વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 4.18
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.18.1
इत्युक्तः प्रश्रितं वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम्।
परुषं वालिना रामो निहतेन विचेतसा ॥ ४.१८.१ ॥
આ રીતે ઘાયલ અને વિચલિત મનવાળા વાલી દ્વારા કઠોર વચનો સંભળાવાયા પછી, રામે ધર્મ અને અર્થથી યુક્ત, હિતકારક વચનો વિનયપૂર્વક કહ્યા.
4.18.2
तं निष्प्रभमिवादित्यं मुक्ततोयमिवाम्बुदम्।
उक्तवाक्यं हरिश्रेष्ठमुपशान्तमिवानलम् ॥ ४.१८.२ ॥
પ્રભા ગુમાવેલા સૂર્ય જેવો, વરસાદ વરસાવી ચૂકેલા વાદળ જેવો, શાંત થયેલા અગ્નિ જેવો તે વાનરશ્રેષ્ઠ વચનો કહીને શાંત થઈ ગયો.
4.18.3
धर्मार्थगुणसम्पन्नं हरीश्वरमनुत्तमम्।
अधिक्षिप्तस्तदा रामः पश्चाद् वालिनमब्रवीत् ॥ ४.१८.३ ॥
ત્યારે ધર્મ, અર્થ અને ગુણોથી સંપન્ન રામે, તે અનુપમ વાનરેશ્વર વાલી દ્વારા નિંદાયા પછી વાલીને આમ કહ્યું.
4.18.4
धर्ममर्थं च कामं च समयं चापि लौकिकम्।
अविज्ञाय कथं बाल्यान्मामिहाद्य विगर्हसे ॥ ४.१८.४ ॥
ધર્મ, અર્થ, કામ અને લોકાચારને ન જાણીને, હે વાલી, બાલિશતાથી આજે અહીં તું મારી કેમ નિંદા કરે છે?
4.18.5
अपृष्ट्वा बुद्धिसम्पन्नान् वृद्धानाचार्यसम्मतान्।
सौम्य वानरचापल्यात् त्वं मां वक्तुमिहेच्छसि ॥ ४.१८.५ ॥
હે સૌમ્ય, બુદ્ધિમાન, વૃદ્ધો અને આચાર્યોએ માન્ય કરેલા જ્ઞાનીઓને પૂછ્યા વિના, વાનરની ચંચળતાથી તું અહીં મારી સાથે બોલવા ઇચ્છે છે.
4.18.6
इक्ष्वाकूणामियं भूमिः सशैलवनकानना।
मृगपक्षिमनुष्याणां निग्रहानुग्रहेष्वपि ॥ ४.१८.६ ॥
પર્વતો, વનો અને ઉપવનો સહિતની આ ભૂમિ ઇક્ષ્વાકુ રાજાઓની છે; મૃગ, પક્ષી અને મનુષ્યોને દંડ આપવામાં અને અનુગ્રહ કરવામાં પણ તેમનો જ અધિકાર છે.
4.18.7
तां पालयति धर्मात्मा भरतः सत्यवानृजुः।
धर्मकामार्थतत्त्वज्ञो निग्रहानुग्रहे रतः ॥ ४.१८.७ ॥
ધર્માત્મા, સત્યવાન અને ઋજુ ભરત તેનું પાલન કરે છે. ધર્મ, કામ અને અર્થના તત્ત્વને જાણનારા તેઓ દંડ અને અનુગ્રહમાં રત છે.
4.18.8
नयश्च विनयश्चोभौ यस्मिन् सत्यं च सुस्थितम्।
विक्रमश्च यथा दृष्टः स राजा देशकालवित् ॥ ४.१८.८ ॥
નીતિ અને વિનય બંને, સત્ય અને પરાક્રમ જેમ જોવામાં આવ્યા તેમ જેનામાં સુસ્થિત છે, તે રાજા દેશકાળ જાણનાર છે.
