वाल्मीकि रामायण · सर्ग 4.18
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.18.1
इत्युक्तः प्रश्रितं वाक्यं धर्मार्थसहितं हितम्।
परुषं वालिना रामो निहतेन विचेतसा ॥ ४.१८.१ ॥
अशा प्रकारे घायाळ आणि विचलित मनाच्या वालीने कठोर शब्द उच्चारल्यावर, धर्म आणि अर्थाने युक्त, हितकारक शब्द रामाने नम्रपणे उत्तरादाखल सांगितले.
4.18.2
तं निष्प्रभमिवादित्यं मुक्ततोयमिवाम्बुदम्।
उक्तवाक्यं हरिश्रेष्ठमुपशान्तमिवानलम् ॥ ४.१८.२ ॥
तेज गेलेल्या सूर्याप्रमाणे, पाऊस संपलेल्या मेघाप्रमाणे, शांत झालेल्या अग्नीप्रमाणे, त्या वानरश्रेष्ठाने बोलणे संपवून शांत झाला.
4.18.3
धर्मार्थगुणसम्पन्नं हरीश्वरमनुत्तमम्।
अधिक्षिप्तस्तदा रामः पश्चाद् वालिनमब्रवीत् ॥ ४.१८.३ ॥
तेव्हा धर्म, अर्थ आणि गुणांनी युक्त असलेल्या रामाने, त्या अतुलनीय वानरराज वालीने निंदा केल्यावर, नंतर वालीला असे म्हटले.
4.18.4
धर्ममर्थं च कामं च समयं चापि लौकिकम्।
अविज्ञाय कथं बाल्यान्मामिहाद्य विगर्हसे ॥ ४.१८.४ ॥
धर्म, अर्थ, काम आणि लोकाचार न जाणता, वालिा, बालबुद्धीने आज येथे तू मला कसा दोष देत आहेस?
4.18.5
अपृष्ट्वा बुद्धिसम्पन्नान् वृद्धानाचार्यसम्मतान्।
सौम्य वानरचापल्यात् त्वं मां वक्तुमिहेच्छसि ॥ ४.१८.५ ॥
हे सौम्या, बुद्धिमान, वृद्ध आणि आचार्यांनी मान्य केलेल्या ज्ञानी लोकांना न विचारता, वानराच्या चंचलतेने तू येथे माझ्याशी बोलू इच्छितोस.
4.18.6
इक्ष्वाकूणामियं भूमिः सशैलवनकानना।
मृगपक्षिमनुष्याणां निग्रहानुग्रहेष्वपि ॥ ४.१८.६ ॥
पर्वत, वने आणि उपवनांसह ही भूमी इक्ष्वाकू राजांची आहे; मृग, पक्षी आणि मनुष्य यांना शिक्षा करण्यात आणि अनुग्रह करण्यातही त्यांचाच अधिकार आहे.
4.18.7
तां पालयति धर्मात्मा भरतः सत्यवानृजुः।
धर्मकामार्थतत्त्वज्ञो निग्रहानुग्रहे रतः ॥ ४.१८.७ ॥
धर्मात्मा, सत्यवान आणि ऋजू असा भरत तिचे पालन करतो. धर्म, काम आणि अर्थ यांचे तत्त्व जाणणारा तो शिक्षा व अनुग्रह यांमध्ये रत आहे.
4.18.8
नयश्च विनयश्चोभौ यस्मिन् सत्यं च सुस्थितम्।
विक्रमश्च यथा दृष्टः स राजा देशकालवित् ॥ ४.१८.८ ॥
नीती आणि विनय दोन्ही, सत्य आणि पराक्रम जसे दिसले तसे ज्याच्यामध्ये सुस्थिर आहेत, तो राजा देशकाल जाणणारा आहे.
4.18.9
तस्य धर्मकृतादेशा वयमन्ये च पार्थिवाः।
चरामो वसुधां कृत्स्नां धर्मसंतानमिच्छवः ॥ ४.१८.९ ॥
त्याच्या धर्मानुकूल आदेशांनुसार आम्ही आणि इतर राजे धर्मपरंपरेची इच्छा धरून संपूर्ण पृथ्वीवर संचार करतो.
