वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.75
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.75.1
दीर्घकालात्समुत्थाय सम्ज्ञाम् लब्ध्वा च वीर्यवान् ।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्याम् दीनामुद्वीक्ष्य मातरम् ॥ २.७५.१ ॥
बराच वेळाने शुद्धीवर येऊन उठलेल्या पराक्रमी भरताने अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी दुःखी मातेकडे पाहिले.
2.75.2
सोऽमात्यमध्येभरतो जननीमभ्यकुत्सयत् ।
राज्यम् न कामये जातु मन्त्रये नापि मातरम् ॥ २.७५.२ ॥
मंत्र्यांसमोर भरताने मातेची निर्भर्त्सना केली: मी कधीही राज्याची इच्छा करत नाही, आणि मातेशी मसलतही करत नाही.
2.75.3
अभिषेकम् न जानामि योऽभूद्राज्ञा समीक्षितः ।
विप्रकृष्टे ह्यहम् देशे शत्रुघ्न सहितोऽवसम् ॥ २.७५.३ ॥
राजाने ठरवलेल्या त्या राज्याभिषेकाची मला कल्पना नव्हती, कारण मी शत्रुघ्नासह दूरच्या देशात होतो.
2.75.4
वनवासम् न जानामि रामस्यहम् महात्मनः ।
विवासनम् वा सौमित्रेः सीतायाश्च यथाभवत् ॥ २.७५.४ ॥
महात्मा रामाचा वनवास, सौमित्री (लक्ष्मण) आणि सीता यांचे निर्वासन कसे घडले, हे मला माहीत नाही.
2.75.5
तथैव क्रोशतः तस्य भरतस्य महात्मनः ।
कौसल्या शब्दम् आज्ञाय सुमित्राम् इदम् अब्रवीत् ॥ २.७५.५ ॥
महात्मा भरत असा विलाप करत असताना, कौसल्येने त्याचा आवाज ओळखून सुमित्रेला हे म्हटले.
2.75.6
आगतः क्रूर कार्यायाः कैकेय्या भरतः सुतः ।
तम् अहम् द्रष्टुम् इच्चामि भरतम् दीर्घ दर्शिनम् ॥ २.७५.६ ॥
क्रूर कर्म करणाऱ्या कैकेयीचा पुत्र भरत आला आहे. दूरदर्शी अशा त्या भरताला मला पाहायचे आहे.
2.75.7
एवम् उक्त्वा सुमित्राम् सा विवर्णा मलिन अम्बरा ।
प्रतस्थे भरतः यत्र वेपमाना विचेतना ॥ २.७५.७ ॥
असे सुमित्रेला सांगून ती विवर्ण, मलिन वस्त्रांची, कंपित आणि बेशुद्धसारखी होऊन जिथे भरत होता तिकडे निघाली.
2.75.8
स तु राम अनुजः च अपि शत्रुघ्न सहितः तदा ।
प्रतस्थे भरतः यत्र कौसल्याया निवेशनम् ॥ २.७५.८ ॥
तेव्हा रामाचा धाकटा भाऊ भरतही शत्रुघ्नासह कौसल्येच्या निवासस्थानाकडे निघाला.
2.75.9
ततः शत्रुघ्न भरतौ कौसल्याम् प्रेक्ष्य दुह्खितौ ।
पर्यष्वजेताम् दुह्ख आर्ताम् पतिताम् नष्ट चेतनाम् ॥ २.७५.९ ॥
तेव्हा शत्रुघ्न आणि भरत दुःखी होऊन दुःखाने व्याकूळ, पडलेल्या आणि शुद्ध हरपलेल्या कौसल्येला पाहून तिला मिठी मारली.
2.75.10
रुदन्तौ रुदतीम् दुःखात्समेत्यार्याम् मनस्स्विनीम् ।
भरतम् प्रत्युवाच इदम् कौसल्या भृश दुह्खिता ॥ २.७५.१० ॥
रडणाऱ्या त्या उदार मनाच्या आर्येला भेटून ते दोघेही रडत असताना, अत्यंत दुःखी कौसल्या भरतास हे बोलली.
