વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.75
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.75.1
दीर्घकालात्समुत्थाय सम्ज्ञाम् लब्ध्वा च वीर्यवान् ।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्याम् दीनामुद्वीक्ष्य मातरम् ॥ २.७५.१ ॥
ઘણા સમય પછી ભાન પાછું મેળવી ઊભા થયેલા પરાક્રમી ભરતે આંસુભરી આંખે દુઃખી માતા તરફ જોયું.
2.75.2
सोऽमात्यमध्येभरतो जननीमभ्यकुत्सयत् ।
राज्यम् न कामये जातु मन्त्रये नापि मातरम् ॥ २.७५.२ ॥
મંત્રીઓની વચ્ચે ભરતે માતાને ઠપકો આપ્યો: હું ક્યારેય રાજ્ય ઇચ્છતો નથી, અને માતા સાથે મંત્રણા પણ કરતો નથી.
2.75.3
अभिषेकम् न जानामि योऽभूद्राज्ञा समीक्षितः ।
विप्रकृष्टे ह्यहम् देशे शत्रुघ्न सहितोऽवसम् ॥ २.७५.३ ॥
રાજાએ નક્કી કરેલા તે રાજ્યાભિષેકની મને ખબર નહોતી, કારણ કે હું શત્રુઘ્ન સાથે દૂરના દેશમાં હતો.
2.75.4
वनवासम् न जानामि रामस्यहम् महात्मनः ।
विवासनम् वा सौमित्रेः सीतायाश्च यथाभवत् ॥ २.७५.४ ॥
મહાત્મા રામનો વનવાસ, સૌમિત્રિ (લક્ષ્મણ) અને સીતાનો દેશનિકાલ, તે કેવી રીતે થયો તે મને ખબર નથી.
2.75.5
तथैव क्रोशतः तस्य भरतस्य महात्मनः ।
कौसल्या शब्दम् आज्ञाय सुमित्राम् इदम् अब्रवीत् ॥ २.७५.५ ॥
મહાત્મા ભરત આ રીતે વિલાપ કરતા હતા ત્યારે, કૌસલ્યાએ તેમનો અવાજ ઓળખીને સુમિત્રાને આ કહ્યું.
2.75.6
आगतः क्रूर कार्यायाः कैकेय्या भरतः सुतः ।
तम् अहम् द्रष्टुम् इच्चामि भरतम् दीर्घ दर्शिनम् ॥ २.७५.६ ॥
ક્રૂર કર્મ કરનારી કૈકેયીનો પુત્ર ભરત આવ્યો છે. હું દૂરદર્શી એવા ભરતને જોવા ઇચ્છું છું.
2.75.7
एवम् उक्त्वा सुमित्राम् सा विवर्णा मलिन अम्बरा ।
प्रतस्थे भरतः यत्र वेपमाना विचेतना ॥ २.७५.७ ॥
આમ સુમિત્રાને કહીને તે વિવર્ણ, મલિન વસ્ત્રોવાળી, કંપતી અને અચેત જેવી થઈ ભરત જ્યાં હતા ત્યાં ચાલી ગઈ.
2.75.8
स तु राम अनुजः च अपि शत्रुघ्न सहितः तदा ।
प्रतस्थे भरतः यत्र कौसल्याया निवेशनम् ॥ २.७५.८ ॥
ત્યારે રામના નાના ભાઈ ભરત પણ શત્રુઘ્ન સાથે કૌસલ્યાના નિવાસ તરફ ચાલી નીકળ્યા.
2.75.9
ततः शत्रुघ्न भरतौ कौसल्याम् प्रेक्ष्य दुह्खितौ ।
पर्यष्वजेताम् दुह्ख आर्ताम् पतिताम् नष्ट चेतनाम् ॥ २.७५.९ ॥
ત્યારે શત્રુઘ્ન અને ભરત દુઃખી થઈ, દુઃખથી પીડિત, પડી ગયેલી અને અચેત કૌસલ્યાને જોઈને તેને ભેટી પડ્યા.
