वाल्मीकि रामायण · सर्ग 3.14
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.14.1
अथ पंचवटीम् गच्चन्न् अन्तरा रघुनन्दनः ।
आससाद महाकायम् गृध्रम् भीम पराक्रमम् ॥ ३.१४.१ ॥
नंतर पंचवटीकडे जात असताना रघुनंदनाला वाटेत एक प्रचंड देहाचा, भयंकर पराक्रमी गिधाड दिसला.
3.14.2
तम् दृष्ट्वा तौ महाभागौ वनस्थम् राम लक्ष्मणौ ।
मेनाते राक्षसम् पक्षिम् ब्रुवाणौ को भवान् इति ॥ ३.१४.२ ॥
वनात उभ्या असलेल्या त्या गिधाडाला पाहून ते महाभाग्यवान राम आणि लक्ष्मण त्याला राक्षस पक्षी समजले आणि म्हणाले, "तुम्ही कोण?"
3.14.3
स तौ मधुरया वाचा सौम्यया प्रीणयन्न् इव ।
उवाच वत्स माम् विद्धि वयस्यम् पितुर् आत्मनः ॥ ३.१४.३ ॥
तो त्या दोघांना मधुर आणि सौम्य वाणीने जणू आनंदवीत म्हणाला, "वत्सा, मला तुझ्या पित्याचा मित्र समज."
3.14.4
स तम् पितृ सखम् मत्वा पूजयामास राघवः ।
स तस्य कुलम् अव्यग्रम् अथ पप्रच्छ नाम च ॥ ३.१४.४ ॥
त्याला पित्याचा मित्र मानून राघवाने त्याचा सन्मान केला; मग शांतपणे त्याचे कुळ आणि नाव विचारले.
3.14.5
रामस्य वचनम् श्रुत्वा कुलम् आत्मानम् एव च ।
आचचक्षे द्विजः तस्मै सर्वभूत समुद्भवम् ॥ ३.१४.५ ॥
रामाचे बोलणे ऐकून त्या द्विजाने त्याला आपले कुळ आणि आपली ओळख सांगितली; ती सर्वभूतांच्या उत्पत्तीशी जोडलेली होती.
3.14.6
पूर्वकाले महाबाहो ये प्रजापतयो अभवन् ।
तान् मे निगदतः सर्वान् आदितः शृणु राघव ॥ ३.१४.६ ॥
हे महाबाहो राघवा, पूर्वकाळी जे प्रजापती झाले, त्या सर्वांबद्दल मी आदिपासून सांगतो; ऐक.
3.14.7
कर्दमः प्रथमः तेषाम् विकृतः तद् अनन्तरम् ।
शेषः च संश्रयः चैव बहु पुत्रः च वीर्यवान् ॥ ३.१४.७ ॥
त्यांपैकी पहिला कर्दम; नंतर विकृत, शेष आणि संश्रय, बहुपुत्र आणि पराक्रमी.
3.14.8
स्थाणुर् मरीचिर् अत्रिः च क्रतुः चैव महाबलः ।
पुलस्त्यः च अंगिराः चैव प्रचेताः पुलहः तथा ॥ ३.१४.८ ॥
स्थाणू, मरीची, अत्रि आणि महाबली क्रतू, तसेच पुलस्त्य, अंगिरा, प्रचेता आणि पुलह.
3.14.9
दक्षो विवस्वान् अपरो अरिष्टनेमिः च राघव ।
कश्यपः च महातेजाः तेषाम् आसीत् च पश्चिमः ॥ ३.१४.९ ॥
दक्ष, विवस्वान, दुसरा अरिष्टनेमी, हे राघवा, आणि महातेजस्वी कश्यप; त्यांच्यात शेवटचा कश्यप होता.