2.75.11
इदम् ते राज्य कामस्य राज्यम् प्राप्तम् अकण्टकम् ।
सम्प्राप्तम् बत कैकेय्या शीघ्रम् क्रूरेण कर्मणा ॥ २.७५.११ ॥
राज्याची इच्छा करणाऱ्या तुला हे निष्कंटक राज्य मिळाले आहे. अरेरे! कैकेयीने क्रूर कृत्याने ते लवकरच मिळवले आहे.
2.75.12
प्रस्थाप्य चीर वसनम् पुत्रम् मे वन वासिनम् ।
कैकेयी कम् गुणम् तत्र पश्यति क्रूर दर्शिनी ॥ २.७५.१२ ॥
माझ्या पुत्राला चीर वस्त्र नेसवून वनात पाठवून क्रूरदर्शिनी कैकेयी तेथे कोणता गुण पाहते?
2.75.13
क्षिप्रम् माम् अपि कैकेयी प्रस्थापयितुम् अर्हति ।
हिरण्य नाभो यत्र आस्ते सुतः मे सुमहा यशाः ॥ २.७५.१३ ॥
कैकेयीने मलाही लवकर तिथे पाठवावे, जिथे माझा महायशस्वी पुत्र हिरण्यनाभ आहे.
2.75.14
अथवा स्वयम् एव अहम् सुमित्र अनुचरा सुखम् ।
अग्नि होत्रम् पुरः कृत्य प्रस्थास्ये यत्र राघवः ॥ २.७५.१४ ॥
किंवा मीच सुमित्रापुत्रासह सुखाने, अग्निहोत्र पुढे ठेवून, जिथे राघव आहे तिथे जाईन.
2.75.15
कामम् वा स्वयम् एव अद्य तत्र माम् नेतुम् अर्हसि ।
यत्र असौ पुरुष व्याघ्रः तप्यते मे तपः सुतः ॥ २.७५.१५ ॥
किंवा तूच आज मला तिथे न्यावे, जिथे तो पुरुषश्रेष्ठ माझा पुत्र तप करीत आहे.
2.75.16
इदम् हि तव विस्तीर्णम् धन धान्य समाचितम् ।
हस्ति अश्व रथ सम्पूर्णम् राज्यम् निर्यातितम् तया ॥ २.७५.१६ ॥
हे तुझे विस्तीर्ण राज्य आहे, धनधान्याने भरलेले, हत्ती, घोडे, रथांनी परिपूर्ण; ते तिने तुला मिळवून दिले आहे.
2.75.17
इत्यादिबहुभिर्वाक्यैः क्रूरैः सम्भर्स्तितोऽनघः ।
विव्यथे भरतस्तीव्रम् व्रणे तुद्येव सूचिना ॥ २.७५.१७ ॥
अशा व इतर अनेक क्रूर शब्दांनी निष्पाप भरत अत्यंत निंदिला गेला; जखमेत सुईने टोचावे तसा तो तीव्रपणे व्यथित झाला.
2.75.18
पपात चरणौ तस्यास्तदा सम्भ्रान्तचेतनः ।
विलप्य बहुधाऽसम्ज्ञो लब्धसम्ज्ञ्स्ततः स्थितः ॥ २.७५.१८ ॥
तेव्हा भ्रमित मनाचा भरत तिच्या पायांवर कोसळला; अनेक प्रकारे विलाप करून मूर्च्छित झाला, मग शुद्धीवर येऊन उभा राहिला.
2.75.19
एवम् विलपमानाम् ताम् भरतः प्रान्जलिस् तदा ।
कौसल्याम् प्रत्युवाच इदम् शोकैः बहुभिर् आवृताम् ॥ २.७५.१९ ॥
अशा प्रकारे विलाप करणाऱ्या, अनेक शोकांनी वेढलेल्या कौसल्येला तेव्हा हात जोडलेल्या भरताने हे सांगितले.