2.75.10
रुदन्तौ रुदतीम् दुःखात्समेत्यार्याम् मनस्स्विनीम् ।
भरतम् प्रत्युवाच इदम् कौसल्या भृश दुह्खिता ॥ २.७५.१० ॥
રડતી એ ઉદાર મનવાળી આર્યાને મળીને બંને રડતા હતા ત્યારે અત્યંત દુઃખી કૌસલ્યાએ ભરતને આ કહ્યું.
2.75.11
इदम् ते राज्य कामस्य राज्यम् प्राप्तम् अकण्टकम् ।
सम्प्राप्तम् बत कैकेय्या शीघ्रम् क्रूरेण कर्मणा ॥ २.७५.११ ॥
રાજ્યની ઇચ્છાવાળા તને આ નિષ્કંટક રાજ્ય મળ્યું છે. અરે! કૈકેયીએ ક્રૂર કર્મથી તે જલદી મેળવી લીધું છે.
2.75.12
प्रस्थाप्य चीर वसनम् पुत्रम् मे वन वासिनम् ।
कैकेयी कम् गुणम् तत्र पश्यति क्रूर दर्शिनी ॥ २.७५.१२ ॥
મારા પુત્રને ચીરવસ્ત્ર પહેરાવીને વનમાં મોકલીને ક્રૂરદૃષ્ટિવાળી કૈકેયી તેમાં કયો ગુણ જુએ છે?
2.75.13
क्षिप्रम् माम् अपि कैकेयी प्रस्थापयितुम् अर्हति ।
हिरण्य नाभो यत्र आस्ते सुतः मे सुमहा यशाः ॥ २.७५.१३ ॥
કૈકેયીએ મને પણ તરત ત્યાં મોકલવો જોઈએ, જ્યાં મારો મહાયશસ્વી પુત્ર હિરણ્યનાભ છે.
2.75.14
अथवा स्वयम् एव अहम् सुमित्र अनुचरा सुखम् ।
अग्नि होत्रम् पुरः कृत्य प्रस्थास्ये यत्र राघवः ॥ २.७५.१४ ॥
અથવા હું પોતે સુમિત્રાપુત્ર સાથે સુખપૂર્વક, અગ્નિહોત્ર આગળ રાખીને, જ્યાં રાઘવ છે ત્યાં જઈશ.
2.75.15
कामम् वा स्वयम् एव अद्य तत्र माम् नेतुम् अर्हसि ।
यत्र असौ पुरुष व्याघ्रः तप्यते मे तपः सुतः ॥ २.७५.१५ ॥
અથવા તું જ આજે મને ત્યાં લઈ જા, જ્યાં તે પુરુષશ્રેષ્ઠ મારો પુત્ર તપ કરી રહ્યો છે.
2.75.16
इदम् हि तव विस्तीर्णम् धन धान्य समाचितम् ।
हस्ति अश्व रथ सम्पूर्णम् राज्यम् निर्यातितम् तया ॥ २.७५.१६ ॥
આ તારું વિશાળ રાજ્ય છે, ધન-ધાન્યથી ભરેલું, હાથી-ઘોડા-રથથી પૂર્ણ; તેણે તને તે અપાવ્યું છે.
2.75.17
इत्यादिबहुभिर्वाक्यैः क्रूरैः सम्भर्स्तितोऽनघः ।
विव्यथे भरतस्तीव्रम् व्रणे तुद्येव सूचिना ॥ २.७५.१७ ॥
આ રીતે અને બીજા અનેક ક્રૂર વચનોથી નિષ્પાપ ભરત અત્યંત ધિક્કારાયા; ઘા પર સોયથી ભોંકાયા હોય તેમ તે તીવ્ર વેદના પામ્યા.
2.75.18
पपात चरणौ तस्यास्तदा सम्भ्रान्तचेतनः ।
विलप्य बहुधाऽसम्ज्ञो लब्धसम्ज्ञ्स्ततः स्थितः ॥ २.७५.१८ ॥
ત્યારે મૂંઝાયેલા મનવાળો ભરત તેના ચરણોમાં પડ્યો; અનેક રીતે વિલાપ કરીને બેભાન થયો, પછી ચેતના પાછી મેળવી ઊભો થયો.
