्यमध्येभरतो जननीमभ्यकुत्सयत् ।
राज्यम् न कामये जातु मन्त्रये नापि मातरम् ॥ २.७५.२ ॥
En medio de los ministros, Bharata reprochó a su madre: «Jamás deseo el reino, ni consulto con mi madre.»
2.75.3
अभिषेकम् न जानामि योऽभूद्राज्ञा समीक्षितः ।
विप्रकृष्टे ह्यहम् देशे शत्रुघ्न सहितोऽवसम् ॥ २.७५.३ ॥
No supe de la consagración que el rey había decidido, pues yo residía en una tierra lejana junto a Śatrughna.
2.75.4
वनवासम् न जानामि रामस्यहम् महात्मनः ।
विवासनम् वा सौमित्रेः सीतायाश्च यथाभवत् ॥ २.७५.४ ॥
No sé del exilio en el bosque del magnánimo Rāma, ni del destierro de Saumitri (Lakṣmaṇa) y de Sītā, ni cómo sucedió.
2.75.5
तथैव क्रोशतः तस्य भरतस्य महात्मनः ।
कौसल्या शब्दम् आज्ञाय सुमित्राम् इदम् अब्रवीत् ॥ २.७५.५ ॥
Mientras el magnánimo Bharata se lamentaba así, Kausalyā, reconociendo su voz, dijo estas palabras a Sumitrā.
2.75.6
आगतः क्रूर कार्यायाः कैकेय्या भरतः सुतः ।
तम् अहम् द्रष्टुम् इच्चामि भरतम् दीर्घ दर्शिनम् ॥ २.७५.६ ॥
Ha llegado Bharata, hijo de Kaikeyī, la de acciones crueles. Deseo ver a ese Bharata de mirada lejana.
2.75.7
एवम् उक्त्वा सुमित्राम् सा विवर्णा मलिन अम्बरा ।
प्रतस्थे भरतः यत्र वेपमाना विचेतना ॥ २.७५.७ ॥
Así habló a Sumitrā, y ella, pálida y con ropas sucias, temblorosa y aturdida, partió hacia donde estaba Bharata.
2.75.8
स तु राम अनुजः च अपि शत्रुघ्न सहितः तदा ।
प्रतस्थे भरतः यत्र कौसल्याया निवेशनम् ॥ २.७५.८ ॥
Entonces Bharata, el hermano menor de Rāma, junto con Śatrughna, partió hacia la morada de Kausalyā.
2.75.9
ततः शत्रुघ्न भरतौ कौसल्याम् प्रेक्ष्य दुह्खितौ ।
पर्यष्वजेताम् दुह्ख आर्ताम् पतिताम् नष्ट चेतनाम् ॥ २.७५.९ ॥
Entonces Śatrughna y Bharata, afligidos, al ver a Kausalyā abatida por el dolor, caída y sin sentido, la abrazaron.
2.75.10
रुदन्तौ रुदतीम् दुःखात्समेत्यार्याम् मनस्स्विनीम् ।
भरतम् प्रत्युवाच इदम् कौसल्या भृश दुह्खिता ॥ २.७५.१० ॥
Mientras ambos lloraban, encontrando a la noble y magnánima señora que lloraba de dolor, Kausalyā, profundamente afligida, habló estas palabras a Bharata.
2.75.11
इदम् ते राज्य कामस्य राज्यम् प्राप्तम् अकण्टकम् ।
सम्प्राप्तम् बत कैकेय्या शीघ्रम् क्रूरेण कर्मणा ॥ २.७५.११ ॥
Este reino sin espinas ha sido alcanzado para ti, que deseabas la realeza. ¡Ay! Kaikeyī lo ha obtenido rápidamente mediante una acción cruel.
2.75.12
प्रस्थाप्य चीर वसनम् पुत्रम् मे वन वासिनम् ।
कैकेयी कम् गुणम् तत्र पश्यति क्रूर दर्शिनी ॥ २.७५.१२ ॥
Tras enviar a mi hijo, vestido con ropas de corteza, al bosque, ¿qué virtud ve en ello la cruel Kaikeyī?