4.18.10
तस्मिन् नृपतिशार्दूले भरते धर्मवत्सले।
पालयत्यखिलां पृथ्वीं कश्चरेद् धर्मविप्रियम् ॥ ४.१८.१० ॥
राजांमध्ये वाघासारखा, धर्मप्रिय असा तो भरत संपूर्ण पृथ्वीचे पालन करत असताना, धर्मविरुद्ध आचरण कोण करील?
4.18.11
ते वयं मार्गविभ्रष्टं स्वधर्मे परमे स्थिताः।
भरताज्ञां पुरस्कृत्य निगृह्णीमो यथाविधि ॥ ४.१८.११ ॥
आम्ही आमच्या परम धर्मात स्थिर राहून, भरताची आज्ञा पुढे ठेवून, मार्गभ्रष्टाला यथाविधी शिक्षा करतो.
4.18.12
त्वं तु संक्लिष्टधर्मश्च कर्मणा च विगर्हितः।
कामतन्त्रप्रधानश्च न स्थितो राजवर्त्मनि ॥ ४.१८.१२ ॥
परंतु तू धर्मभ्रष्ट आहेस, कर्मामुळे निंदित आहेस, कामतंत्रात प्रधान आहेस, आणि राजमार्गावर स्थिर नाहीस.
4.18.13
ज्येष्ठो भ्राता पिता वापि यश्च विद्यां प्रयच्छति।
त्रयस्ते पितरो ज्ञेया धर्मे च पथि वर्तिनः ॥ ४.१८.१३ ॥
मोठा भाऊ, पिता, किंवा जो विद्या देतो — धर्माच्या मार्गावर चालणारे हे तिघेही पिता म्हणून जाणावेत.
4.18.14
यवीयानात्मनः पुत्रः शिष्यश्चापि गुणोदितः।
पुत्रवत्ते त्रयश्चिन्त्या धर्मश्चैवात्र कारणम् ॥ ४.१८.१४ ॥
धाकटा मुलगा, स्वतःचा शिष्य, आणि गुणांनी गौरवलेला — या तिघांना पुत्रासारखे मानावे; येथे धर्मच कारण आहे.
4.18.15
सूक्ष्मः परमदुर्ज्ञेयः सतां धर्मः प्लवङ्गम।
हृदिस्थः सर्वभूतानामात्मा वेद शुभाशुभम् ॥ ४.१८.१५ ॥
हे प्लवंगमा, सज्जनांचा धर्म सूक्ष्म आणि अत्यंत दुर्ज्ञेय आहे; सर्व प्राण्यांच्या हृदयात वसणारा आत्माच शुभ-अशुभ जाणतो.
4.18.16
चपलश्चपलैः सार्धं वानरैरकृतात्मभिः।
जात्यन्ध इव जात्यन्धैर्मन्त्रयन् प्रेक्षसे नु किम् ॥ ४.१८.१६ ॥
चंचल होऊन चंचल, अनियंत्रित वानरांसोबत, जन्मांध जसा जन्मांधांसोबत, मंत्रणा करताना तू काय पाहतोस?
4.18.17
अहं तु व्यक्ततामस्य वचनस्य ब्रवीमि ते।
नहि मां केवलं रोषात् त्वं विगर्हितुमर्हसि ॥ ४.१८.१७ ॥
पण या बोलण्याचा स्पष्ट अर्थ मी तुला सांगतो; केवळ रागाने माझी निंदा करणे तुला योग्य नाही.
4.18.18
तदेतत् कारणं पश्य यदर्थं त्वं मया हतः।
भ्रातुर्वर्तसि भार्यायां त्यक्त्वा धर्मं सनातनम् ॥ ४.१८.१८ ॥
ज्या कारणामुळे मी तुला मारले ते कारण पाहा: सनातन धर्माचा त्याग करून तू भावाच्या पत्नीसोबत राहतोस.
4.18.19
अस्य त्वं धरमाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः।
रुमायां वर्तसे कामात् स्नुषायां पापकर्मकृत् ॥ ४.१८.१९ ॥
या महात्म्या सुग्रीवाचे राज्य धारण करीत असताना तू कामवश होऊन सून रुमेसह राहतोस, हे पापकर्म्या.