2.75.19
एवम् विलपमानाम् ताम् भरतः प्रान्जलिस् तदा ।
कौसल्याम् प्रत्युवाच इदम् शोकैः बहुभिर् आवृताम् ॥ २.७५.१९ ॥
આ રીતે વિલાપ કરતી, અનેક શોકોથી ઘેરાયેલી કૌશલ્યાને ત્યારે હાથ જોડીને ભરતે આ કહ્યું.
2.75.20
आर्ये कस्मात् अजानन्तम् गर्हसे माम् अकिल्बिषम् ।
विपुलाम् च मम प्रीतिम् स्थिराम् जानासि राघवे ॥ २.७५.२० ॥
હે આર્યે! કંઈ ન જાણનાર, નિર્દોષ એવા મને તમે કેમ દોષ આપો છો? રાઘવ પ્રત્યેનો મારો વિપુલ અને સ્થિર પ્રેમ તમે જાણો છો.
2.75.21
कृता शास्त्र अनुगा बुद्धिर् मा भूत् तस्य कदाचन ।
सत्य सम्धः सताम् श्रेष्ठो यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥ २.७५.२१ ॥
આર્યની અનુમતિથી જેઓ ગયા, તેમની બુદ્ધિ ક્યારેય શાસ્ત્રવિરુદ્ધ ન થાઓ; તેઓ સત્યપ્રતિજ્ઞ અને સજ્જનોમાં શ્રેષ્ઠ છે.
2.75.22
प्रैष्यम् पापीयसाम् यातु सूर्यम् च प्रति मेहतु ।
हन्तु पादेन गाम् सुप्ताम् यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥ २.७५.२२ ॥
આર્યની અનુમતિથી જેઓ ગયા, તેઓ પાપીઓના સેવક થાઓ; સૂર્ય તરફ થૂંકે; અને સૂતેલી ગાયને પગથી મારે.
2.75.23
कारयित्वा महत् कर्म भर्ता भृत्यम् अनर्थकम् ।
अधर्मः यो अस्य सो अस्याः तु यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥ २.७५.२३ ॥
આર્યની અનુમતિથી જેઓ ગયા, માલિકે સેવકથી નિરર્થક મહાન કર્મ કરાવવાનું જે અધર્મ છે, તે આ (કૈકેયી)નું જ પાપ તેને લાગો.
2.75.24
परिपालयमानस्य राज्ञो भूतानि पुत्रवत् ।
ततः तु द्रुह्यताम् पापम् यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥ २.७५.२४ ॥
પ્રજાને પુત્રની જેમ પાળનાર રાજા સાથે દ્રોહ કરનારાઓનું જે પાપ, તે આર્યની અનુમતિથી ગયેલાને લાગો.
2.75.25
बलि षड् भागम् उद्धृत्य नृपस्य अरक्षतः प्रजाः ।
अधर्मः यो अस्य सो अस्य अस्तु यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥ २.७५.२५ ॥
પ્રજાનું રક્ષણ ન કરીને છઠ્ઠો ભાગ કર તરીકે લેનાર રાજાને જે અધર્મ લાગે, તે તેને જ લાગો; જેની અનુમતિથી આર્ય (રામ) ગયા, તેને જ લાગો.
2.75.26
सम्श्रुत्य च तपस्विभ्यः सत्रे वै यज्ञ दक्षिणाम् ।
ताम् विप्रलपताम् पापम् यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥ २.७५.२६ ॥
તપસ્વીઓને સત્રયજ્ઞમાં દક્ષિણા આપવાનું વચન આપીને તેને છેતરનારને જે પાપ લાગે, તે તેને જ લાગો; જેની અનુમતિથી આર્ય (રામ) ગયા, તેને જ લાગો.
2.75.27
हस्ति अश्व रथ सम्बाधे युद्धे शस्त्र समाकुले ।
मा स्म कार्षीत् सताम् धर्मम् यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥ २.७५.२७ ॥
હાથી, ઘોડા અને રથોથી ભરેલા, શસ્ત્રોથી વ્યાપ્ત યુદ્ધમાં જે સજ્જનોનો ધર્મ પાળતો નથી, તેને તે જ પાપ લાગે; જેની અનુમતિથી આર્ય (રામ) ગયા, તેને જ લાગે.