2.75.13
क्षिप्रम् माम् अपि कैकेयी प्रस्थापयितुम् अर्हति ।
हिरण्य नाभो यत्र आस्ते सुतः मे सुमहा यशाः ॥ २.७५.१३ ॥
Kaikeyī debería enviarme pronto también allí, donde vive mi hijo Hiraṇyanābha, de gran renombre.
2.75.14
अथवा स्वयम् एव अहम् सुमित्र अनुचरा सुखम् ।
अग्नि होत्रम् पुरः कृत्य प्रस्थास्ये यत्र राघवः ॥ २.७५.१४ ॥
O bien yo mismo, con el hijo de Sumitrā, partiré con gusto, llevando delante el fuego sagrado, hacia donde está Rāghava.
2.75.15
कामम् वा स्वयम् एव अद्य तत्र माम् नेतुम् अर्हसि ।
यत्र असौ पुरुष व्याघ्रः तप्यते मे तपः सुतः ॥ २.७५.१५ ॥
O bien, tú misma deberías llevarme hoy allí, donde aquel mejor de los hombres, mi hijo, practica austeridades.
2.75.16
इदम् हि तव विस्तीर्णम् धन धान्य समाचितम् ।
हस्ति अश्व रथ सम्पूर्णम् राज्यम् निर्यातितम् तया ॥ २.७५.१६ ॥
Este vasto reino tuyo, lleno de riquezas y granos, repleto de elefantes, caballos y carros, te lo ha procurado ella.
2.75.17
इत्यादिबहुभिर्वाक्यैः क्रूरैः सम्भर्स्तितोऽनघः ।
विव्यथे भरतस्तीव्रम् व्रणे तुद्येव सूचिना ॥ २.७५.१७ ॥
Así, y con muchas otras palabras crueles, el sin mancha Bharata fue reprendido, y se sintió agudamente dolido, como si le clavaran una aguja en una herida.
2.75.18
पपात चरणौ तस्यास्तदा सम्भ्रान्तचेतनः ।
विलप्य बहुधाऽसम्ज्ञो लब्धसम्ज्ञ्स्ततः स्थितः ॥ २.७५.१८ ॥
Entonces Bharata, con la mente turbada, cayó a sus pies; lamentándose de muchas maneras, perdió el sentido, y luego, recobrándolo, se puso de pie.
2.75.19
एवम् विलपमानाम् ताम् भरतः प्रान्जलिस् तदा ।
कौसल्याम् प्रत्युवाच इदम् शोकैः बहुभिर् आवृताम् ॥ २.७५.१९ ॥
Así lamentándose, Bharata, con las manos juntas, habló entonces estas palabras a Kausalyā, abrumada por muchas penas.
2.75.20
आर्ये कस्मात् अजानन्तम् गर्हसे माम् अकिल्बिषम् ।
विपुलाम् च मम प्रीतिम् स्थिराम् जानासि राघवे ॥ २.७५.२० ॥
Noble madre, ¿por qué me culpas a mí, que nada sé y soy inocente? Conoces mi gran y firme afecto por Rāghava.
2.75.21
कृता शास्त्र अनुगा बुद्धिर् मा भूत् तस्य कदाचन ।
सत्य सम्धः सताम् श्रेष्ठो यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥ २.७५.२१ ॥
Que su intelecto nunca se aparte de las escrituras; aquel que partió con el consentimiento del noble, es fiel a su palabra y el mejor de los buenos.
2.75.22
प्रैष्यम् पापीयसाम् यातु सूर्यम् च प्रति मेहतु ।
हन्तु पादेन गाम् सुप्ताम् यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥ २.७५.२२ ॥
Aquel que partió con el consentimiento del noble—que se haga siervo de los malvados, escupa hacia el sol y golpee con el pie a una vaca dormida.