4.18.20
तद् व्यतीतस्य ते धर्मात् कामवृत्तस्य वानर।
भ्रातृभार्याभिमर्शेऽस्मिन् दण्डोऽयं प्रतिपादितः ॥ ४.१८.२० ॥
म्हणून धर्मापासून ढळलेल्या, कामवश वागलेल्या हे वानरा, भावाच्या पत्नीला स्पर्श केल्याच्या या अपराधासाठी ही शिक्षा ठरवली आहे.
4.18.21
नहि लोकविरुद्धस्य लोकवृत्तादपेयुषः।
दण्डादन्यत्र पश्यामि निग्रहं हरियूथप ॥ ४.१८.२१ ॥
हे वानरयूथपती, लोकाचाराच्या विरुद्ध चालणाऱ्या आणि लोकमर्यादेतून ढळलेल्यासाठी दंडाशिवाय दुसरा निग्रह मला दिसत नाही.
4.18.22
न च ते मर्षये पापं क्षत्रियोऽहं कुलोद्गतः।
औरसीं भगिनीं वापि भार्यां वाप्यनुजस्य यः ॥ ४.१८.२२ ॥
उच्च क्षत्रिय कुलात जन्मलेला मी तुझे हे पाप क्षमा करणार नाही; ते स्वतःच्या बहिणीविषयी असो वा धाकट्या भावाच्या पत्नीविषयी.
4.18.23
प्रचरेत नरः कामात् तस्य दण्डो वधः स्मृतः।
भरतस्तु महीपालो वयं त्वादेशवर्तिनः ॥ ४.१८.२३ ॥
कामवश होऊन असे वागणाऱ्या माणसाची शिक्षा वध सांगितली आहे. भरत तर पृथ्वीपालक राजा आहे; आम्ही त्याच्या आज्ञेत चालणारे आहोत.
4.18.24
त्वं च धर्मादतिक्रान्तः कथं शक्यमुपेक्षितुम्।
गुरुधर्मव्यतिक्रान्तं प्राज्ञो धर्मेण पालयन् ॥ ४.१८.२४ ॥
तू तर धर्म ओलांडला आहेस; तो कसा दुर्लक्षित करता येईल? मोठ्या भावाचा धर्म ओलांडणाऱ्याला, धर्माचे रक्षण करणारा प्राज्ञ कसा सोडून देईल?
4.18.25
भरतः कामयुक्तानां निग्रहे पर्यवस्थितः।
वयं तु भरतादेशावधिं कृत्वा हरीश्वर।
त्वद्विधान् भिन्नमर्यादान् निग्रहीतुं व्यवस्थिताः ॥ ४.१८.२५ ॥
कामासक्त लोकांना शिक्षा करण्यात भरत स्थिरपणे नियुक्त आहे. आम्ही तर, हे हरीश्वरा, भरताच्या आज्ञेची मर्यादा राखून तुझ्यासारख्या मर्यादा मोडणाऱ्यांना शिक्षा करण्यास नेमलेले आहोत.
4.18.26
सुग्रीवेण च मे सख्यं लक्ष्मणेन यथा तथा।
दारराज्यनिमित्तं च निःश्रेयस्करः स मे ॥ ४.१८.२६ ॥
सुग्रीवाशी माझी मैत्री लक्ष्मणाशी आहे तशीच आहे. पत्नी आणि राज्य यांसाठी ती मला कल्याणकारक आहे.
4.18.27
प्रतिज्ञा च मया दत्ता तदा वानरसंनिधौ।
प्रतिज्ञा च कथं शक्या मद्विधेनानवेक्षितुम् ॥ ४.१८.२७ ॥
त्या वेळी वानरांसमोर मी प्रतिज्ञा केली होती. माझ्यासारखा माणूस प्रतिज्ञेकडे दुर्लक्ष कसे करू शकेल?
4.18.28
तदेभिः कारणैः सर्वैर्महद्भिर्धर्मसंश्रितैः।
शासनं तव यद् युक्तं तद् भवाननुमन्यताम् ॥ ४.१८.२८ ॥
म्हणून धर्मावर आधारित या सर्व महान कारणांनी तुला योग्य असलेली शिक्षा तू मान्य कर.