2.75.28
उपदिष्टम् सुसूक्ष्म अर्थम् शास्त्रम् यत्नेन धीमता ।
स नाशयतु दुष्ट आत्मा यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥ २.७५.२८ ॥
બુદ્ધિમાને પ્રયત્નથી શીખવેલું અતિ સૂક્ષ્મ અર્થવાળું શાસ્ત્ર તે દુષ્ટચિત્ત નષ્ટ કરે; જેની અનુમતિથી આર્ય (રામ) ગયા, તે જ.
2.75.29
मा च तम् प्यूढबाह्वम्सम् चन्द्रार्कसम्तेजनम् ।
द्राक्षीद्राज्यस्थमासीनम् यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.२९ ॥
પહોળા ખભા અને બળવાન ભુજાવાળા, ચંદ્ર-સૂર્ય સમાન તેજસ્વી તેમને રાજ્યસિંહાસન પર બેઠેલા તે ન જુએ; જેની અનુમતિથી આર્ય (રામ) ગયા, તે જ.
2.75.30
पायसम् कृसरम् चागम् वृथा सो अश्नातु निर्घृणः ।
गुरूमः च अपि अवजानातु यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥ २.७५.३० ॥
તે નિર્દય પાયસ, કૃસર અને બીજું ભોજન નિરર્થક ખાય, અને વડીલોનો પણ અનાદર કરે; જેની અનુમતિથી આર્ય (રામ) ગયા, તે જ.
2.75.31
गाश्च स्पृशतु पादेन गुरून् परिवदेत्स्वयम् ।
मित्रे द्रुह्येत सोऽत्यन्तम् यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.३१ ॥
જેના વિષયમાં આર્ય (પિતા) અનુમતિ આપી ગયા છે, તે ગાયોને પગથી સ્પર્શ કરે, પોતે વડીલોની નિંદા કરે અને મિત્ર સાથે અત્યંત દ્રોહ કરે.
2.75.32
विश्वासात्कथितम् किम्चित्परिवादम् मिथः क्वचित् ।
विवृणोतु स दुष्टात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.३२ ॥
જેના વિષયમાં આર્ય (પિતા) અનુમતિ આપી ગયા છે, તે દુષ્ટાત્મા વિશ્વાસથી બે વચ્ચે કહેલી કોઈ પણ નિંદા ક્યારેક જાહેર કરે.
2.75.33
अकर्ता ह्यकृतज्ञश्च त्यक्तात्मा निरपत्रपः ।
लोके भवतु विद्वेष्यो यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.३३ ॥
જેના વિષયમાં આર્ય (પિતા) અનુમતિ આપી ગયા છે, તે ખરેખર અકર્તા, કૃતઘ્ન, આત્મસન્માન ગુમાવેલો અને નિર્લજ્જ થઈને જગતમાં દ્વેષપાત્ર બને.
2.75.34
पुत्रैः दारैः च भृत्यैः च स्व गृहे परिवारितः ।
स एको मृष्टम् अश्नातु यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥ २.७५.३४ ॥
જેના વિષયમાં આર્ય (પિતા) અનુમતિ આપી ગયા છે, તે પોતાના ઘરમાં પુત્રો, પત્નીઓ અને સેવકોથી ઘેરાયેલો હોવા છતાં એકલો જ સ્વાદિષ્ટ ભોજન કરે.
2.75.35
अप्राप्य सदृशान् दाराननपत्यः प्रमीयताम् ।
अनवाप्य क्रियाम् धर्म्याम् यश्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.३५ ॥
જેના વિષયમાં આર્ય (પિતા) અનુમતિ આપી ગયા છે, તે યોગ્ય પત્નીઓ ન મેળવીને, સંતાનહીન થઈને, ધર્મ્ય કર્મ ન સાધીને મૃત્યુ પામે.
2.75.36
मात्मनः सम्ततिम् द्राक्षीत्स्वेषु दारेषु दुःखितः ।
आयुः समग्रमप्राप्य यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.३६ ॥
જેના વિષયમાં આર્ય (પિતા) અનુમતિ આપી ગયા છે, તે પોતાની પત્નીઓ વચ્ચે દુઃખી થઈને પોતાની સંતતિ જુએ, અને સંપૂર્ણ આયુષ્ય ન પામે.