4.18.9
तस्य धर्मकृतादेशा वयमन्ये च पार्थिवाः।
चरामो वसुधां कृत्स्नां धर्मसंतानमिच्छवः ॥ ४.१८.९ ॥
તેમના ધર્માનુસાર આદેશોથી અમે અને અન્ય રાજાઓ ધર્મપરંપરાની ઇચ્છા રાખીને સંપૂર્ણ પૃથ્વી પર વિચરીએ છીએ.
4.18.10
तस्मिन् नृपतिशार्दूले भरते धर्मवत्सले।
पालयत्यखिलां पृथ्वीं कश्चरेद् धर्मविप्रियम् ॥ ४.१८.१० ॥
રાજાઓમાં સિંહ સમાન, ધર્મપ્રિય એવા તે ભરત સમગ્ર પૃથ્વીનું પાલન કરતા હોય ત્યારે ધર્મવિરુદ્ધ આચરણ કોણ કરશે?
4.18.11
ते वयं मार्गविभ्रष्टं स्वधर्मे परमे स्थिताः।
भरताज्ञां पुरस्कृत्य निगृह्णीमो यथाविधि ॥ ४.१८.११ ॥
અમે અમારા પરમ સ્વધર્મમાં સ્થિત રહીને, ભરતની આજ્ઞાને આગળ રાખીને, માર્ગભ્રષ્ટને યથાવિધિ દંડિત કરીએ છીએ.
4.18.12
त्वं तु संक्लिष्टधर्मश्च कर्मणा च विगर्हितः।
कामतन्त्रप्रधानश्च न स्थितो राजवर्त्मनि ॥ ४.१८.१२ ॥
પરંતુ તું ધર્મભ્રષ્ટ છે, કર્મથી નિંદિત છે, કામતંત્રમાં પ્રધાન છે, અને રાજમાર્ગ પર સ્થિર નથી.
4.18.13
ज्येष्ठो भ्राता पिता वापि यश्च विद्यां प्रयच्छति।
त्रयस्ते पितरो ज्ञेया धर्मे च पथि वर्तिनः ॥ ४.१८.१३ ॥
મોટો ભાઈ, પિતા, અથવા જે વિદ્યા આપે છે — ધર્મમાર્ગે ચાલનારા આ ત્રણેને પિતા જાણવા જોઈએ.
4.18.14
यवीयानात्मनः पुत्रः शिष्यश्चापि गुणोदितः।
पुत्रवत्ते त्रयश्चिन्त्या धर्मश्चैवात्र कारणम् ॥ ४.१८.१४ ॥
નાનો પુત્ર, પોતાનો શિષ્ય, અને ગુણોથી પ્રશંસિત — આ ત્રણેને પુત્ર સમાન ગણવા; અહીં ધર્મ જ કારણ છે.
4.18.15
सूक्ष्मः परमदुर्ज्ञेयः सतां धर्मः प्लवङ्गम।
हृदिस्थः सर्वभूतानामात्मा वेद शुभाशुभम् ॥ ४.१८.१५ ॥
હે પ્લવંગમ, સજ્જનોનો ધર્મ સૂક્ષ્મ અને અત્યંત દુર્જ્ઞેય છે; સર્વ પ્રાણીઓના હૃદયમાં રહેલો આત્મા જ શુભાશુભ જાણે છે.
4.18.16
चपलश्चपलैः सार्धं वानरैरकृतात्मभिः।
जात्यन्ध इव जात्यन्धैर्मन्त्रयन् प्रेक्षसे नु किम् ॥ ४.१८.१६ ॥
ચંચળ થઈને ચંચળ, અસંયમી વાનરો સાથે, જન્માંધ જેમ જન્માંધો સાથે — મંત્રણા કરતાં તું શું જોઈ રહ્યો છે?