2.75.23
कारयित्वा महत् कर्म भर्ता भृत्यम् अनर्थकम् ।
अधर्मः यो अस्य सो अस्याः तु यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥ २.७५.२३ ॥
Aquel que partió con el consentimiento del noble—que la injusticia de un amo que hace realizar a su siervo una gran obra inútil recaiga sobre él, tal como sobre ella.
2.75.24
परिपालयमानस्य राज्ञो भूतानि पुत्रवत् ।
ततः तु द्रुह्यताम् पापम् यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥ २.७५.२४ ॥
El pecado de quienes agravian a un rey que protege a sus súbditos como a hijos—que recaiga sobre aquel que partió con el consentimiento del noble.
2.75.25
बलि षड् भागम् उद्धृत्य नृपस्य अरक्षतः प्रजाः ।
अधर्मः यो अस्य सो अस्य अस्तु यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥ २.७५.२५ ॥
Quien, tomando la sexta parte como tributo, no protege a sus súbditos, que la culpa que de ello surge recaiga sobre él, aquel por cuyo consentimiento partió el noble (Rāma).
2.75.26
सम्श्रुत्य च तपस्विभ्यः सत्रे वै यज्ञ दक्षिणाम् ।
ताम् विप्रलपताम् पापम् यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥ २.७५.२६ ॥
Quien prometió a los ascetas la dakṣiṇā del sacrificio en la sesión sacrificial y luego los engañó, que el pecado de ese engaño recaiga sobre él, aquel por cuyo consentimiento partió el noble (Rāma).
2.75.27
हस्ति अश्व रथ सम्बाधे युद्धे शस्त्र समाकुले ।
मा स्म कार्षीत् सताम् धर्मम् यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥ २.७५.२७ ॥
En una batalla llena de elefantes, caballos y carros, y repleta de armas, que quien no mantenga el dharma de los buenos incurra en ese pecado: aquel por cuyo consentimiento partió el noble (Rāma).
2.75.28
उपदिष्टम् सुसूक्ष्म अर्थम् शास्त्रम् यत्नेन धीमता ।
स नाशयतु दुष्ट आत्मा यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥ २.७५.२८ ॥
Que aquel de mente perversa destruya el tratado cuyo sentido sutilísimo fue enseñado con esfuerzo por el sabio: aquel por cuyo consentimiento partió el noble (Rāma).
2.75.29
मा च तम् प्यूढबाह्वम्सम् चन्द्रार्कसम्तेजनम् ।
द्राक्षीद्राज्यस्थमासीनम् यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.२९ ॥
Y que no vea jamás a aquel de anchos hombros y poderosos brazos, resplandeciente como la luna y el sol, sentado en el trono real: aquel por cuyo consentimiento partió el noble (Rāma).
2.75.30
पायसम् कृसरम् चागम् वृथा सो अश्नातु निर्घृणः ।
गुरूमः च अपि अवजानातु यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥ २.७५.३० ॥
Que aquel despiadado coma en vano el pāyasa, el kṛsara y otros alimentos, y que también desprecie a los mayores: aquel por cuyo consentimiento partió el noble (Rāma).
2.75.31
गाश्च स्पृशतु पादेन गुरून् परिवदेत्स्वयम् ।
मित्रे द्रुह्येत सोऽत्यन्तम् यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.३१ ॥
Que toque las vacas con el pie, que él mismo injurie a los mayores y que traicione por completo a un amigo; aquel para quien el noble padre ha dado su consentimiento.
2.75.32
विश्वासात्कथितम् किम्चित्परिवादम् मिथः क्वचित् ।
विवृणोतु स दुष्टात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.३२ ॥
Que aquel de mente malvada, para quien el noble padre ha dado su consentimiento, revele alguna vez por confianza cualquier calumnia dicha entre dos.