2.75.37
राज स्त्री बाल वृद्धानाम् वधे यत् पापम् उच्यते ।
भृत्य त्यागे च यत् पापम् तत् पापम् प्रतिपद्यताम् ॥ २.७५.३७ ॥
રાજા, સ્ત્રી, બાળક અને વૃદ્ધોના વધમાં જે પાપ કહેવાય છે, અને સેવકના ત્યાગમાં જે પાપ છે, તે જ પાપ તેને લાગો.
2.75.38
लाक्षया मधुमाम्सेन लोहेन च विषेण च ।
सदैव बिभृयाद्भृत्यान् यस्यार्योऽसुमते गतः ॥ २.७५.३८ ॥
લાખ, મધ-માંસ, લોખંડ અને ઝેરથી સદા સેવકોનું પોષણ કરે; જેનો આર્ય પ્રાણ ગુમાવી ગયો.
2.75.39
सम्ग्रामे समुपोढे स शत्रुपक्ष्भयम्करे ।
पलायामानो वध्येत यस्यार्योऽनुमे गतः ॥ २.७५.३९ ॥
શત્રુપક્ષને ભયંકર યુદ્ધ આવી પહોંચે ત્યારે ભાગતો તે માર્યો જાય; જેનો આર્ય પ્રાણ ગુમાવી ગયો.
2.75.40
कपालपाणिः पृथिवीमटताम् चीरसम्वृतः ।
भिक्समाणो यथोन्मत्तो यस्यार्योऽनुमते गतह् ॥ २.७५.४० ॥
હાથમાં ખોપરી લઈ, પૃથ્વી પર ભટકતો, વલ્કલ પહેરી, ગાંડાની જેમ ભિક્ષા માંગતો — જેનો આર્ય પ્રાણ ગુમાવી ગયો.
2.75.41
पाने प्रसक्तो भवतु स्त्रीष्वक्षेषु च नित्यशः ।
काम्क्रोधाभिभूतस्तु यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.४१ ॥
મદ્યપાન, સ્ત્રીઓ અને જુગારમાં સદા આસક્ત રહે, કામ-ક્રોધથી અભિભૂત થઈને; જેનો આર્ય પ્રાણ ગુમાવી ગયો.
2.75.42
यस्य धर्मे मनो भूयादधर्मम् स निषेवताम् ।
अपात्रवर्षी भवतु यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.४२ ॥
જેનું મન ધર્મમાં ન હોય, તે અધર્મનું સેવન કરે; અપાત્રો પર વરસાવનારો થાય; જેનો આર્ય પ્રાણ ગુમાવી ગયો.
2.75.43
सम्चितान्यस्य वित्तानि विविधानि सहस्रशः ।
दस्युभिर्विप्रलुप्यन्ताम् यश्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.४३ ॥
આર્ય (રામ) જેની અનુમતિથી ગયા, તેની સંચિત વિવિધ હજારો સંપત્તિઓ લૂંટારાઓ દ્વારા લૂંટાઈ જાઓ.
2.75.44
उभे सम्ध्ये शयानस्य यत् पापम् परिकल्प्यते ।
तच् च पापम् भवेत् तस्य यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥ २.७५.४४ ॥
બંને સંધ્યાઓમાં સૂતેલાને જે પાપ ગણાય છે, તે જ પાપ આર્ય (રામ) જેની અનુમતિથી ગયા તેને લાગો.
2.75.45
यद् अग्नि दायके पापम् यत् पापम् गुरु तल्पगे ।
मित्र द्रोहे च यत् पापम् तत् पापम् प्रतिपद्यताम् ॥ २.७५.४५ ॥
અગ્નિ લગાડનારનું જે પાપ, ગુરુપત્ની સાથે સૂનારનું જે ભારે પાપ, મિત્રદ્રોહમાં જે પાપ — તે જ પાપ તેને પ્રાપ્ત થાઓ.
2.75.46
देवतानाम् पितृऋणाम् च माता पित्रोस् तथैव च ।
मा स्म कार्षीत् स शुश्रूषाम् यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥ २.७५.४६ ॥
દેવો, પિતૃઋણ તથા માતા-પિતાની સેવા તે કદી ન કરે — જેની અનુમતિથી આર્ય (રામ) ગયા તે.