4.18.17
अहं तु व्यक्ततामस्य वचनस्य ब्रवीमि ते।
नहि मां केवलं रोषात् त्वं विगर्हितुमर्हसि ॥ ४.१८.१७ ॥
પણ આ વચનનો સ્પષ્ટ અર્થ હું તને કહું છું; કેવળ ક્રોધથી મારી નિંદા કરવી તને ઘટતું નથી.
4.18.18
तदेतत् कारणं पश्य यदर्थं त्वं मया हतः।
भ्रातुर्वर्तसि भार्यायां त्यक्त्वा धर्मं सनातनम् ॥ ४.१८.१८ ॥
મેં તને જે કારણે માર્યો તે કારણ જો: સનાતન ધર્મ છોડીને તું ભાઈની પત્ની સાથે રહે છે.
4.18.19
अस्य त्वं धरमाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः।
रुमायां वर्तसे कामात् स्नुषायां पापकर्मकृत् ॥ ४.१८.१९ ॥
આ મહાત્મા સુગ્રીવનું રાજ્ય ધારણ કરતાં તું કામવશ થઈને પુત્રવધૂ રુમા સાથે રહે છે, હે પાપકર્મી.
4.18.20
तद् व्यतीतस्य ते धर्मात् कामवृत्तस्य वानर।
भ्रातृभार्याभिमर्शेऽस्मिन् दण्डोऽयं प्रतिपादितः ॥ ४.१८.२० ॥
તેથી ધર્મથી ચૂકી કામવશ વર્તેલા હે વાનર, ભાઈની પત્નીને સ્પર્શવાના આ અપરાધનો આ દંડ નક્કી કરાયો છે.
4.18.21
नहि लोकविरुद्धस्य लोकवृत्तादपेयुषः।
दण्डादन्यत्र पश्यामि निग्रहं हरियूथप ॥ ४.१८.२१ ॥
હે વાનર-યૂથપતિ, લોકાચારથી વિરુદ્ધ ચાલનાર અને લોકમર્યાદાથી ભ્રષ્ટ થયેલા માટે દંડ સિવાય બીજો કોઈ નિગ્રહ હું જોતો નથી.
4.18.22
न च ते मर्षये पापं क्षत्रियोऽहं कुलोद्गतः।
औरसीं भगिनीं वापि भार्यां वाप्यनुजस्य यः ॥ ४.१८.२२ ॥
ઉચ્ચ ક્ષત્રિય કુળમાં જન્મેલો હું તારું આ પાપ માફ નહીં કરું; ભલે તે પોતાની બહેન હોય કે નાના ભાઈની પત્ની.
4.18.23
प्रचरेत नरः कामात् तस्य दण्डो वधः स्मृतः।
भरतस्तु महीपालो वयं त्वादेशवर्तिनः ॥ ४.१८.२३ ॥
કામવશ થઈને આવું આચરણ કરનાર મનુષ્યનો દંડ વધ કહેવાયો છે. ભરત તો પૃથ્વીનો રક્ષક રાજા છે; અમે તેમના આદેશને અનુસરનારા છીએ.
4.18.24
त्वं च धर्मादतिक्रान्तः कथं शक्यमुपेक्षितुम्।
गुरुधर्मव्यतिक्रान्तं प्राज्ञो धर्मेण पालयन् ॥ ४.१८.२४ ॥
તેં તો ધર્મનું ઉલ્લંઘન કર્યું છે; તેને કેમ અવગણી શકાય? જ્યેષ્ઠના ધર્મનું ઉલ્લંઘન કરનારને, ધર્મનું પાલન કરતો જ્ઞાની કેમ છોડી દે?
4.18.25
भरतः कामयुक्तानां निग्रहे पर्यवस्थितः।
वयं तु भरतादेशावधिं कृत्वा हरीश्वर।
त्वद्विधान् भिन्नमर्यादान् निग्रहीतुं व्यवस्थिताः ॥ ४.१८.२५ ॥
કામાસક્ત લોકોને દંડ આપવામાં ભરત સ્થિર રીતે નિયુક્ત છે. અમે તો, હે હરીશ્વર, ભરતના આદેશની મર્યાદા રાખીને તારા જેવા મર્યાદા તોડનારાઓને દંડ આપવા નિયુક્ત છીએ.