2.75.20
आर्ये कस्मात् अजानन्तम् गर्हसे माम् अकिल्बिषम् ।
विपुलाम् च मम प्रीतिम् स्थिराम् जानासि राघवे ॥ २.७५.२० ॥
हे आर्ये! काहीही न जाणणाऱ्या, निर्दोष अशा मला तुम्ही का दोष देता? राघवावरील माझे विपुल आणि स्थिर प्रेम तुम्हाला माहीत आहे.
2.75.21
कृता शास्त्र अनुगा बुद्धिर् मा भूत् तस्य कदाचन ।
सत्य सम्धः सताम् श्रेष्ठो यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥ २.७५.२१ ॥
आर्यांच्या अनुमतीने जो गेला, त्याची बुद्धी कधीही शास्त्राविरुद्ध न होवो; तो सत्यप्रतिज्ञ आणि सज्जनांमध्ये श्रेष्ठ आहे.
2.75.22
प्रैष्यम् पापीयसाम् यातु सूर्यम् च प्रति मेहतु ।
हन्तु पादेन गाम् सुप्ताम् यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥ २.७५.२२ ॥
आर्यांच्या अनुमतीने जो गेला, तो पापी लोकांचा दास होवो; सूर्याकडे थुंको; आणि झोपलेल्या गायीला पायाने मारो.
2.75.23
कारयित्वा महत् कर्म भर्ता भृत्यम् अनर्थकम् ।
अधर्मः यो अस्य सो अस्याः तु यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥ २.७५.२३ ॥
आर्यांच्या अनुमतीने जो गेला, स्वामीने सेवकाकडून व्यर्थ महान कर्म करवून घेण्याचे जे अधर्म आहे, ते ह्या (कैकेयीचेच) पाप त्याला लागो.
2.75.24
परिपालयमानस्य राज्ञो भूतानि पुत्रवत् ।
ततः तु द्रुह्यताम् पापम् यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥ २.७५.२४ ॥
प्रजेचे पुत्राप्रमाणे पालन करणाऱ्या राजाशी द्रोह करणाऱ्यांचे जे पाप, ते आर्यांच्या अनुमतीने गेलेल्याला लागो.
2.75.25
बलि षड् भागम् उद्धृत्य नृपस्य अरक्षतः प्रजाः ।
अधर्मः यो अस्य सो अस्य अस्तु यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥ २.७५.२५ ॥
प्रजेचे रक्षण न करता सहावा भाग कर घेणाऱ्या राजाला जे पाप लागते, ते त्यालाच लागो; ज्याच्या अनुमतीने आर्य (राम) गेले, त्यालाच ते लागो.
2.75.26
सम्श्रुत्य च तपस्विभ्यः सत्रे वै यज्ञ दक्षिणाम् ।
ताम् विप्रलपताम् पापम् यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥ २.७५.२६ ॥
तपस्व्यांना सत्रयज्ञात दक्षिणा देण्याचे वचन देऊन ती फसवणाऱ्याला जे पाप लागते, ते त्यालाच लागो; ज्याच्या अनुमतीने आर्य (राम) गेले, त्यालाच ते लागो.
2.75.27
हस्ति अश्व रथ सम्बाधे युद्धे शस्त्र समाकुले ।
मा स्म कार्षीत् सताम् धर्मम् यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥ २.७५.२७ ॥
हत्ती, घोडे आणि रथांनी भरलेल्या, शस्त्रांनी व्याप्त युद्धात जो सज्जनांचा धर्म पाळत नाही, त्याला तेच पाप लागो; ज्याच्या अनुमतीने आर्य (राम) गेले, त्यालाच ते लागो.