2.75.47
सताम् लोकात् सताम् कीर्त्याः सज् जुष्टात् कर्मणः तथा ।
भ्रश्यतु क्षिप्रम् अद्य एव यस्य आर्यो अनुमते गतः ॥ २.७५.४७ ॥
સજ્જનોના લોકમાંથી, સજ્જનોની કીર્તિમાંથી, સજ્જનોએ સેવેલા કર્મમાંથી — જેની અનુમતિથી આર્ય (રામ) ગયા તે આજે જ વહેલો પતિત થાઓ.
2.75.48
अपास्य मातृशुश्रूषामनर्थे सोऽवतिष्ठताम् ।
दीर्घबाहुर्महावक्षा यस्यार्योऽसुमते गतः ॥ २.७५.४८ ॥
માતાની સેવા છોડીને તે અનર્થમાં રહે — દીર્ઘબાહુ, વિશાળ છાતીવાળો, જેની અનુમતિથી આર્ય (રામ) ગયા તે.
2.75.49
बहुपुत्रो दरिद्रश्च ज्वररोगसमन्वितः ।
स भूयात्सततक्लेशी यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.४९ ॥
જેની અનુમતિથી આર્ય ગયા, તે ઘણા પુત્રોવાળો હોવા છતાં દરિદ્ર અને જ્વર-રોગથી ગ્રસ્ત થઈ સદા ક્લેશ ભોગવે.
2.75.50
आशामाशम् समानानाम् दीनानामूर्ध्वचक्षुषाम् ।
आर्थिनाम् वितथाम् कुर्याद्यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.५० ॥
જેની અનુમતિથી આર્ય ગયા, તે સમાન જનો, દીનો અને ઊંચે દૃષ્ટિ રાખતા યાચકોની દરેક આશા વ્યર્થ કરે.
2.75.51
मायया रमताम् नित्यम् परुषः पिशुनोऽशुचिः ।
राज्ञो भीत स्त्वधर्मात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.५१ ॥
જેની અનુમતિથી આર્ય ગયા, તે સદા છળમાં રમે, કઠોર, ચાડીખોર, અશુદ્ધ, રાજાથી ડરનારો અને અધર્મી સ્વભાવનો થાય.
2.75.52
ऋतुस्नाताम् सतीम् भार्यामृतुकालानुरोधिनीम् ।
अतिवर्तेत दुष्टात्मा यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.५२ ॥
જેની અનુમતિથી આર્ય ગયા, તે દુષ્ટાત્મા ઋતુસ્નાતા, ઋતુકાળમાં અનુરાગિણી સતી પત્નીની અવગણના કરે.
2.75.53
धर्मदारान् परित्यज्य परदारान्नि षेवताम् ।
त्यक्तधर्मरतिर्मूढो यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.५३ ॥
જેની અનુમતિથી આર્ય ગયા, તે ધર્મપત્નીઓને છોડી પરસ્ત્રીઓનો સંગ કરે; ધર્મ પ્રત્યેનો અનુરાગ છોડીને મૂઢ રહે.
2.75.54
विप्रलु प्तप्रजातस्य दुष्कृतम् ब्राह्मणस्य यत् ।
तदेव प्रतिपद्येत यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.५४ ॥
જેની અનુમતિથી આર્ય ગયા, તે બ્રાહ્મણની સંતતિનો નાશ કરવાનું જે દુષ્કર્મ, તે જ પોતે ભોગવે.
2.75.55
पानीयदूषके पापम् तथैव विषदायके ।
यत्तदेकः स लभताम् यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.५५ ॥
પાણી દૂષિત કરનારને જે પાપ લાગે છે, અને એ જ રીતે ઝેર આપનારને, તે પાપ જેની આર્યની અનુમતિથી તે ગયો હોય તે એકલો પ્રાપ્ત કરે.
2.75.56
ब्राह्मणायोद्यताम् पूजाम् विहन्तु कलुषेन्द्रियः ।
बालवत्साम् च गाम् दोग्दु यस्यर्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.५६ ॥
કલુષિત ઇન્દ્રિયોવાળો માણસ બ્રાહ્મણ માટે તૈયાર થતી પૂજામાં વિઘ્ન નાખે, અથવા વાછરડાવાળી ગાયનું દૂધ દોહતાં અટકાવે, તો આર્યની અનુમતિથી ગયેલો તે પાપ પ્રાપ્ત કરે.