4.18.26
सुग्रीवेण च मे सख्यं लक्ष्मणेन यथा तथा।
दारराज्यनिमित्तं च निःश्रेयस्करः स मे ॥ ४.१८.२६ ॥
સુગ્રીવ સાથે મારી મૈત્રી લક્ષ્મણ સાથે છે તેવી જ છે. પત્ની અને રાજ્યને કારણે તે મારા માટે કલ્યાણકારી છે.
4.18.27
प्रतिज्ञा च मया दत्ता तदा वानरसंनिधौ।
प्रतिज्ञा च कथं शक्या मद्विधेनानवेक्षितुम् ॥ ४.१८.२७ ॥
ત્યારે વાનરોની હાજરીમાં મેં પ્રતિજ્ઞા આપી હતી. મારા જેવો માણસ પ્રતિજ્ઞાની ઉપેક્ષા કેવી રીતે કરી શકે?
4.18.28
तदेभिः कारणैः सर्वैर्महद्भिर्धर्मसंश्रितैः।
शासनं तव यद् युक्तं तद् भवाननुमन्यताम् ॥ ४.१८.२८ ॥
તેથી ધર્મ પર આધારિત આ બધાં મહાન કારણોથી, તારા માટે જે યોગ્ય શાસન છે તે તું સ્વીકાર.
4.18.29
सर्वथा धर्म इत्येव द्रष्टव्यस्तव निग्रहः।
वयस्यस्योपकर्तव्यं धर्ममेवानुपश्यता ॥ ४.१८.२९ ॥
તારો દંડ સર્વથા ધર્મ જ છે એમ જોવો જોઈએ. મિત્રનું ઉપકાર કરવાનું છે, પણ ધર્મને જ દૃષ્ટિમાં રાખીને.
4.18.30
शक्यं त्वयापि तत्कार्यं धर्ममेवानुवर्तता।
श्रूयते मनुना गीतौ श्लोकौ चारित्रवत्सलौ।
गृहीतौ धर्मकुशलैस्तथा तच्चरितं मया ॥ ४.१८.३० ॥
ફક્ત ધર્મનું અનુસરણ કરવાથી એ કાર્ય તારા માટે પણ શક્ય છે. સદાચારને પ્રિય બે શ્લોક મનુએ ગાયા હોવાનું સાંભળ્યું છે; ધર્મકુશળ લોકોએ તે સ્વીકાર્યા છે; મેં પણ તેવું જ આચરણ કર્યું છે.
4.18.31
राजभिर्धृतदण्डाश्च कृत्वा पापानि मानवाः।
निर्मलाः स्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा ॥ ४.१८.३१ ॥
રાજાઓ દ્વારા દંડ પામીને, પાપ કરનારા મનુષ્યો નિર્મળ થઈ, સજ્જનો અને પુણ્યકર્મીઓની જેમ સ્વર્ગે જાય છે.
4.18.32
शासनाद् वापि मोक्षाद् वा स्तेनः पापात् प्रमुच्यते।
राजा त्वशासन् पापस्य तदवाप्नोति किल्बिषम् ॥ ४.१८.३२ ॥
શાસનથી કે મુક્તિથી ચોર પાપથી મુક્ત થાય છે; પણ પાપીને શાસન ન કરનાર રાજા તે પાપનો દોષ પામે છે.
4.18.33
आर्येण मम मान्धात्रा व्यसनं घोरमीप्सितम्।
श्रमणेन कृते पापे यथा पापं कृतं त्वया ॥ ४.१८.३३ ॥
મારા આર્ય માંધાતાએ ભયંકર સંકટ ઇચ્છ્યું; એક શ્રમણે પાપ કર્યું ત્યારે તેં પાપ કર્યું તેમ.