2.75.28
उपदिष्टम् सुसूक्ष्म अर्थम् शास्त्रम् यत्नेन धीमता ।
स नाशयतु दुष्ट आत्मा यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥ २.७५.२८ ॥
बुद्धिमानाने यत्नाने शिकवलेले अत्यंत सूक्ष्म अर्थाचे शास्त्र त्या दुष्टचित्ताने नष्ट करो; ज्याच्या अनुमतीने आर्य (राम) गेले, तोच.
2.75.29
मा च तम् प्यूढबाह्वम्सम् चन्द्रार्कसम्तेजनम् ।
द्राक्षीद्राज्यस्थमासीनम् यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.२९ ॥
विशाल खांद्यांचा, बलवान बाहूंचा, चंद्रसूर्यासारखा तेजस्वी जो तो राज्यसिंहासनावर बसलेला त्याने पाहू नये; ज्याच्या अनुमतीने आर्य (राम) गेले, तोच.
2.75.30
पायसम् कृसरम् चागम् वृथा सो अश्नातु निर्घृणः ।
गुरूमः च अपि अवजानातु यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥ २.७५.३० ॥
तो निर्दय पायस, कृसर आणि इतर अन्न व्यर्थ खावो, आणि वडिलधाऱ्यांचाही अवमान करो; ज्याच्या अनुमतीने आर्य (राम) गेले, तोच.
2.75.31
गाश्च स्पृशतु पादेन गुरून् परिवदेत्स्वयम् ।
मित्रे द्रुह्येत सोऽत्यन्तम् यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.३१ ॥
ज्याच्या बाबतीत आर्य (पिता) अनुमती देऊन गेले आहेत, त्याने गाईंना पायाने स्पर्श करावा, स्वतः वडीलधाऱ्यांची निंदा करावी आणि मित्राशी अत्यंत द्रोह करावा.
2.75.32
विश्वासात्कथितम् किम्चित्परिवादम् मिथः क्वचित् ।
विवृणोतु स दुष्टात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.३२ ॥
ज्याच्या बाबतीत आर्य (पिता) अनुमती देऊन गेले आहेत, त्या दुष्टात्म्याने विश्वासाने दोघांमध्ये सांगितलेली कोणतीही निंदा कधी तरी उघड करावी.
2.75.33
अकर्ता ह्यकृतज्ञश्च त्यक्तात्मा निरपत्रपः ।
लोके भवतु विद्वेष्यो यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.३३ ॥
ज्याच्या बाबतीत आर्य (पिता) अनुमती देऊन गेले आहेत, तो खरोखर अकर्ता, कृतघ्न, आत्मसन्मान गमावलेला आणि निर्लज्ज होऊन जगात द्वेषाचा विषय ठरो.
2.75.34
पुत्रैः दारैः च भृत्यैः च स्व गृहे परिवारितः ।
स एको मृष्टम् अश्नातु यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥ २.७५.३४ ॥
ज्याच्या बाबतीत आर्य (पिता) अनुमती देऊन गेले आहेत, त्याने आपल्या घरात पुत्र, पत्नी आणि सेवकांनी वेढलेला असताना एकटाच स्वादिष्ट अन्न खावे.
2.75.35
अप्राप्य सदृशान् दाराननपत्यः प्रमीयताम् ।
अनवाप्य क्रियाम् धर्म्याम् यश्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.३५ ॥
ज्याच्या बाबतीत आर्य (पिता) अनुमती देऊन गेले आहेत, त्याला योग्य पत्नी न मिळून, अपत्यहीन होऊन, धर्म्य कर्म न साधता मरण येवो.
2.75.36
मात्मनः सम्ततिम् द्राक्षीत्स्वेषु दारेषु दुःखितः ।
आयुः समग्रमप्राप्य यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.३६ ॥
ज्याच्या बाबतीत आर्य (पिता) अनुमती देऊन गेले आहेत, त्याने आपल्या पत्नींमध्ये दुःखी होऊन स्वतःची संतती पाहावी आणि पूर्ण आयुष्य प्राप्त न करावे.