2.75.57
तृष्णार्तम् सति पानीये विप्रलम्भेन योजयेत् ।
लभेत तस्य यत्पापम् यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.५७ ॥
પાણી હોવા છતાં તરસથી પીડાતા માણસને છળથી અટકાવનારને જે પાપ લાગે, તે આર્યની અનુમતિથી ગયેલો પ્રાપ્ત કરે.
2.75.58
भक्त्या विवदमानेषु मार्गमाश्रित्य पश्यतः ।
तस्य पापेन युज्येत यस्यार्योऽनुमते गतः ॥ २.७५.५८ ॥
ઝઘડતા લોકો વચ્ચે પક્ષપાતથી માર્ગ પકડીને જોનારને જે પાપ લાગે, તે પાપથી આર્યની અનુમતિથી ગયેલો જોડાય.
2.75.59
विहीनाम् पति पुत्राभ्याम् कौसल्याम् पार्थिव आत्मजः ।
एवम् आश्वसयन्न् एव दुह्ख आर्तः निपपात ह ॥ २.७५.५९ ॥
પતિ અને પુત્ર બંનેથી વંચિત કૌસલ્યાને આ રીતે આશ્વાસન આપતા જ, રાજકુમાર દુઃખથી પીડિત થઈ પડી ગયો.
2.75.60
तथा तु शपथैः कष्टैः शपमानम् अचेतनम् ।
भरतम् शोक सम्तप्तम् कौसल्या वाक्यम् अब्रवीत् ॥ २.७५.६० ॥
ત્યારે દુઃખદ શપથો લેતા, અચેત જેવા અને શોકથી તપેલા ભરતને કૌસલ્યાએ આ વચન કહ્યાં.
2.75.61
मम दुह्खम् इदम् पुत्र भूयः समुपजायते ।
शपथैः शपमानो हि प्राणान् उपरुणत्सि मे ॥ २.७५.६१ ॥
પુત્ર! મારું આ દુઃખ ફરી ફરી ઊભું થાય છે. શપથો પર શપથ લઈને તું મારા પ્રાણોને જ રોકી રહ્યો છે.
2.75.62
दिष्ट्या न चलितः धर्मात् आत्मा ते सह लक्ष्मणः ।
वत्स सत्य प्रतिज्ञो मे सताम् लोकान् अवाप्स्यसि ॥ २.७५.६२ ॥
સદ્ભાગ્યે તું અને લક્ષ્મણ સાથે તારો આત્મા ધર્મથી ચલિત થયો નથી. વત્સ! સત્યપ્રતિજ્ઞ એવો તું સજ્જનોના લોક પ્રાપ્ત કરીશ.
2.75.63
इत्युक्त्वा चाङ्कमानीय भरतम् भ्रातृवत्सलम् ।
परिष्वज्य महाबाहुम् रुरोद भृशदुःखिता ॥ २.७५.६३ ॥
આમ કહીને, ભાઈઓ પ્રત્યે પ્રેમાળ મહાબાહુ ભરતને ખોળામાં ખેંચીને આલિંગન આપી તે અત્યંત દુઃખી થઈને રડી પડી.
2.75.64
एवम् विलपमानस्य दुह्ख आर्तस्य महात्मनः ।
मोहाच् च शोक सम्रोधात् बभूव लुलितम् मनः ॥ २.७५.६४ ॥
આ રીતે વિલાપ કરતા, દુઃખથી પીડિત એ મહાત્માનું મન મોહથી અને શોકને દબાવવાથી વ્યાકુળ થઈ ગયું.
2.75.65
लालप्यमानस्य विचेतनस्य ।
प्रनष्ट बुद्धेः पतितस्य भूमौ ।
मुहुर् मुहुर् निह्श्वसतः च दीर्घम् ।
सा तस्य शोकेन जगाम रात्रिः ॥ २.७५.६५ ॥
વિલાપ કરતા, બેભાન થઈને, બુદ્ધિ ગુમાવીને ભૂમિ પર પડેલા, વારંવાર લાંબા નિસાસા નાખતા એના માટે એ રાત શોકમાં જ વીતી ગઈ.