वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.85
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.85.1
एवम् उक्तः तु भरतः निषाद
अधिपतिम् गुहम् ।
प्रत्युवाच महा प्राज्ञो वाक्यम् हेतु अर्थ सम्हितम् ॥ २.८५.१ ॥
निषादांचा अधिपती गुह असे बोलल्यावर महाप्राज्ञ भरताने कारण आणि अर्थ यांनी युक्त अशा शब्दांत उत्तर दिले.
2.85.2
ऊर्जितः खलु ते कामः कृतः
मम गुरोह् सखे ।
यो मे त्वम् ईदृशीम् सेनाम् एको अभ्यर्चितुम् इच्चसि ॥ २.८५.२ ॥
मित्रा, तुझी इच्छा खरोखरच मोठी आहे; माझ्या गुरूंसाठी अशा सेनेचा सत्कार तू एकटाच करू इच्छितोस.
2.85.3
वचनम् उत्तमम् ।
अब्रवीद् भरतः श्रीमान् निषाद अधिपतिम् पुनः ॥ २.८५.३ ॥
श्रीमान भरत निषादांच्या अधिपतीला पुन्हा उत्तम शब्द बोलला.
2.85.4
कतरेण गमिष्यामि भरद्वाज
आश्रमम् गुह ।
गहनो अयम् भृशम् देशो गन्गा अनूपो दुरत्ययः ॥ २.८५.४ ॥
गुहा, भारद्वाजांच्या आश्रमाला कोणत्या मार्गाने जाऊ? हा प्रदेश फार दाट आहे; गंगेचा दलदलीचा काठ ओलांडणे कठीण आहे.
2.85.5
तस्य तत् वचनम् श्रुत्वा राज
पुत्रस्य धीमतः ।
अब्रवीत् प्रान्जलिर् वाक्यम् गुहो गहन गोचरः ॥ २.८५.५ ॥
राजपुत्र धीमान भरताचे ते शब्द ऐकून, घनदाट अरण्यात संचार करणारा गुह हात जोडून बोलला.
2.85.6
दाशाः तु अनुगमिष्यन्ति
धन्विनः सुसमाहिताः ।
अहम् च अनुगमिष्यामि राज पुत्र महा यशः ॥ २.८५.६ ॥
दाश धनुर्धर आणि सुसंयमी होऊन तुझ्या मागून येतील; हे महायशस्वी राजपुत्रा, मीही तुझ्या सोबत येईन.
2.85.7
कच्चिन् न दुष्टः व्रजसि रामस्य
अक्लिष्ट कर्मणः ।
इयम् ते महती सेना शन्काम् जनयति इव मे ॥ २.८५.७ ॥
अक्लिष्टकर्मा रामाकडे तू दुष्ट हेतूने जात आहेस का? तुझी ही मोठी सेना माझ्या मनात शंका निर्माण करीत आहे.
2.85.8
तम् एवम् अभिभाषन्तम्
आकाशैव निर्मलः ।
भरतः श्लक्ष्णया वाचा गुहम् वचनम् अब्रवीत् ॥ २.८५.८ ॥
असे बोलणाऱ्या गुहाला आकाशासारखा निर्मळ भरत मृदू वाणीने हे वचन म्हणाला.
2.85.9
मा भूत् स कालो यत् कष्टम् न
माम् शन्कितुम् अर्हसि ।
राघवः स हि मे भ्राता ज्येष्ठः पितृ समः मम ॥ २.८५.९ ॥
तसा कठीण काळ येऊ नये; तू माझ्यावर शंका घेऊ नयेस. राघव माझा ज्येष्ठ बंधू आहे, माझ्यासाठी पित्यासमान आहे.
2.85.10
तम् निवर्तयितुम् यामि काकुत्स्थम्
वन वासिनम् ।
बुद्धिर् अन्या न ते कार्या गुह सत्यम् ब्रवीमि ते ॥ २.८५.१० ॥
वनवासी त्या काकुत्स्थाला परत आणण्यासाठी मी जात आहे. हे गुहा, तुझ्या मनात दुसरा विचार नसावा; खरेच सांगतो.
2.85.11
स तु सम्हृष्ट वदनः श्रुत्वा
भरत भाषितम् ।
पुनर् एव अब्रवीद् वाक्यम् भरतम् प्रति हर्षितः ॥ २.८५.११ ॥
भरताचे बोलणे ऐकून गुहाचे मुख आनंदाने फुलले. हर्षित होऊन तो पुन्हा भरताला हे वाक्य म्हणाला.
2.85.12
धन्यः त्वम् न त्वया तुल्यम्
पश्यामि जगती तले ।
अयत्नात् आगतम् राज्यम् यः त्वम् त्यक्तुम् इह इच्चसि ॥ २.८५.१२ ॥
तू धन्य आहेस! या पृथ्वीवर तुझ्यासारखा कोणी मला दिसत नाही; सहज प्राप्त झालेले राज्य तू सोडू इच्छितोस.