2.75.37
राज स्त्री बाल वृद्धानाम् वधे यत् पापम् उच्यते ।
भृत्य त्यागे च यत् पापम् तत् पापम् प्रतिपद्यताम् ॥ २.७५.३७ ॥
राजा, स्त्री, बालक व वृद्ध यांच्या वधात जे पाप सांगितले जाते, आणि सेवकाचा त्याग करण्यात जे पाप आहे, तेच पाप त्याला लागो.
2.75.38
लाक्षया मधुमाम्सेन लोहेन च विषेण च ।
सदैव बिभृयाद्भृत्यान् यस्यार्योऽसुमते गतः ॥ २.७५.३८ ॥
लाख, मध-मांस, लोखंड व विष यांनी सदैव सेवकांचे पोषण करो; ज्याचा आर्य प्राण गमावून गेला.
2.75.39
सम्ग्रामे समुपोढे स शत्रुपक्ष्भयम्करे ।
पलायामानो वध्येत यस्यार्योऽनुमे गतः ॥ २.७५.३९ ॥
शत्रुपक्षाला भयंकर असे युद्ध आल्यावर पळताना तो मारला जावो; ज्याचा आर्य प्राण गमावून गेला.
2.75.40
कपालपाणिः पृथिवीमटताम् चीरसम्वृतः ।
भिक्समाणो यथोन्मत्तो यस्यार्योऽनुमते गतह् ॥ २.७५.४० ॥
हातात कपाल घेऊन, पृथ्वीवर भटकत, वल्कले परिधान करून, वेड्यासारखा भिक्षा मागत — ज्याचा आर्य प्राण गमावून गेला.
2.75.41
पाने प्रसक्तो भवतु स्त्रीष्वक्षेषु च नित्यशः ।
काम्क्रोधाभिभूतस्तु यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.४१ ॥
मद्यपानात, स्त्रियांमध्ये व फाशांमध्ये सदा आसक्त राहो, काम-क्रोधाने अभिभूत होऊन; ज्याचा आर्य प्राण गमावून गेला.
2.75.42
यस्य धर्मे मनो भूयादधर्मम् स निषेवताम् ।
अपात्रवर्षी भवतु यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.४२ ॥
ज्याचे मन धर्मात नसो, तो अधर्माचे सेवन करो; अपात्रांवर वर्षाव करणारा होवो; ज्याचा आर्य प्राण गमावून गेला.
2.75.43
सम्चितान्यस्य वित्तानि विविधानि सहस्रशः ।
दस्युभिर्विप्रलुप्यन्ताम् यश्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.४३ ॥
आर्य (राम) ज्याच्या अनुमतीने गेले, त्याची संचित विविध सहस्रावधी संपत्ती दरोडेखोरांनी लुटली जावो.
2.75.44
उभे सम्ध्ये शयानस्य यत् पापम् परिकल्प्यते ।
तच् च पापम् भवेत् तस्य यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥ २.७५.४४ ॥
दोन्ही संध्यांमध्ये झोपलेल्याला जे पाप मानले जाते, तेच पाप आर्य (राम) ज्याच्या अनुमतीने गेले त्याला लागो.
2.75.45
यद् अग्नि दायके पापम् यत् पापम् गुरु तल्पगे ।
मित्र द्रोहे च यत् पापम् तत् पापम् प्रतिपद्यताम् ॥ २.७५.४५ ॥
अग्नी लावणाऱ्याचे जे पाप, गुरुपत्नीशी संग करणाऱ्याचे जे मोठे पाप, मित्रद्रोहातील जे पाप — तेच पाप त्याला प्राप्त होवो.
2.75.46
देवतानाम् पितृऋणाम् च माता पित्रोस् तथैव च ।
मा स्म कार्षीत् स शुश्रूषाम् यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥ २.७५.४६ ॥
देव, पितृऋण आणि माता-पिता यांची सेवा त्याने कधीही करू नये — ज्याच्या अनुमतीने आर्य (राम) गेले तो तो.