3.14.10
प्रजापतेः तु दक्षस्य बभूवुर् इति विश्रुतम् ।
षष्टिर् दुहितरो राम यशस्विन्यो महायशः ॥ ३.१४.१० ॥
प्रजापती दक्षाला साठ कन्या झाल्या असे प्रसिद्ध आहे; हे राम, त्या यशस्विनी आणि महायशस्विनी होत्या.
3.14.11
कश्यपः प्रतिजग्राह तासाम् अष्टौ सुमध्यमाः ।
अदितिम् च दितिम् चैव दनूम् अपि च कालकाम् ॥ ३.१४.११ ॥
कश्यपाने त्यांपैकी आठ सुमध्यमा कन्या स्वीकारल्या—अदिती, दिती, दनू आणि कालकाही.
3.14.12
ताम्राम् क्रोध वशाम् चैव मनुम् च अप्य् अनलाम् अपि ।
ताः तु कन्याः ततः प्रीतः कश्यपः पुनर् अब्रवीत् ॥ ३.१४.१२ ॥
ताम्रा, क्रोधवशा, मनू आणि अनला—त्या कन्या मिळाल्याने संतुष्ट झालेले कश्यप पुन्हा म्हणाले.
3.14.13
पुत्रामः त्रैलोक्य भर्तॄन् वै जनयिष्यथ मत् समान् ।
अदितिः तन् मना राम दितिः च दनुर् एव च ॥ ३.१४.१३ ॥
हे राम, "तुम्ही त्रिलोकाचे स्वामी, माझ्यासारखे पुत्र जन्माल घालाल" — अदितीने त्यातच मन लावले; दिती आणि दनूनेही.
3.14.14
कालका च महाबाहो शेषाः तु अमनसो अभवन् ।
अदित्याम् जज्ञिरे देवाः त्रयः त्रिंशत् अरिंदम ॥ ३.१४.१४ ॥
हे महाबाहो, कालका आणि उरलेल्या मात्र अनवधानी राहिल्या. अदितीच्या पोटी तेहतीस देव जन्मले, हे शत्रुदमना.
3.14.15
आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च परंतप ।
दितिः तु अजनयत् पुत्रान् दैत्याम् तात यशस्विनः ॥ ३.१४.१५ ॥
आदित्य, वसू, रुद्र आणि दोन अश्विनीकुमार — हे परंतपा. परंतु दितीने दैत्य नावाचे यशस्वी पुत्र जन्माला घातले, हे तात.
3.14.16
तेषाम् इयम् वसुमती पुरा आसीत् स वन अर्णवा ।
दनुः तु अजनयत् पुत्रम् अश्वग्रीवम् अरिंदम ॥ ३.१४.१६ ॥
त्यांच्यासाठी ही वसुमती (पृथ्वी) पूर्वी वने आणि समुद्रांसह होती. पण दनूने अश्वग्रीव नावाचा शत्रुदमन पुत्र जन्माला घातला.
3.14.17
नरकम् कालकम् चैव कालका अपि व्यजायत ।
क्रौन्चीम् भासीम् तथा श्येनीम् धृतराष्ट्रीम् तथा शुकीम् ॥ ३.१४.१७ ॥
नरक आणि कालक यांना कालकाने जन्म दिला. क्रौंची, भासी, श्येनी, धृतराष्ट्री आणि शुकी (यांचाही जन्म झाला).
3.14.18
ताम्रा तु सुषुवे कन्याः पंच एता लोकविश्रुताः ।
उलूकान् जनयत् क्रौन्ची भासी भासान् व्यजायत ॥ ३.१४.१८ ॥
ताम्राने पाच कन्या जन्माला घातल्या, ज्या लोकप्रसिद्ध आहेत. क्रौंचीने घुबडे जन्माला घातली; भासीपासून भास (ससाणे) जन्मले.
3.14.19
श्येनी श्येनाम् च गृध्राम च व्यजायत सुतेजसः ।
धृतराष्ट्री तु हंसाम् च कलहंसाम् च सर्वशः ॥ ३.१४.१९ ॥
श्येनीने श्येन व गृध्र यांना जन्म दिला, तेजस्वी संतती; आणि धृतराष्ट्रीने सर्व प्रकारचे हंस व कलहंस जन्माला घातले.
