বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 4.65
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
4.65.1
अथाङ्गदवचः श्रुत्वा ते सर्वे वानरर्षभाः।
स्वं स्वं गतौ समुत्साहमूचुस्तत्र यथाक्रमम् ॥ ४.६५.१ ॥
অঙ্গদের কথা শুনে সেই বানরশ্রেষ্ঠরা সকলে নিজ নিজ গমনক্ষমতা সম্পর্কে উৎসাহের সঙ্গে সেখানে ক্রমানুসারে বললেন।
4.65.2
गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः।
मैन्दश्च द्विविदश्चैव सुषेणो जाम्बवांस्तथा ॥ ४.६५.२ ॥
গজ, গবাক্ষ, গবয়, শরভ, গন্ধমাদন, মৈন্দ, দ্বিবিদ, সুষেণ ও জাম্বান (বললেন)।
4.65.3
आबभाषे गजस्तत्र प्लवेयं दशयोजनम्।
गवाक्षो योजनान्याह गमिष्यामीति विंशतिम् ॥ ४.६५.३ ॥
সেখানে গজ বললেন — "আমি দশ যোজন লাফ দিতে পারি।"
4.65.4
शरभो वानरस्तत्र वानरांस्तानुवाच ह।
त्रिंशतं तु गमिष्यामि योजनानां प्लवङ्गमाः ॥ ४.६५.४ ॥
সেখানে বানর শরভ সেই বানরদের বললেন — "হে লাফানো বানরগণ! আমি ত্রিশ যোজন যাব।"
4.65.5
ऋषभो वानरस्तत्र वानरांस्तानुवाच ह।
चत्वारिंशद् गमिष्यामि योजनानां न संशयः ॥ ४.६५.५ ॥
সেখানে বানর ঋষভ সেই বানরদের বললেন — "আমি চল্লিশ যোজন যাব, এতে সন্দেহ নেই।"
4.65.6
वानरांस्तु महातेजा अब्रवीद् गन्धमादनः।
योजनानां गमिष्यामि पञ्चाशत्तु न संशयः ॥ ४.६५.६ ॥
মহাতেজা গন্ধমাদন বানরদের বললেন — "আমি পঞ্চাশ যোজন যাব, এতে সন্দেহ নেই।"
4.65.7
मैन्दस्तु वानरस्तत्र वानरांस्तानुवाच ह।
योजनानां परं षष्टिमहं प्लवितुमुत्सहे ॥ ४.६५.७ ॥
সেখানে মৈন্দ নামের বানর সেই বানরদের বলল, "আমি ষাট যোজনেরও বেশি লাফাতে সক্ষম।"
4.65.8
ततस्तत्र महातेजा द्विविदः प्रत्यभाषत।
गमिष्यामि न संदेहः सप्ततिं योजनान्यहम् ॥ ४.६५.८ ॥
তখন মহাতেজস্বী দ্বিবিদ উত্তর দিল, "আমি অবশ্যই যাব, সন্দেহ নেই; আমি সত্তর যোজন যাব।"
4.65.9
सुषेणस्तु महातेजाः सत्त्ववान् कपिसत्तमः।
अशीतिं प्रतिजानेऽहं योजनानां पराक्रमे ॥ ४.६५.९ ॥
মহাতেজস্বী, সত্ত্ববান, বানরশ্রেষ্ঠ সুষেণ বলল, "আমি পরাক্রমে আশি যোজন যাওয়ার প্রতিজ্ঞা করছি।"
4.65.10
तेषां कथयतां तत्र सर्वांस्ताननुमान्य च।
ततो वृद्धतमस्तेषां जाम्बवान् प्रत्यभाषत ॥ ४.६५.१० ॥
তারা সবাই সেখানে কথা বলার পর, সবাইকে সম্মতি দিয়ে, তাদের মধ্যে সবচেয়ে বৃদ্ধ জাম্ববান উত্তর দিল।
4.65.11
पूर्वमस्माकमप्यासीत् कश्चिद् गतिपराक्रमः।
ते वयं वयसः पारमनुप्राप्ताः स्म साम्प्रतम् ॥ ४.६५.११ ॥