2.75.47
सताम् लोकात् सताम् कीर्त्याः सज् जुष्टात् कर्मणः तथा ।
भ्रश्यतु क्षिप्रम् अद्य एव यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥ २.७५.४७ ॥
सज्जनांच्या लोकातून, सज्जनांच्या कीर्तीतून, सज्जनांनी आचरलेल्या कर्मातून — ज्याच्या अनुमतीने आर्य (राम) गेले तो आजच लवकर पतित होवो.
2.75.48
अपास्य मातृशुश्रूषामनर्थे सोऽवतिष्ठताम् ।
दीर्घबाहुर्महावक्षा यस्यार्योऽसुमते गतः ॥ २.७५.४८ ॥
मातेची सेवा सोडून तो अनर्थात राहो — दीर्घबाहू, विशाल वक्षःस्थळाचा, ज्याच्या अनुमतीने आर्य (राम) गेले तो.
2.75.49
बहुपुत्रो दरिद्रश्च ज्वररोगसमन्वितः ।
स भूयात्सततक्लेशी यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.४९ ॥
ज्याच्या अनुमतीने आर्य गेले, तो पुष्कळ पुत्रांचा पिता असला तरी दरिद्री व ज्वररोगाने ग्रस्त होऊन सदैव क्लेश भोगो.
2.75.50
आशामाशम् समानानाम् दीनानामूर्ध्वचक्षुषाम् ।
आर्थिनाम् वितथाम् कुर्याद्यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.५० ॥
ज्याच्या अनुमतीने आर्य गेले, तो समान जनांच्या, दीनांच्या आणि वर पाहणाऱ्या याचकांच्या प्रत्येक आशेला व्यर्थ करो.
2.75.51
मायया रमताम् नित्यम् परुषः पिशुनोऽशुचिः ।
राज्ञो भीत स्त्वधर्मात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.५१ ॥
ज्याच्या अनुमतीने आर्य गेले, तो सदैव कपटात रमो, कठोर, चहाडखोर, अशुद्ध, राजाला भिणारा आणि अधर्मी स्वभावाचा होवो.
2.75.52
ऋतुस्नाताम् सतीम् भार्यामृतुकालानुरोधिनीम् ।
अतिवर्तेत दुष्टात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.५२ ॥
ज्याच्या अनुमतीने आर्य गेले, तो दुष्टात्मा ऋतुस्नाता, ऋतुकाळी अनुरागी अशा सती पत्नीची उपेक्षा करो.
2.75.53
धर्मदारान् परित्यज्य परदारान्नि षेवताम् ।
त्यक्तधर्मरतिर्मूढो यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.५३ ॥
ज्याच्या अनुमतीने आर्य गेले, तो धर्मपत्नींचा त्याग करून परस्त्रियांचा संग करो; धर्मातील प्रीती सोडून मूढ राहो.
2.75.54
विप्रलु प्तप्रजातस्य दुष्कृतम् ब्राह्मणस्य यत् ।
तदेव प्रतिपद्येत यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.५४ ॥
ज्याच्या अनुमतीने आर्य गेले, तो ब्राह्मणाची संतती नष्ट करण्याचे जे दुष्कृत्य, तेच स्वतः भोगो.
2.75.55
पानीयदूषके पापम् तथैव विषदायके ।
यत्तदेकः स लभताम् यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.५५ ॥
पाणी दूषित करणाऱ्याला जे पाप लागते, आणि तसेच विष देणाऱ्याला, ते पाप आर्याच्या अनुमतीने गेलेला त्याने एकटाच प्राप्त करो.
2.75.56
ब्राह्मणायोद्यताम् पूजाम् विहन्तु कलुषेन्द्रियः ।
बालवत्साम् च गाम् दोग्दु यस्यर्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.५६ ॥
कलुषित इंद्रियांचा मनुष्य ब्राह्मणासाठी तयार केलेली पूजा विघ्न आणील, किंवा वासरू असलेल्या गायीचे दूध काढण्यास अडथळा करील, तर आर्याच्या अनुमतीने गेलेला त्याचे पाप भोगो.