4.18.34
अन्यैरपि कृतं पापं प्रमत्तैर्वसुधाधिपैः।
प्रायश्चित्तं च कुर्वन्ति तेन तच्छाम्यते रजः ॥ ४.१८.३४ ॥
બીજા પ્રમાદી રાજાઓએ પણ પાપ કર્યું છે; પણ તેઓ પ્રાયશ્ચિત્ત કરે છે; તેથી તે મલિનતા શમે છે.
4.18.35
तदलं परितापेन धर्मतः परिकल्पितः।
वधो वानरशार्दूल न वयं स्ववशे स्थिताः ॥ ४.१८.३५ ॥
તેથી સંતાપ ન કરો; ધર્મ પ્રમાણે જ તેનો વધ નક્કી થયો હતો. હે વાનરશાર્દૂલ, અમે આપણા વશમાં ન હતા.
4.18.36
शृणु चाप्यपरं भूयः कारणं हरिपुंगव।
तच्छ्रुत्वा हि महद् वीर न मन्युं कर्तुमर्हसि ॥ ४.१८.३६ ॥
હે હરિશ્રેષ્ઠ, બીજું એક કારણ પણ સાંભળ. હે મહાવીર, તે સાંભળીને તારે ક્રોધ ન કરવો જોઈએ.
4.18.37
न मे तत्र मनस्तापो न मन्युर्हरिपुंगव।
वागुराभिश्च पाशैश्च कूटैश्च विविधैर्नराः ॥ ४.१८.३७ ॥
હે વાનરશ્રેષ્ઠ, ત્યાં મને મનનો સંતાપ નથી કે ક્રોધ નથી. મનુષ્યો જાળ, ફાંદા અને વિવિધ છળકપટથી (શિકાર કરે છે).
4.18.38
प्रतिच्छन्नाश्च दृश्याश्च गृह्णन्ति सुबहून् मृगान्।
प्रधावितान् वा वित्रस्तान् विस्रब्धानतिविष्ठितान् ॥ ४.१८.३८ ॥
છુપાઈને અને દેખાતા (શિકારીઓ) દોડતા, ભયભીત, નિશ્ચિંત કે અતિ સ્થિર ઊભેલા ઘણા હરણોને પકડે છે.
4.18.39
प्रमत्तानप्रमत्तान् वा नरा मांसाशिनो भृशम्।
विध्यन्ति विमुखांश्चापि न च दोषोऽत्र विद्यते ॥ ४.१८.३९ ॥
અસાવધ હોય કે સાવધ, મોં ફેરવેલા હોય, માંસાહારી મનુષ્યો ઘણા બાણ મારે છે; આમાં દોષ નથી.
4.18.40
यान्ति राजर्षयश्चात्र मृगयां धर्मकोविदाः।
तस्मात् त्वं निहतो युद्धे मया बाणेन वानर।
अयुध्यन् प्रतियुध्यन् वा यस्माच्छाखामृगो ह्यसि ॥ ४.१८.४० ॥
અહીં ધર્મજ્ઞ રાજર્ષિઓ પણ શિકારે જાય છે. તેથી, હે વાનર, યુદ્ધમાં મારા બાણથી તું હણાયો છે; તેં લડ્યું ન હોય કે સામનો કર્યો હોય, તું શાખામૃગ જ છે.
4.18.41
दुर्लभस्य च धर्मस्य जीवितस्य शुभस्य च।
राजानो वानरश्रेष्ठ प्रदातारो न संशयः ॥ ४.१८.४१ ॥
હે વાનરશ્રેષ્ઠ, દુર્લભ ધર્મ, જીવન અને શુભનું દાન આપનારા રાજાઓ જ છે; આમાં શંકા નથી.
4.18.42
तान् न हिंस्यान्न चाक्रोशेन्नाक्षिपेन्नाप्रियं वदेत्।
देवा मानुषरूपेण चरन्त्येते महीतले ॥ ४.१८.४२ ॥
તેમની હિંસા ન કરવી, નિંદા ન કરવી, અપમાન ન કરવું, અપ્રિય વચન ન બોલવું; આ દેવો મનુષ્ય રૂપે આ પૃથ્વી પર વિચરે છે.