3.14.20
चक्रवाकाम् च भद्रम् ते विजज्ञे सा अपि भामिनी ।
शुकी नताम् विजज्ञे तु नताया विनता सुता ॥ ३.१४.२० ॥
तुझे कल्याण असो; ती सुंदर स्त्रीही चक्रवाक जन्मली. शुकीने नताला जन्म दिला, आणि नताची कन्या विनता.
3.14.21
दश क्रोधवशा राम विजज्ञे अपि आत्मसंभवाः ।
मृगीम् च मृगमंदाम् च हरीम् भद्रमदाम् अपि ॥ ३.१४.२१ ॥
हे राम, क्रोधवशेने स्वतःपासून जन्मलेल्या दहा संतती जन्माला घातल्या; मृगी, मृगमंदा, हरी आणि भद्रमदाही.
3.14.22
मातंगीम् अथ शार्दूलीम् श्वेताम् च सुरभीम् तथा ।
सर्व लक्षण संपन्नाम् सुरसाम् कद्रुकाम् अपि ॥ ३.१४.२२ ॥
मग मातंगी, शार्दूली, श्वेता आणि सुरभी; सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त सुरसा आणि कद्रुका.
3.14.23
अपत्यम् तु मृगाः सर्वे मृग्या नरवरोत्तम ।
ऋक्षाः च मृगमंदायाः सृमराः चमराः तथा ॥ ३.१४.२३ ॥
हे नरश्रेष्ठा, मृगीची संतती सर्व हरीण; आणि मृगमंदाची संतती अस्वल, सृमर आणि चमर.
3.14.24
ततः तु इरावतीम् नाम जज्ञे भद्रमदा सुताम् ।
तस्याः तु ऐरावतः पुत्रो लोकनाथो महागजः ॥ ३.१४.२४ ॥
मग भद्रमदेपासून इरावती नावाची कन्या जन्मली; तिचा पुत्र ऐरावत, लोकनाथ, महागज होता.
3.14.25
हर्याः च हरयो अपत्यम् वानराः च तपस्विनः ।
गोलांगूलाः च शार्दूली व्याघ्राम् च अजनयत् सुतान् ॥ ३.१४.२५ ॥
हर्येपासून हरी (वानर) जन्मले; वानर आणि तपस्वी, गोलांगूल जन्मले; शार्दूलीने व्याघ्रांना जन्म दिला.
3.14.26
मातंग्याः तु अथ मातन्गा अपत्यम् मनुज ऋषभ ।
दिशागजम् तु श्वेत काकुत्स्थ श्वेता व्यजनयत् सुतम् ॥ ३.१४.२६ ॥
मातंगीपासून मातंग (हत्ती) जन्मले. हे मनुष्यश्रेष्ठा! काकुत्स्था, श्वेताने दिशागज श्वेत नामक पुत्राला जन्म दिला.
3.14.27
ततो दुहितरौ राम सुरभिर् द्वे वि अजायत ।
रोहिणीम् नाम भद्रम् ते गन्धर्वीम् च यशस्विनीम् ॥ ३.१४.२७ ॥
नंतर, हे राम, सुरभीला दोन कन्या झाल्या — तुझ्यासाठी कल्याणकारी रोहिणी नावाची आणि यशस्विनी गंधर्वी.
3.14.28
रोहिणि अजनयद् गावो गन्धर्वी वाजिनः सुतान् ।
सुरसा अजनयन् नागान् राम कद्रूः च पन्नगान् ॥ ३.१४.२८ ॥
रोहिणीने गायी जन्मल्या; गंधर्वीने घोड्यांचे पुत्र जन्मले. हे राम, सुरसेने नाग जन्मले आणि कद्रूने पन्नग जन्मले.