4.18.29
सर्वथा धर्म इत्येव द्रष्टव्यस्तव निग्रहः।
वयस्यस्योपकर्तव्यं धर्ममेवानुपश्यता ॥ ४.१८.२९ ॥
तुझी शिक्षा सर्वथा धर्मच आहे असे पाहिले पाहिजे. मित्राचे उपकार करायचे आहेत, पण धर्मालाच दृष्टीसमोर ठेवून.
4.18.30
शक्यं त्वयापि तत्कार्यं धर्ममेवानुवर्तता।
श्रूयते मनुना गीतौ श्लोकौ चारित्रवत्सलौ।
गृहीतौ धर्मकुशलैस्तथा तच्चरितं मया ॥ ४.१८.३० ॥
केवळ धर्माचे अनुसरण केल्यास ते कार्य तुझ्याकडूनही शक्य आहे. सदाचाराला प्रिय असलेले दोन श्लोक मनूने गायिले असे ऐकले जाते; धर्मकुशल लोकांनी ते स्वीकारले आहेत; मीही तसेच आचरण केले आहे.
4.18.31
राजभिर्धृतदण्डाश्च कृत्वा पापानि मानवाः।
निर्मलाः स्वर्गमायान्ति सन्तः सुकृतिनो यथा ॥ ४.१८.३१ ॥
राजांकडून दंड भोगून, पाप करणारे मानव निर्मल होऊन, सज्जन आणि पुण्यकर्मी जसे जातात तसे स्वर्गाला जातात.
4.18.32
शासनाद् वापि मोक्षाद् वा स्तेनः पापात् प्रमुच्यते।
राजा त्वशासन् पापस्य तदवाप्नोति किल्बिषम् ॥ ४.१८.३२ ॥
शासनाने किंवा सुटकेने चोर पापातून मुक्त होतो; परंतु पाप्याला शासन न करणारा राजा त्या पापाचा दोष प्राप्त करतो.
4.18.33
आर्येण मम मान्धात्रा व्यसनं घोरमीप्सितम्।
श्रमणेन कृते पापे यथा पापं कृतं त्वया ॥ ४.१८.३३ ॥
माझ्या आर्य मांधात्याने भयंकर संकट इच्छिले; एका श्रमणाने पाप केले तेव्हा तू पाप केलेस तसे.
4.18.34
अन्यैरपि कृतं पापं प्रमत्तैर्वसुधाधिपैः।
प्रायश्चित्तं च कुर्वन्ति तेन तच्छाम्यते रजः ॥ ४.१८.३४ ॥
इतर अविचारी राजांनीही पाप केले आहे; परंतु ते प्रायश्चित्त करतात; त्यामुळे तो दोष शमतो.
4.18.35
तदलं परितापेन धर्मतः परिकल्पितः।
वधो वानरशार्दूल न वयं स्ववशे स्थिताः ॥ ४.१८.३५ ॥
म्हणून संताप नको; धर्मानुसारच त्याचा वध ठरविला गेला होता. हे वानरशार्दूला, आम्ही आपल्या स्वाधीनात नव्हतो.
4.18.36
शृणु चाप्यपरं भूयः कारणं हरिपुंगव।
तच्छ्रुत्वा हि महद् वीर न मन्युं कर्तुमर्हसि ॥ ४.१८.३६ ॥
हे हरिश्रेष्ठा, आणखी एक कारण ऐक. हे महावीरा, ते ऐकून तू क्रोध करू नयेस.
4.18.37
न मे तत्र मनस्तापो न मन्युर्हरिपुंगव।
वागुराभिश्च पाशैश्च कूटैश्च विविधैर्नराः ॥ ४.१८.३७ ॥
हे वानरश्रेष्ठा, तिथे माझ्या मनाला संताप नाही किंवा क्रोधही नाही. माणसे जाळी, पाश आणि विविध सापळ्यांनी (शिकार करतात).
4.18.38
प्रतिच्छन्नाश्च दृश्याश्च गृह्णन्ति सुबहून् मृगान्।
प्रधावितान् वा वित्रस्तान् विस्रब्धानतिविष्ठितान् ॥ ४.१८.३८ ॥
लपून आणि उघडपणे (शिकारी) पळणारी, घाबरलेली, निश्चिंत असलेली किंवा अतिशय स्थिर उभी असलेली अनेक हरणे पकडतात.
