वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.78
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.78.1
अत्र यात्राम् समीहन्तम् शत्रुघ्नः लक्ष्मण अनुजः ।
भरतम् शोक सम्तप्तम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥ २.७८.१ ॥
येथे प्रवासाची इच्छा करणाऱ्या, शोकाने संतप्त झालेल्या भरताला लक्ष्मणाचा धाकटा भाऊ शत्रुघ्न हे वचन बोलला.
2.78.2
गतिर् यः सर्व भूतानाम् दुह्खे किम् पुनर् आत्मनः ।
स रामः सत्त्व सम्पन्नः स्त्रिया प्रव्राजितः वनम् ॥ २.७८.२ ॥
सर्व प्राण्यांच्या दुःखात जो आधार आहे, स्वतःच्या दुःखात तर त्याहूनही अधिक, तो सत्त्वगुणसंपन्न राम एका स्त्रीमुळे वनात धाडला गेला.
2.78.3
बलवान् वीर्य सम्पन्नो लक्ष्मणो नाम यो अपि असौ ।
किम् न मोचयते रामम् कृत्वा अपि पितृ निग्रहम् ॥ २.७८.३ ॥
बलवान आणि वीर्यसंपन्न असा जो लक्ष्मण नावाचा आहे, तोसुद्धा पित्याला अडवून रामाला का सोडवत नाही?
2.78.4
पूर्वम् एव तु निग्राह्यः समवेक्ष्य नय अनयौ ।
उत्पथम् यः समारूढो नार्या राजा वशम् गतः ॥ २.७८.४ ॥
नीती आणि अनीती नीट पाहून, जो राजा उन्मार्गाला लागून स्त्रीच्या अधीन झाला, त्याला आधीच रोखायला हवे होते.
2.78.5
प्राग् द्वारे अभूत् तदा कुब्जा सर्व आभरण भूषिता ॥ २.७८.५ ॥
तेव्हा दारात आधीपासूनच कुब्जा होती; ती सर्व अलंकारांनी सजलेली होती.
2.78.6
लिप्ता चन्दन सारेण राज वस्त्राणि बिभ्रती ।
विविधम् विविधैस्तैस्तैर्भूषणैश्च विभूषिता ॥ २.७८.६ ॥
उत्तम चंदनाचा सार लावलेली, राजवस्त्रे परिधान केलेली, विविध प्रकारच्या अलंकारांनी सजलेली.
2.78.7
मेखला दामभिः चित्रै रज्जु बद्धा इव वानरी ।
बभासे बहुभिर्बद्धा रज्जुबद्देव वानरी ॥ २.७८.७ ॥
रंगीबेरंगी दोऱ्यांच्या मेखलेने दोरीत बांधलेल्या वानरीसारखी ती दिसत होती; अनेक बंधनांनी दोरीत बांधलेल्या वानरीप्रमाणे ती झळकत होती.
2.78.8
ताम् समीक्ष्य तदा द्वाह्स्थो भृशम् पापस्य कारिणीम् ।
गृहीत्वा अकरुणम् कुब्जाम् शत्रुघ्नाय न्यवेदयत् ॥ २.७८.८ ॥
तेव्हा द्वारपालाने तिला पाहून, घोर पाप करणाऱ्या त्या कुब्जेला निर्दयपणे धरून शत्रुघ्नाला कळवले.
2.78.9
यस्याः कृते वने रामः न्यस्त देहः च वः पिता ।
सा इयम् पापा नृशम्सा च तस्याः कुरु यथा मति ॥ २.७८.९ ॥
जिच्यामुळे वनात राम आणि तुमच्या वडिलांनी देहत्याग केला, ती ही पापी आणि क्रूर स्त्री आहे; तिच्याशी तुमच्या मनाला योग्य वाटेल तसे करा.
2.78.10
शत्रुघ्नः च तत् आज्ञाय वचनम् भृश दुह्खितः ।
अन्तः पुर चरान् सर्वान् इति उवाच धृत व्रतः ॥ २.७८.१० ॥
शत्रुघ्नाने ते ऐकून अत्यंत दुःखी झाला; व्रतनिष्ठ तो अंतःपुरातील सर्व सेवकांना म्हणाला.
2.78.11
तीव्रम् उत्पादितम् दुह्खम् भ्रातृऋणाम् मे तथा पितुः ।
यया सा इयम् नृशम्सस्य कर्मणः फलम् अश्नुताम् ॥ २.७८.११ ॥
माझ्या बंधूंना आणि वडिलांना तीव्र दुःख देणारी ही स्त्री आपल्या क्रूर कर्माचे फळ भोगो.
2.78.12
एवम् उक्ता च तेन आशु सखी जन समावृता ।
गृहीता बलवत् कुब्जा सा तत् गृहम् अनादयत् ॥ २.७८.१२ ॥
तो असे म्हणताच सख्यांनी वेढलेल्या त्या कुब्जेला तात्काळ बळजबरीने पकडले गेले; तिने त्या घराला दणाणून सोडले.
2.78.13
ततः सुभृश सम्तप्तः तस्याः सर्वः सखी जनः ।
क्रुद्धम् आज्ञाय शत्रुघ्नम् व्यपलायत सर्वशः ॥ २.७८.१३ ॥
तेव्हा तिच्या सर्व सख्या अत्यंत दुःखी झाल्या; शत्रुघ्न क्रुद्ध झाला आहे हे जाणून त्या सर्व दिशांना पळून गेल्या.
2.78.14
अमन्त्रयत कृत्स्नः च तस्याः सर्व सखी जनः ।
यथा अयम् समुपक्रान्तः निह्शेषम् नः करिष्यति ॥ २.७८.१४ ॥
तिच्या सर्व सख्यांनी एकत्र विचार केला की हा तर आपला पूर्ण नाश करील.