2.75.57
तृष्णार्तम् सति पानीये विप्रलम्भेन योजयेत् ।
लभेत तस्य यत्पापम् यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.५७ ॥
पाणी उपलब्ध असतानाही तृष्णेने पीडित माणसाला फसवून अडवणाऱ्याला जे पाप लागते, ते आर्याच्या अनुमतीने गेलेला प्राप्त करो.
2.75.58
भक्त्या विवदमानेषु मार्गमाश्रित्य पश्यतः ।
तस्य पापेन युज्येत यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.५८ ॥
वाद घालणाऱ्यांमध्ये पक्षपाताने मार्ग धरून पाहणाऱ्याला जे पाप लागते, त्या पापाशी आर्याच्या अनुमतीने गेलेला जोडला जावो.
2.75.59
विहीनाम् पति पुत्राभ्याम् कौसल्याम् पार्थिव आत्मजः ।
एवम् आश्वसयन्न् एव दुह्ख आर्तः निपपात ह ॥ २.७५.५९ ॥
पती आणि पुत्र दोघांनाही गमावलेल्या कौसल्येला असे सांत्वन देत असतानाच, राजपुत्र दुःखाने व्याकूळ होऊन कोसळला.
2.75.60
तथा तु शपथैः कष्टैः शपमानम् अचेतनम् ।
भरतम् शोक सम्तप्तम् कौसल्या वाक्यम् अब्रवीत् ॥ २.७५.६० ॥
तेव्हा वेदनादायक शपथा घेत असलेल्या, बेशुद्धसदृश आणि शोकाने तप्त झालेल्या भरताला कौसल्या हे शब्द म्हणाली.
2.75.61
मम दुह्खम् इदम् पुत्र भूयः समुपजायते ।
शपथैः शपमानो हि प्राणान् उपरुणत्सि मे ॥ २.७५.६१ ॥
पुत्रा! माझे हे दुःख पुन्हा पुन्हा उत्पन्न होते. शपथांवर शपथ घेऊन तू माझे प्राणच अडवत आहेस.
2.75.62
दिष्ट्या न चलितः धर्मात् आत्मा ते सह लक्ष्मणः ।
वत्स सत्य प्रतिज्ञो मे सताम् लोकान् अवाप्स्यसि ॥ २.७५.६२ ॥
सुदैवाने तू आणि लक्ष्मणासह तुझा आत्मा धर्मापासून ढळला नाही. वत्सा! सत्यप्रतिज्ञ असलेला तू सत्पुरुषांचे लोक मिळवशील.
2.75.63
इत्युक्त्वा चाङ्कमानीय भरतम् भ्रातृवत्सलम् ।
परिष्वज्य महाबाहुम् रुरोद भृशदुःखिता ॥ २.७५.६३ ॥
असे बोलून, बंधुप्रेमी महाबाहू भरताला मांडीवर ओढून आलिंगन देऊन ती अत्यंत दुःखी होऊन रडली.
2.75.64
एवम् विलपमानस्य दुह्ख आर्तस्य महात्मनः ।
मोहाच् च शोक सम्रोधात् बभूव लुलितम् मनः ॥ २.७५.६४ ॥
असा विलाप करणाऱ्या, दुःखाने पीडित झालेल्या त्या महात्म्याचे मन मोहामुळे आणि शोक दाबून ठेवल्यामुळे विचलित झाले.
2.75.65
लालप्यमानस्य विचेतनस्य ।
प्रनष्ट बुद्धेः पतितस्य भूमौ ।
मुहुर् मुहुर् निह्श्वसतः च दीर्घम् ।
सा तस्य शोकेन जगाम रात्रिः ॥ २.७५.६५ ॥
विलाप करत, अचेत होऊन, बुद्धी गमावून जमिनीवर पडलेल्या आणि वारंवार दीर्घ उसासे टाकणाऱ्या त्याची ती रात्र शोकातच सरली.