4.18.39
प्रमत्तानप्रमत्तान् वा नरा मांसाशिनो भृशम्।
विध्यन्ति विमुखांश्चापि न च दोषोऽत्र विद्यते ॥ ४.१८.३९ ॥
बेसावध असोत वा सावध, तोंड फिरवलेले असोत, मांसाहारी माणसे फार बाण मारतात; यात दोष नाही.
4.18.40
यान्ति राजर्षयश्चात्र मृगयां धर्मकोविदाः।
तस्मात् त्वं निहतो युद्धे मया बाणेन वानर।
अयुध्यन् प्रतियुध्यन् वा यस्माच्छाखामृगो ह्यसि ॥ ४.१८.४० ॥
येथे धर्मज्ञ राजर्षीसुद्धा शिकारीला जातात. म्हणून, हे वानरा, युद्धात माझ्या बाणाने तू मारला गेलास; तू युद्ध केले नसलेस किंवा प्रतिकार केलास तरी, तू झाडांच्या फांद्यांवर राहणारा प्राणी आहेस.
4.18.41
दुर्लभस्य च धर्मस्य जीवितस्य शुभस्य च।
राजानो वानरश्रेष्ठ प्रदातारो न संशयः ॥ ४.१८.४१ ॥
हे वानरश्रेष्ठा, दुर्लभ धर्म, जीवन आणि शुभ देणारे राजेच आहेत; यात संशय नाही.
4.18.42
तान् न हिंस्यान्न चाक्रोशेन्नाक्षिपेन्नाप्रियं वदेत्।
देवा मानुषरूपेण चरन्त्येते महीतले ॥ ४.१८.४२ ॥
त्यांची हिंसा करू नये, निंदा करू नये, अपमान करू नये, अप्रिय बोलू नये; हे देव मानवरूपाने या पृथ्वीवर विचरतात.
4.18.43
त्वं तु धर्ममविज्ञाय केवलं रोषमास्थितः।
विदूषयसि मां धर्मे पितृपैतामहे स्थितम् ॥ ४.१८.४३ ॥
पण तू धर्म न जाणता केवळ रागाच्या आहारी जाऊन, पितृ-पितामहांपासून चालत आलेल्या धर्मात स्थित असलेल्या माझी निंदा करत आहेस.
4.18.44
एवमुक्तस्तु रामेण वाली प्रव्यथितो भृशम्।
न दोषं राघवे दध्यौ धर्मेऽधिगतनिश्चयः ॥ ४.१८.४४ ॥
रामाने असे सांगितल्यावर वाली अत्यंत व्यथित झाला; तरीही त्याने राघवात दोष पाहिला नाही. धर्माविषयीचा त्याचा निश्चय दृढ झाला.
4.18.45
प्रत्युवाच ततो रामं प्राञ्जलिर्वानरेश्वरः।
यत् त्वमात्थ नरश्रेष्ठ तत् तथैव न संशयः ॥ ४.१८.४५ ॥
तेव्हा वानरेश्वर हात जोडून रामाला म्हणाला: 'हे नरश्रेष्ठा, तुम्ही जे म्हणालात ते तसेच आहे; यात शंका नाही.'
4.18.46
प्रतिवक्तुं प्रकृष्टे हि नापकृष्टस्तु शक्नुयात्।
यदयुक्तं मया पूर्वं प्रमादाद् वाक्यमप्रियम् ॥ ४.१८.४६ ॥
श्रेष्ठाला प्रत्युत्तर देण्याचे सामर्थ्य हीन माणसात नसते; आणि मी पूर्वी बेफिकिरीने बोललेले अयोग्य आणि अप्रिय शब्द चुकीचे होते.
4.18.47
तत्रापि खलु मे दोषं कर्तुं नार्हसि राघव।
त्वं हि दृष्टार्थतत्त्वज्ञः प्रजानां च हिते रतः।
कार्यकारणसिद्धौ च प्रसन्ना बुद्धिरव्यया ॥ ४.१८.४७ ॥
तरीही, हे राघवा, माझ्यावर दोष ठेवू नकोस. तू दिसणाऱ्या वस्तूंचे तत्त्व जाणणारा आहेस; प्रजेच्या हितात रत आहेस; कार्य-कारणाच्या सिद्धीत तुझी बुद्धी निर्मळ आणि अक्षय आहे.