2.75.33
अकर्ता ह्यकृतज्ञश्च त्यक्तात्मा निरपत्रपः ।
लोके भवतु विद्वेष्यो यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.३३ ॥
Que aquel para quien el noble padre ha dado su consentimiento sea alguien que no hace el bien, ingrato, que ha abandonado su dignidad y es desvergonzado, y así sea odiado en el mundo.
2.75.34
पुत्रैः दारैः च भृत्यैः च स्व गृहे परिवारितः ।
स एको मृष्टम् अश्नातु यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥ २.७५.३४ ॥
Que aquel para quien el noble padre ha dado su consentimiento coma a solas manjares deliciosos en su propia casa, rodeado de hijos, esposas y sirvientes.
2.75.35
अप्राप्य सदृशान् दाराननपत्यः प्रमीयताम् ।
अनवाप्य क्रियाम् धर्म्याम् यश्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.३५ ॥
Que aquel para quien el noble padre ha dado su consentimiento muera sin haber obtenido esposas adecuadas, sin descendencia y sin haber cumplido ningún rito legítimo.
2.75.36
मात्मनः सम्ततिम् द्राक्षीत्स्वेषु दारेषु दुःखितः ।
आयुः समग्रमप्राप्य यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.३६ ॥
Que aquel para quien el noble padre ha dado su consentimiento vea su propia descendencia afligido entre sus esposas, y no alcance la vida completa.
2.75.37
राज स्त्री बाल वृद्धानाम् वधे यत् पापम् उच्यते ।
भृत्य त्यागे च यत् पापम् तत् पापम् प्रतिपद्यताम् ॥ २.७५.३७ ॥
Que caiga sobre él el mismo pecado que se declara en matar a un rey, a una mujer, a un niño o a un anciano, y en abandonar a un sirviente.
2.75.38
लाक्षया मधुमाम्सेन लोहेन च विषेण च ।
सदैव बिभृयाद्भृत्यान् यस्यार्योऽसुमते गतः ॥ २.७५.३८ ॥
Quien siempre mantenga a sus sirvientes con laca, miel y carne, con hierro y con veneno, cuyo señor noble ha perdido la vida.
2.75.39
सम्ग्रामे समुपोढे स शत्रुपक्ष्भयम्करे ।
पलायामानो वध्येत यस्यार्योऽनुमे गतः ॥ २.७५.३९ ॥
Cuando llegue la batalla que aterroriza al bando enemigo, que sea muerto mientras huye, quien tiene un señor noble que ha perdido la vida.
2.75.40
कपालपाणिः पृथिवीमटताम् चीरसम्वृतः ।
भिक्समाणो यथोन्मत्तो यस्यार्योऽनुमते गतह् ॥ २.७५.४० ॥
Vagando por la tierra con un cráneo en la mano, vestido con ropas de corteza, mendigando como un loco, aquel cuyo noble señor ha perdido la vida.
2.75.41
पाने प्रसक्तो भवतु स्त्रीष्वक्षेषु च नित्यशः ।
काम्क्रोधाभिभूतस्तु यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.४१ ॥
Que esté siempre entregado a la bebida, a las mujeres y a los dados, dominado por el deseo y la ira, aquel cuyo noble señor ha perdido la vida.
2.75.42
यस्य धर्मे मनो भूयादधर्मम् स निषेवताम् ।
अपात्रवर्षी भवतु यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.४२ ॥
Que su mente no esté en el dharma, que siga la injusticia, que dé con largueza a los indignos, aquel cuyo noble señor ha perdido la vida.
2.75.43
सम्चितान्यस्य वित्तानि विविधानि सहस्रशः ।
दस्युभिर्विप्रलुप्यन्ताम् यश्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.४३ ॥
Aquel con cuyo consentimiento partió el noble Rāma: que sus riquezas acumuladas, en miles de formas, sean saqueadas por bandidos.
2.75.44
उभे सम्ध्ये शयानस्य यत् पापम् परिकल्प्यते ।
तच् च पापम् भवेत् तस्य यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥ २.७५.४४ ॥
Que caiga sobre aquel con cuyo consentimiento partió el noble Rāma el mismo pecado que se atribuye a quien duerme en ambos crepúsculos.