2.78.15
सानुक्रोशाम् वदान्याम् च धर्मज्ञाम् च यशस्विनीम् ।
कौसल्याम् शरणम् यामः सा हि नो अस्तु ध्रुवा गतिः ॥ २.७८.१५ ॥
दयाळू, उदार, धर्मज्ञ आणि यशस्वी कौसल्येला शरण जाऊ; तीच आपला खात्रीचा आधार होवो.
2.78.16
स च रोषेण ताम्र अक्षः शत्रुघ्नः शत्रु तापनः ।
विचकर्ष तदा कुब्जाम् क्रोशन्तीम् पृथिवी तले ॥ २.७८.१६ ॥
तेव्हा रागाने लालबुंद डोळ्यांचा शत्रूंना तापवणारा शत्रुघ्न आक्रोश करणाऱ्या कुब्जेला जमिनीवरून फरफटत ओढू लागला.
2.78.17
तस्या हि आकृष्यमाणाया मन्थरायाः ततः ततः ।
चित्रम् बहु विधम् भाण्डम् पृथिव्याम् तत् व्यशीर्यत ॥ २.७८.१७ ॥
मंथरेला फरफटत नेत असताना तिच्याजवळची नाना प्रकारची अनेक भांडी जमिनीवर पडून फुटून विखुरली.
2.78.18
तेन भाण्डेन सम्कीर्णम् श्रीमद् राज निवेशनम् ।
अशोभत तदा भूयः शारदम् गगनम् यथा ॥ २.७८.१८ ॥
त्या भांड्यांनी विखुरलेला तो शोभिवंत राजमहाल शरदऋतूतील आकाशासारखा पुन्हा झळकू लागला.
2.78.19
स बली बलवत् क्रोधात् गृहीत्वा पुरुष ऋषभः ।
कैकेयीम् अभिनिर्भर्त्स्य बभाषे परुषम् वचः ॥ २.७८.१९ ॥
तो बलवान पुरुषश्रेष्ठ क्रोधाने कैकेयीला बळाने धरून, तिची निर्भर्त्सना करत कठोर शब्द बोलला.
2.78.20
तैः वाक्यैः परुषैः दुह्खैः कैकेयी भृश दुह्हिता ।
शत्रुघ्न भय सम्त्रस्ता पुत्रम् शरणम् आगता ॥ २.७८.२० ॥
त्या कठोर व दुःखदायी शब्दांनी अत्यंत दुःखी झालेली कैकेयी, शत्रुघ्नाच्या भीतीने घाबरून पुत्राच्या शरणी आली.
2.78.21
ताम् प्रेक्ष्य भरतः क्रुद्धम् शत्रुघ्नम् इदम् अब्रवीत् ।
अवध्याः सर्व भूतानाम् प्रमदाः क्षम्यताम् इति ॥ २.७८.२१ ॥
तिला पाहून भरत क्रोधित झालेल्या शत्रुघ्नाला म्हणाला: 'स्त्रिया सर्व प्राण्यांकडून वध्य नाहीत; म्हणून हिला क्षमा करावी.'
2.78.22
हन्याम् अहम् इमाम् पापाम् कैकेयीम् दुष्ट चारिणीम् ।
यदि माम् धार्मिको रामः न असूयेन् मातृ घातकम् ॥ २.७८.२२ ॥
धार्मिक रामाने 'मातृहंता' म्हणून माझा द्वेष केला नसता, तर मी या पापी, दुष्ट वर्तनाच्या कैकेयीला ठार मारले असते.
2.78.23
इमाम् अपि हताम् कुब्जाम् यदि जानाति राघवः ।
त्वाम् च माम् चैव धर्म आत्मा न अभिभाषिष्यते ध्रुवम् ॥ २.७८.२३ ॥
या कुब्जेलाही मारले गेले आहे हे जर राघवाला कळले, तर तो धर्मात्मा तुझ्याशी आणि माझ्याशीही निश्चितपणे बोलणार नाही.
2.78.24
भरतस्य वचः श्रुत्वा शत्रुघ्नः लक्ष्मण अनुजः ।
न्यवर्तत ततः रोषात् ताम् मुमोच च मन्थराम् ॥ २.७८.२४ ॥
भरताचे वचन ऐकून लक्ष्मणाचा धाकटा भाऊ शत्रुघ्न क्रोधापासून परतला आणि त्याने मंथरेला सोडले.
2.78.25
सा पाद मूले कैकेय्या मन्थरा निपपात ह ।
निह्श्वसन्ती सुदुह्ख आर्ता कृपणम् विललाप च ॥ २.७८.२५ ॥
ती मंथरा कैकेयीच्या पायांशी कोसळली; अतिशय दुःखाने व्याकूळ होऊन, उसासे टाकत दीनपणे विलाप करू लागली.
2.78.26
शत्रुघ्न विक्षेप विमूढ सम्ज्ञाम् ।
समीक्ष्य कुब्जाम् भरतस्य माता ।
शनैः समाश्वासयद् आर्त रूपाम् ।
क्रौन्चीम् विलग्नाम् इव वीक्षमाणाम् ॥ २.७८.२६ ॥
शत्रुघ्नाच्या धक्क्याने भान हरपलेल्या कुब्जा मंथरेला पाहून भरताची माता कैकेयी हळूहळू तिला धीर देऊ लागली; दुःखी रूपात, पाशात अडकलेल्या क्रौंची पक्षिणीसारखी पाहणाऱ्या तिला.