4.18.48
मामप्यवगतं धर्माद् व्यतिक्रान्तपुरस्कृतम्।
धर्मसंहितया वाचा धर्मज्ञ परिपालय ॥ ४.१८.४८ ॥
मलाही तू धर्मापासून ढळलेला आणि दंडास पात्र समजला आहेस; हे धर्मज्ञा, धर्मसंमत वाणीने माझे रक्षण कर.
4.18.49
बाष्पसंरुद्धकण्ठस्तु वाली सार्तरवः शनैः।
उवाच रामं सम्प्रेक्ष्य पङ्कलग्न इव द्विपः ॥ ४.१८.४९ ॥
अश्रूंनी कंठ दाटलेला वाली तुटक्या स्वरात, चिखलात अडकलेल्या हत्तीसारखा रामाकडे पाहून हळूहळू म्हणाला.
4.18.50
न चात्मानमहं शोचे न तारां नापि बान्धवान्।
यथा पुत्रं गुणज्येष्ठमङ्गदं कनकाङ्गदम् ॥ ४.१८.५० ॥
मी स्वतःसाठी, तारासाठी किंवा नातेवाइकांसाठी शोक करत नाही; गुणांनी श्रेष्ठ, सोन्याचे बाजूबंद घातलेल्या माझ्या पुत्र अंगदासाठीच शोक करतो.
4.18.51
स ममादर्शनाद् दीनो बाल्यात् प्रभृति लालितः।
तटाक इव पीताम्बुरुपशोषं गमिष्यति ॥ ४.१८.५१ ॥
मला न दिसल्याने तो दीन होईल, बालपणापासून लाडाने वाढलेला तो, पिऊन टाकलेल्या पाण्याच्या तळ्यासारखा सुकून जाईल.
4.18.52
बालश्चाकृतबुद्धिश्च एकपुत्रश्च मे प्रियः।
तारेयो राम भवता रक्षणीयो महाबलः ॥ ४.१८.५२ ॥
तो बालक आहे, अपरिपक्व बुद्धीचा आहे, माझा एकुलता एक प्रिय पुत्र आहे. हे राम, ताराचा तो महाबलवान पुत्र तुम्ही रक्षण करावा.
4.18.53
सुग्रीवे चाङ्गदे चैव विधत्स्व मतिमुत्तमाम्।
त्वं हि गोप्ता च शास्ता च कार्याकार्यविधौ स्थितः ॥ ४.१८.५३ ॥
सुग्रीव आणि अंगद यांच्याविषयी उत्तम बुद्धी ठेवा. तुम्हीच रक्षक आणि शासक आहात, कर्तव्य आणि अकर्तव्याच्या विधानात स्थित आहात.
4.18.54
या ते नरपते वृत्तिर्भरते लक्ष्मणे च या।
सुग्रीवे चाङ्गदे राजंस्तां चिन्तयितुमर्हसि ॥ ४.१८.५४ ॥
हे नरपते, भरत आणि लक्ष्मणाबाबत तुमचे जे वर्तन आहे, हे राजा, तेच सुग्रीव आणि अंगद यांच्याबाबत तुम्ही विचारात घ्यावे.
4.18.55
मद्दोषकृतदोषां तां यथा तारां तपस्विनीम्।
सुग्रीवो नावमन्येत तथावस्थातुमर्हसि ॥ ४.१८.५५ ॥
माझ्या दोषामुळे दोषी ठरलेल्या त्या तपस्विनी ताराचा सुग्रीव अपमान करणार नाही, अशा प्रकारे तू स्थिर राहावेस.
4.18.56
त्वया ह्यनुगृहीतेन शक्यं राज्यमुपासितुम्।
त्वद्वशे वर्तमानेन तव चित्तानुवर्तिना ॥ ४.१८.५६ ॥
तुझ्या कृपेने, तुझ्या अधीन राहून आणि तुझ्या इच्छेनुसार वागल्यानेच राज्य चालवणे शक्य आहे.
4.18.57
शक्यं दिवं चार्जयितुं वसुधां चापि शासितुम्।
त्वत्तोऽहं वधमाकांक्षन् वार्यमाणोऽपि तारया ॥ ४.१८.५७ ॥
स्वर्ग जिंकणे आणि पृथ्वीवर राज्य करणे हेही शक्य आहे; तारा अडवत असतानाही, तुझ्याकडून मृत्यू इच्छिणारा मी.