2.75.45
यद् अग्नि दायके पापम् यत् पापम् गुरु तल्पगे ।
मित्र द्रोहे च यत् पापम् तत् पापम् प्रतिपद्यताम् ॥ २.७५.४५ ॥
El pecado de quien prende fuego, el grave pecado de quien yace con la esposa del maestro, y el pecado de traicionar a un amigo: que ese mismo pecado le alcance.
2.75.46
देवतानाम् पितृऋणाम् च माता पित्रोस् तथैव च ।
मा स्म कार्षीत् स शुश्रूषाम् यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥ २.७५.४६ ॥
Que nunca preste servicio a los dioses, a su deuda con los antepasados, ni a su madre y padre: aquel con cuyo consentimiento partió el noble Rāma.
2.75.47
सताम् लोकात् सताम् कीर्त्याः सज् जुष्टात् कर्मणः तथा ।
भ्रश्यतु क्षिप्रम् अद्य एव यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥ २.७५.४७ ॥
Que caiga pronto, hoy mismo, del mundo de los buenos, de la fama de los buenos y de las obras practicadas por los buenos: aquel con cuyo consentimiento partió el noble Rāma.
2.75.48
अपास्य मातृशुश्रूषामनर्थे सोऽवतिष्ठताम् ।
दीर्घबाहुर्महावक्षा यस्यार्योऽसुमते गतः ॥ २.७५.४८ ॥
Habiendo abandonado el servicio a su madre, que permanezca en la desgracia: el de largos brazos y ancho pecho, aquel con cuyo consentimiento partió el noble Rāma.
2.75.49
बहुपुत्रो दरिद्रश्च ज्वररोगसमन्वितः ।
स भूयात्सततक्लेशी यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.४९ ॥
Aunque tenga muchos hijos, que sea pobre y esté afligido por fiebre y enfermedad, y que siempre sufra aflicción; aquel con cuyo consentimiento partió el noble.
2.75.50
आशामाशम् समानानाम् दीनानामूर्ध्वचक्षुषाम् ।
आर्थिनाम् वितथाम् कुर्याद्यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.५० ॥
Que frustre cada esperanza de sus iguales, de los desdichados y de los suplicantes que alzan la mirada; aquel con cuyo consentimiento partió el noble.
2.75.51
मायया रमताम् नित्यम् परुषः पिशुनोऽशुचिः ।
राज्ञो भीत स्त्वधर्मात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.५१ ॥
Que siempre se deleite en el engaño, sea áspero, calumniador, impuro, temeroso del rey y de espíritu inicuo; aquel con cuyo consentimiento partió el noble.
2.75.52
ऋतुस्नाताम् सतीम् भार्यामृतुकालानुरोधिनीम् ।
अतिवर्तेत दुष्टात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.५२ ॥
Que aquel de mente perversa desprecie a su esposa fiel, que se ha bañado tras su periodo y lo desea en su tiempo; aquel con cuyo consentimiento partió el noble.
2.75.53
धर्मदारान् परित्यज्य परदारान्नि षेवताम् ।
त्यक्तधर्मरतिर्मूढो यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.५३ ॥
Que abandone a sus esposas legítimas y frecuente las de otros; que, habiendo renunciado al gozo del dharma, permanezca necio; aquel con cuyo consentimiento partió el noble.
2.75.54
विप्रलु प्तप्रजातस्य दुष्कृतम् ब्राह्मणस्य यत् ।
तदेव प्रतिपद्येत यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.५४ ॥
Que él mismo sufra ese acto perverso por el cual se despoja de su descendencia a un brahmán; aquel con cuyo consentimiento partió el noble.
2.75.55
पानीयदूषके पापम् तथैव विषदायके ।
यत्तदेकः स लभताम् यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.५५ ॥
El pecado de quien contamina el agua, y del mismo modo el de quien da veneno: que lo obtenga él solo, aquel que partió con la aprobación del noble (Ārya).