4.18.43
त्वं तु धर्ममविज्ञाय केवलं रोषमास्थितः।
विदूषयसि मां धर्मे पितृपैतामहे स्थितम् ॥ ४.१८.४३ ॥
પણ તું ધર્મને ન જાણીને, કેવળ ક્રોધને વશ થઈ, પિતા અને પિતામહોથી ચાલી આવેલા ધર્મમાં સ્થિત એવા મારી નિંદા કરે છે.
4.18.44
एवमुक्तस्तु रामेण वाली प्रव्यथितो भृशम्।
न दोषं राघवे दध्यौ धर्मेऽधिगतनिश्चयः ॥ ४.१८.४४ ॥
રામે એમ કહ્યું ત્યારે વાલી અત્યંત વ્યથિત થયો; છતાં તેણે રાઘવમાં કોઈ દોષ ન જોયો. ધર્મ વિશે તેનો નિશ્ચય દૃઢ થયો.
4.18.45
प्रत्युवाच ततो रामं प्राञ्जलिर्वानरेश्वरः।
यत् त्वमात्थ नरश्रेष्ठ तत् तथैव न संशयः ॥ ४.१८.४५ ॥
ત્યારે વાનરેશ્વરે હાથ જોડીને રામને ઉત્તર આપ્યો: 'હે નરશ્રેષ્ઠ, આપે જે કહ્યું તે એમ જ છે; એમાં સંશય નથી.'
4.18.46
प्रतिवक्तुं प्रकृष्टे हि नापकृष्टस्तु शक्नुयात्।
यदयुक्तं मया पूर्वं प्रमादाद् वाक्यमप्रियम् ॥ ४.१८.४६ ॥
શ્રેષ્ઠને ઉત્તર આપવાનું સામર્થ્ય નીચ માણસમાં હોતું નથી; અને મેં પહેલાં બેદરકારીથી કહેલાં અયોગ્ય અને અપ્રિય વચનો ખોટાં હતાં.
4.18.47
तत्रापि खलु मे दोषं कर्तुं नार्हसि राघव।
त्वं हि दृष्टार्थतत्त्वज्ञः प्रजानां च हिते रतः।
कार्यकारणसिद्धौ च प्रसन्ना बुद्धिरव्यया ॥ ४.१८.४७ ॥
તોપણ, હે રાઘવ, મારા પર દોષ ન મૂકશો. તમે દેખાતી વસ્તુઓના તત્ત્વને જાણનારા છો; પ્રજાના હિતમાં રત છો; કાર્ય-કારણની સિદ્ધિમાં તમારી બુદ્ધિ પ્રસન્ન અને અવ્યય છે.
4.18.48
मामप्यवगतं धर्माद् व्यतिक्रान्तपुरस्कृतम्।
धर्मसंहितया वाचा धर्मज्ञ परिपालय ॥ ४.१८.४८ ॥
મને પણ તમે ધર્મથી ચ્યુત અને દંડને યોગ્ય માન્યો છે; હે ધર્મજ્ઞ, ધર્મસંમત વાણીથી મારું રક્ષણ કરો.
4.18.49
बाष्पसंरुद्धकण्ठस्तु वाली सार्तरवः शनैः।
उवाच रामं सम्प्रेक्ष्य पङ्कलग्न इव द्विपः ॥ ४.१८.४९ ॥
આંસુથી ગળું રૂંધાયેલો વાલી, તૂટેલા સ્વરે, કીચડમાં ફસાયેલા હાથીની જેમ રામ સામે જોઈ ધીમે ધીમે બોલ્યો.