4.18.58
सुग्रीवेण सह भ्रात्रा द्वन्द्वयुद्धमुपागतः।
इत्युक्त्वा वानरो रामं विरराम हरीश्वरः ॥ ४.१८.५८ ॥
"सुग्रीवाबरोबर, माझ्या भावाबरोबर द्वंद्वयुद्धासाठी आलो आहे" असे म्हणून वानरराज रामाशी बोलण्याचे थांबला.
4.18.59
स तमाश्वासयद् रामो वालिनं व्यक्तदर्शनम्।
साधुसम्मतया वाचा धर्मतत्त्वार्थयुक्तया ॥ ४.१८.५९ ॥
राम प्रत्यक्ष दिसणाऱ्या वालीला, सज्जनांना मान्य, धर्माचे तत्त्व आणि अर्थ यांनी युक्त अशा वाणीने धीर देत होता.
4.18.60
न संतापस्त्वया कार्य एतदर्थं प्लवङ्गम।
न वयं भवता चिन्त्या नाप्यात्मा हरिसत्तम।
वयं भवद्विशेषेण धर्मतः कृतनिश्चयाः ॥ ४.१८.६० ॥
हे वानरा, याबद्दल तू संताप करू नकोस. हे वानरश्रेष्ठा, आमची किंवा स्वतःची चिंता करू नकोस; तुझ्यासाठीच आम्ही धर्मानुसार दृढ निश्चय केला आहे.
4.18.61
दण्ड्ये यः पातयेद् दण्डं दण्ड्यो यश्चापि दण्ड्यते।
कार्यकारणसिद्धार्थावुभौ तौ नावसीदतः ॥ ४.१८.६१ ॥
दण्डास पात्र असलेल्याला जो दण्ड देतो आणि जो दण्ड भोगतो, कार्य व कारणांनी सिद्ध झालेले ते दोघेही दुःखात बुडत नाहीत.
4.18.62
तद् भवान् दण्डसंयोगादस्माद् विगतकल्मषः।
गतः स्वां प्रकृतिं धर्म्यां दण्डदिष्टेन वर्त्मना ॥ ४.१८.६२ ॥
म्हणून आपण या दण्डसंयोगाने पापरहित होऊन, दण्डाने नेमलेल्या मार्गाने आपल्या धर्म्य स्वभावाकडे परत गेला आहात.
4.18.63
त्यज शोकं च मोहं च भयं च हृदये स्थितम्।
त्वया विधानं हर्यग्र्य न शक्यमतिवर्तितुम् ॥ ४.१८.६३ ॥
हे श्रेष्ठ वानरा, हृदयात स्थिर असलेला शोक, मोह आणि भय सोड; या विधानाचे उल्लंघन तुला करता येणार नाही.
4.18.64
यथा त्वय्यङ्गदो नित्यं वर्तते वानरेश्वर।
तथा वर्तेत सुग्रीवे मयि चापि न संशयः ॥ ४.१८.६४ ॥
हे वानरेश्वरा, अंगद जसा सदैव तुझ्याशी वागतो, तसाच सुग्रीवाशी आणि माझ्याशीही वागेल — यात संशय नाही.
4.18.65
स तस्य वाक्यं मधुरं महात्मनः
समाहितं धर्मपथानुवर्तितम्।
निशम्य रामस्य रणावमर्दिनो
वचः सुयुक्तं निजगाद वानरः ॥ ४.१८.६५ ॥
रणाचा मर्दन करणाऱ्या रामाचे, धर्मपथाचे अनुसरण करणारे, मधुर, संयमित असे महात्म्याचे वचन ऐकून त्या वानराने सुयुक्त वाणी उच्चारली.
4.18.66
शराभितप्तेन विचेतसा मया
प्रभाषितस्त्वं यदजानता विभो।
इदं महेन्द्रोपमभीमविक्रम
प्रसादितस्त्वं क्षम मे नरेश्वर ॥ ४.१८.६६ ॥
बाणाने पीडित, विचलित मनाच्या मी न जाणता आपणास जे बोललो—हे प्रभो, इंद्रासमान भयंकर पराक्रमी, नरेश्वरा, मला क्षमा करा.