2.85.13
शाश्वती खलु ते कीर्तिर्
लोकान् अनुचरिष्यति ।
यः त्वम् कृच्च्र गतम् रामम् प्रत्यानयितुम् इच्चसि ॥ २.८५.१३ ॥
कठीण मार्गाने गेलेल्या रामाला परत आणू इच्छिणाऱ्या तुझी कीर्ती शाश्वत राहून लोकांमध्ये पसरेल.
2.85.14
एवम् सम्भाषमाणस्य गुहस्य
भरतम् तदा ।
बभौ नष्ट प्रभः सूर्यो रजनी च अभ्यवर्तत ॥ २.८५.१४ ॥
गुह भरताशी असे बोलत असताना सूर्य तेज कमी होऊन चमकला आणि रात्र जवळ आली.
2.85.15
सम्निवेश्य स ताम् सेनाम् गुहेन
परितोषितः ।
शत्रुघ्नेन सह श्रीमान् शयनम् पुनर् आगमत् ॥ २.८५.१५ ॥
गुहाने सैन्याची व्यवस्था केल्यामुळे संतुष्ट झालेले श्रीमान भरत शत्रुघ्नासह पुन्हा शय्येकडे गेले.
2.85.16
राम चिन्तामयः शोको भरतस्य
महात्मनः ।
उपस्थितः हि अनर्हस्य धर्म प्रेक्षस्य तादृशः ॥ २.८५.१६ ॥
रामाच्या चिंतेतून उत्पन्न झालेला शोक महात्मा भरतांच्या ठायी उभा राहिला; ते असे दुःख भोगण्यास अयोग्य होते, धर्माकडे पाहणारे होते.
2.85.17
अन्तर् दाहेन दहनः सम्तापयति
राघवम् ।
वन दाह अभिसम्तप्तम् गूढो अग्निर् इव पादपम् ॥ २.८५.१७ ॥
आतील दाहाने राघवाला पोळवले आहे, जसा वणव्याने भाजलेल्या वृक्षाला लपलेला अग्नी जाळतो.
2.85.18
प्रस्रुतः सर्व गात्रेभ्यः स्वेदः
शोक अग्नि सम्भवः ।
यथा सूर्य अम्शु सम्तप्तः हिमवान् प्रस्रुतः हिमम् ॥ २.८५.१८ ॥
शोकाग्नीतून उत्पन्न झालेला घाम सर्व अवयवांतून वाहू लागला; सूर्यकिरणांनी तापलेला हिमालय जसा हिम वितळवून वाहतो तसा.
2.85.19
ध्यान निर्दर शैलेन
विनिह्श्वसित धातुना ।
दैन्य पादप सम्घेन शोक आयास अधिशृन्गिणा ॥ २.८५.१९ ॥
ध्यानमग्न, निर्भय पर्वतासारखा, खोल उसासे टाकणारा, धातूंनी भरलेला, दैन्य आणि वृक्षसमूहांसह, शोक आणि थकव्याच्या शिखरांसह.
2.85.20
प्रमोह अनन्त सत्त्वेन सम्ताप ओषधि वेणुना ।
आक्रान्तः दुह्ख शैलेन महता कैकयी सुतः ॥ २.८५.२० ॥
अनंत मोह आणि जीवांनी भरलेल्या, संतापाच्या औषधी आणि बांबूंनी युक्त अशा महान दुःखपर्वताने आक्रांत झालेला कैकेयीपुत्र.
2.85.21
विनिश्श्वसन्वै
भृशदुर्मनास्ततः ।
प्रमूढसम्ज्ञः परमापदम् गतः ।
शमम् न लेभे हृदयज्वरार्दितो ।
नरर्षभो यूथहतो यथर्षभः ॥ २.८५.२१ ॥
खोल उसासे टाकत, मन अत्यंत व्यथित होऊन, मोहग्रस्त जाणिवेने तो परम संकटात सापडला; हृदयज्वराने पीडित होऊन त्याला शांती लाभली नाही, कळपातून घायाळ झालेल्या वृषभासारखा. तो नरश्रेष्ठ होता.
2.85.22
गुहेन सार्धम् भरतः
समागतः ।
महा अनुभावः सजनः समाहितः ।
सुदुर्मनाः तम् भरतम् तदा पुनर् ।
गुहः समाश्वासयद् अग्रजम् प्रति ॥ २.८५.२२ ॥
गुहासह भरत एकत्र आला; महान प्रभावशाली, आपल्या लोकांसह, संयमी पण अत्यंत खिन्न अशा भरताला तेव्हा गुहाने पुन्हा ज्येष्ठ बंधूबद्दल सांत्वन दिले.