3.14.29
मनुर् मनुष्यान् जनयत् कश्यपस्य महात्मनः ।
ब्राह्मणान् क्षत्रियान् वैश्यान् शूद्राम् च मनुजर्षभ ॥ ३.१४.२९ ॥
महात्मा कश्यपाचा (पुत्र) मनूने मनुष्यांना जन्म दिला — ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र. हे मनुष्यश्रेष्ठा!
3.14.30
मुखतो ब्राह्मणा जाता उरसः क्षत्रियाः तथा ।
ऊरुभ्याम् जज्ञिरे वैश्याः पद्भ्याम् शूद्रा इति श्रुतिः ॥ ३.१४.३० ॥
मुखापासून ब्राह्मण जन्मले; छातीपासून क्षत्रिय; तसेच मांड्यांपासून वैश्य; पायांपासून शूद्र — असे श्रुती सांगते.
3.14.31
सर्वान् पुण्य फलान् वृक्षान् अनला अपि व्यजायत ।
विनता च शुकी पौत्री कद्रूः च सुरसा स्वसा ॥ ३.१४.३१ ॥
पुण्यफल देणारे सर्व वृक्षही अनलापासून जन्मले. विनता आणि नातसून शुकी, कद्रू व बहीण सुरसा.
3.14.32
कद्रूर् नाग सहस्रम् तु विजज्ञे धरणीधरन् ।
द्वौ पुत्रौ विनतायाः तु गरुडो अरुण एव च ॥ ३.१४.३२ ॥
कद्रूने पृथ्वी धारण करणारे हजार नाग जन्माला घातले. विनतेला मात्र दोन पुत्र होते — गरुड व अरुण.
3.14.33
तस्मात् जातो अहम् अरुणात् संपातिः च मम अग्रजः ।
जटायुर् इति माम् विद्धि श्येनी पुत्रम् अरिंदम ॥ ३.१४.३३ ॥
त्या अरुणापासून मी जन्मलो; माझा मोठा भाऊ संपाती. हे शत्रुदमना, मला श्येनीचा पुत्र जटायू म्हणून जाण.
3.14.34
सो अहम् वास सहायः ते भविष्यामि यदि इच्छसि ।
इदम् दुर्गम् हि कान्तारम् मृग राक्षस सेवितम् सीताम् च तात रक्षिष्ये त्वयि याते सलक्ष्मणे ॥ ३.१४.३४ ॥
तुला इच्छा असेल तर मी तुझ्या वासात सहायक होईन. हे अरण्य दुर्गम आहे, मृग व राक्षसांनी भरलेले आहे. प्रिय, तू लक्ष्मणासह गेलास की मी सीतेचे रक्षण करीन.
3.14.35
जटायुषम् तु प्रतिपूज्य राघवो मुदा परिष्वज्य च सन्नतो अभवत् ।
पितुर् हि शुश्राव सखित्वम् आत्मवान् जटायुषा संकथितम् पुनः पुनः ॥ ३.१४.३५ ॥
राघवाने जटायूचा आदरसत्कार करून, आनंदाने त्यांना आलिंगन देऊन नमस्कार केला. आत्मसंयमी त्याने जटायूने पित्याशी केलेली मैत्री वारंवार सांगितलेली ऐकली.
3.14.36
स तत्र सीताम् परिदाय मैथिलीम् सह एव तेन अतिबलेन पक्षिणा ।
जगाम ताम् पंचवटीम् सलक्ष्मणो रिपून् दिधक्षन् शलभान् इव अनलः ॥ ३.१४.३६ ॥
तिथे राघवाने मैथिली सीतेला त्या अतिबलवान पक्ष्याच्या स्वाधीन करून, पतंगांना जाळू इच्छिणाऱ्या अग्नीप्रमाणे शत्रूंना जाळू इच्छिणाऱ्या लक्ष्मणासह पंचवटीकडे प्रयाण केले.