4.18.50
न चात्मानमहं शोचे न तारां नापि बान्धवान्।
यथा पुत्रं गुणज्येष्ठमङ्गदं कनकाङ्गदम् ॥ ४.१८.५० ॥
હું મારા માટે, તારા માટે કે સગાંઓ માટે શોક કરતો નથી; ગુણોમાં શ્રેષ્ઠ, સોનાના બાજુબંધ પહેરેલા મારા પુત્ર અંગદ માટે જ શોક કરું છું.
4.18.51
स ममादर्शनाद् दीनो बाल्यात् प्रभृति लालितः।
तटाक इव पीताम्बुरुपशोषं गमिष्यति ॥ ४.१८.५१ ॥
મને ન જોવાથી તે દીન થશે, બાળપણથી લાડથી ઉછરેલો તે, પીવાઈ ગયેલા પાણીવાળા તળાવની જેમ સુકાઈ જશે.
4.18.52
बालश्चाकृतबुद्धिश्च एकपुत्रश्च मे प्रियः।
तारेयो राम भवता रक्षणीयो महाबलः ॥ ४.१८.५२ ॥
તે બાળક છે, અપરિપક્વ બુદ્ધિવાળો છે, મારો એકમાત્ર પ્રિય પુત્ર છે. હે રામ, તારાનો તે મહાબળવાન પુત્ર તમારે રક્ષવો જોઈએ.
4.18.53
सुग्रीवे चाङ्गदे चैव विधत्स्व मतिमुत्तमाम्।
त्वं हि गोप्ता च शास्ता च कार्याकार्यविधौ स्थितः ॥ ४.१८.५३ ॥
સુગ્રીવ અને અંગદ પ્રત્યે ઉત્તમ બુદ્ધિ રાખો. તમે જ રક્ષક અને શાસક છો, કર્તવ્ય-અકર્તવ્યના વિધાનમાં સ્થિત છો.
4.18.54
या ते नरपते वृत्तिर्भरते लक्ष्मणे च या।
सुग्रीवे चाङ्गदे राजंस्तां चिन्तयितुमर्हसि ॥ ४.१८.५४ ॥
હે નરપતિ, ભરત અને લક્ષ્મણ પ્રત્યે તમારું જે વર્તન છે, હે રાજન, તે જ વર્તન સુગ્રીવ અને અંગદ પ્રત્યે તમારે વિચારવું જોઈએ.
4.18.55
मद्दोषकृतदोषां तां यथा तारां तपस्विनीम्।
सुग्रीवो नावमन्येत तथावस्थातुमर्हसि ॥ ४.१८.५५ ॥
મારા દોષથી દોષિત બનેલી તે તપસ્વિની તારાનો સુગ્રીવ અનાદર ન કરે, તેમ તમારે સ્થિર રહેવું જોઈએ.
4.18.56
त्वया ह्यनुगृहीतेन शक्यं राज्यमुपासितुम्।
त्वद्वशे वर्तमानेन तव चित्तानुवर्तिना ॥ ४.१८.५६ ॥
તારી કૃપા પામીને, તારા વશમાં રહીને અને તારી ઇચ્છાને અનુસરીને જ રાજ્ય ચલાવવું શક્ય છે.
4.18.57
शक्यं दिवं चार्जयितुं वसुधां चापि शासितुम्।
त्वत्तोऽहं वधमाकांक्षन् वार्यमाणोऽपि तारया ॥ ४.१८.५७ ॥
સ્વર્ગ જીતવું અને પૃથ્વી પર શાસન કરવું પણ શક્ય છે; તારા રોકતી હોવા છતાં, તારા હાથે મૃત્યુની ઇચ્છા રાખનાર હું.
4.18.58
सुग्रीवेण सह भ्रात्रा द्वन्द्वयुद्धमुपागतः।
इत्युक्त्वा वानरो रामं विरराम हरीश्वरः ॥ ४.१८.५८ ॥
"સુગ્રીવ સાથે, મારા ભાઈ સાથે દ્વંદ્વયુદ્ધ માટે આવ્યો છું" એમ કહીને વાનરરાજ રામ સામે મૌન થઈ ગયો.