2.75.56
ब्राह्मणायोद्यताम् पूजाम् विहन्तु कलुषेन्द्रियः ।
बालवत्साम् च गाम् दोग्दु यस्यर्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.५६ ॥
Si alguien de mente corrompida obstruye la veneración preparada para un brahmán, o impide ordeñar a la vaca con su ternero, que obtenga ese pecado el único que partió con la aprobación del noble (Ārya).
2.75.57
तृष्णार्तम् सति पानीये विप्रलम्भेन योजयेत् ।
लभेत तस्य यत्पापम् यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.५७ ॥
Quien, aunque haya agua, lleva por engaño a un hombre atormentado por la sed: que obtenga el pecado de aquel el que partió con la aprobación del noble (Ārya).
2.75.58
भक्त्या विवदमानेषु मार्गमाश्रित्य पश्यतः ।
तस्य पापेन युज्येत यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.५८ ॥
Por quien, con parcialidad entre los que disputan, toma partido y observa: que quede unido a ese pecado aquel que partió con la aprobación del noble (Ārya).
2.75.59
विहीनाम् पति पुत्राभ्याम् कौसल्याम् पार्थिव आत्मजः ।
एवम् आश्वसयन्न् एव दुह्ख आर्तः निपपात ह ॥ २.७५.५९ ॥
Mientras así consolaba a Kausalyā, privada de esposo e hijo, el príncipe, afligido por el dolor, cayó al suelo.
2.75.60
तथा तु शपथैः कष्टैः शपमानम् अचेतनम् ।
भरतम् शोक सम्तप्तम् कौसल्या वाक्यम् अब्रवीत् ॥ २.७५.६० ॥
Entonces Kausalyā dirigió estas palabras a Bharata, que juraba juramentos dolorosos, fuera de sí y atormentado por el dolor.
2.75.61
मम दुह्खम् इदम् पुत्र भूयः समुपजायते ।
शपथैः शपमानो हि प्राणान् उपरुणत्सि मे ॥ २.७५.६१ ॥
Hijo, este dolor mío surge una y otra vez. Jurando juramento tras juramento, estás asfixiando mi propio aliento vital.
2.75.62
दिष्ट्या न चलितः धर्मात् आत्मा ते सह लक्ष्मणः ।
वत्स सत्य प्रतिज्ञो मे सताम् लोकान् अवाप्स्यसि ॥ २.७५.६२ ॥
Por fortuna, tú y Lakṣmaṇa no os habéis apartado del dharma. Querido hijo, fiel a tu voto, alcanzarás los mundos de los justos.
2.75.63
इत्युक्त्वा चाङ्कमानीय भरतम् भ्रातृवत्सलम् ।
परिष्वज्य महाबाहुम् रुरोद भृशदुःखिता ॥ २.७५.६३ ॥
Dicho esto, atrajo a su regazo a Bharata, afectuoso con sus hermanos, lo abrazó al mighty-armed y lloró, profundamente afligida.
2.75.64
एवम् विलपमानस्य दुह्ख आर्तस्य महात्मनः ।
मोहाच् च शोक सम्रोधात् बभूव लुलितम् मनः ॥ २.७५.६४ ॥
Mientras el de gran alma se lamentaba así, afligido por el dolor, su mente se agitó por el desconcierto y por la contención del pesar.
2.75.65
लालप्यमानस्य विचेतनस्य ।
प्रनष्ट बुद्धेः पतितस्य भूमौ ।
मुहुर् मुहुर् निह्श्वसतः च दीर्घम् ।
सा तस्य शोकेन जगाम रात्रिः ॥ २.७५.६५ ॥
Para él, que se lamentaba, inconsciente, con el juicio perdido, caído en tierra, suspirando hondamente una y otra vez, aquella noche transcurrió en el dolor.