4.18.59
स तमाश्वासयद् रामो वालिनं व्यक्तदर्शनम्।
साधुसम्मतया वाचा धर्मतत्त्वार्थयुक्तया ॥ ४.१८.५९ ॥
રામે દેખાતા વાલીને, સજ્જનોને માન્ય, ધર્મના તત્ત્વ અને અર્થથી યુક્ત વાણીથી આશ્વાસન આપ્યું.
4.18.60
न संतापस्त्वया कार्य एतदर्थं प्लवङ्गम।
न वयं भवता चिन्त्या नाप्यात्मा हरिसत्तम।
वयं भवद्विशेषेण धर्मतः कृतनिश्चयाः ॥ ४.१८.६० ॥
હે વાનર, આ કારણે તારે સંતાપ ન કરવો. હે વાનરશ્રેષ્ઠ, અમારી કે તારી ચિંતા કરવાની જરૂર નથી; તારા માટે જ અમે ધર્મ પ્રમાણે દૃઢ નિશ્ચય કર્યો છે.
4.18.61
दण्ड्ये यः पातयेद् दण्डं दण्ड्यो यश्चापि दण्ड्यते।
कार्यकारणसिद्धार्थावुभौ तौ नावसीदतः ॥ ४.१८.६१ ॥
દંડને યોગ્યને જે દંડ આપે છે અને જે દંડ પામે છે, કાર્ય અને કારણથી સિદ્ધ થયેલો હેતુ ધરાવતા એ બંને દુઃખમાં ડૂબતા નથી.
4.18.62
तद् भवान् दण्डसंयोगादस्माद् विगतकल्मषः।
गतः स्वां प्रकृतिं धर्म्यां दण्डदिष्टेन वर्त्मना ॥ ४.१८.६२ ॥
તેથી તમે આ દંડના સંયોગથી પાપરહિત થઈ, દંડે નિર્દેશેલા માર્ગે તમારા ધર્મ્ય સ્વભાવને પામ્યા છો.
4.18.63
त्यज शोकं च मोहं च भयं च हृदये स्थितम्।
त्वया विधानं हर्यग्र्य न शक्यमतिवर्तितुम् ॥ ४.१८.६३ ॥
હે શ્રેષ્ઠ વાનર, હૃદયમાં સ્થિત શોક, મોહ અને ભય ત્યજી દે; આ વિધાનનું ઉલ્લંઘન તારાથી શક્ય નથી.
4.18.64
यथा त्वय्यङ्गदो नित्यं वर्तते वानरेश्वर।
तथा वर्तेत सुग्रीवे मयि चापि न संशयः ॥ ४.१८.६४ ॥
હે વાનરેશ્વર, અંગદ જેમ સદા તારી સાથે વર્તે છે, તેમ સુગ્રીવ સાથે અને મારી સાથે પણ વર્તશે — એમાં શંકા નથી.
4.18.65
स तस्य वाक्यं मधुरं महात्मनः
समाहितं धर्मपथानुवर्तितम्।
निशम्य रामस्य रणावमर्दिनो
वचः सुयुक्तं निजगाद वानरः ॥ ४.१८.६५ ॥
રણને મર્દન કરનાર રામના ધર્મપથને અનુસરતા, મધુર, સમાહિત મહાત્માના વચન સાંભળી એ વાનરે સુયુક્ત વાણી કહી.
4.18.66
शराभितप्तेन विचेतसा मया
प्रभाषितस्त्वं यदजानता विभो।
इदं महेन्द्रोपमभीमविक्रम
प्रसादितस्त्वं क्षम मे नरेश्वर ॥ ४.१८.६६ ॥
બાણથી પીડિત, વિચલિત ચિત્તવાળા મેં અજાણતાં તમને જે કહ્યું — હે પ્રભુ, ઇન્દ્રસમાન ભયંકર પરાક્રમી, નરેશ્વર, મને ક્ષમા કરો.