পূর্বে আমাদের মধ্যেও কারো কারো গতি ও পরাক্রম ছিল; কিন্তু এখন আমরা বয়সের শেষ সীমায় পৌঁছে গেছি।
4.65.12
किं तु नैवं गते शक्यमिदं कार्यमुपेक्षितुम्।
यदर्थं कपिराजश्च रामश्च कृतनिश्चयौ ॥ ४.६५.१२ ॥
কিন্তু এমন অবস্থায় এই কাজ উপেক্ষা করা সম্ভব নয়; যার জন্য কপিরাজ ও রাম উভয়েই দৃঢ় সংকল্প করেছেন।
4.65.13
साम्प्रतं कालमस्माकं या गतिस्तां निबोधत।
नवतिं योजनानां तु गमिष्यामि न संशयः ॥ ४.६५.१३ ॥
এখন আমাদের যে পথ আছে তা শোনো। সন্দেহ নেই, আমি নব্বই যোজন যাব।
4.65.14
तांश्च सर्वान् हरिश्रेष्ठाञ्जाम्बवानिदमब्रवीत्।
न खल्वेतावदेवासीद् गमने मे पराक्रमः ॥ ४.६५.१४ ॥
সেই শ্রেষ্ঠ বানরদের সবাইকে জাম্ববান এই কথা বললেন: যাওয়ায় আমার পরাক্রম কেবল এটুকুই ছিল না।
4.65.15
मया वैरोचने यज्ञे प्रभविष्णुः सनातनः।
प्रदक्षिणीकृतः पूर्वं क्रममाणस्त्रिविक्रमम् ॥ ४.६५.१५ ॥
পূর্বে বৈরোচনের যজ্ঞে ত্রিবিক্রম রূপে পদক্ষেপ করা সেই সনাতন, প্রভাবশালী ভগবানকে আমি প্রদক্ষিণ করেছিলাম।
4.65.16
स इदानीमहं वृद्धः प्लवने मन्दविक्रमः।
यौवने च तदासीन्मे बलमप्रतिमं परम् ॥ ४.६५.१६ ॥
এখন আমি বৃদ্ধ, লাফ দেওয়ায় আমার পরাক্রম মন্থর; কিন্তু যৌবনে তখন আমার বল ছিল অতুলনীয় ও পরম।
4.65.17
सम्प्रत्येतावदेवाद्य शक्यं मे गमने स्वतः।
नैतावता च संसिद्धिः कार्यस्यास्य भविष्यति ॥ ४.६५.१७ ॥
এখন আজ আমার নিজে যাওয়া এটুকুই সম্ভব; এতটুকুতে এই কাজ সিদ্ধ হবে না।
4.65.18
अथोत्तरमुदारार्थमब्रवीदङ्गदस्तदा।
अनुमान्य तदा प्राज्ञो जाम्बवन्तं महाकपिः ॥ ४.६५.१८ ॥
তখন উদার অর্থযুক্ত অঙ্গদ উত্তর দিলেন। তখন প্রাজ্ঞ মহাকপি অঙ্গদ জাম্ববানকে সম্মান জানিয়ে বললেন।
4.65.19
अहमेतद् गमिष्यामि योजनानां शतं महत्।
निवर्तने तु मे शक्तिः स्यान्न वेति न निश्चितम् ॥ ४.६५.१९ ॥
আমি এই শত যোজনের মহাপথ যাব; কিন্তু ফেরার শক্তি আমার থাকবে কি না, তা নিশ্চিত নয়।
4.65.20
तमुवाच हरिश्रेष्ठं जाम्बवान् वाक्यकोविदः।
ज्ञायते गमने शक्तिस्तव हर्यृक्षसत्तम ॥ ४.६५.२० ॥
বাক্যনিপুণ জাম্ববান সেই বানরশ্রেষ্ঠকে বললেন: "হে হরি-ঋক্ষশ্রেষ্ঠ, তোমার গমনের শক্তি জানা যাচ্ছে।"
4.65.21
कामं शतसहस्रं वा नह्येष विधिरुच्यते।
योजनानां भवान् शक्तो गन्तुं प्रतिनिवर्तितुम् ॥ ४.६५.२१ ॥
"শত বা সহস্র যোজন, এটি কোনো নিয়ম বলা হয় না; তুমি যোজন পথ যেতে ও ফিরে আসতে সমর্থ।"
4.65.22
नहि प्रेषयिता तात स्वामी प्रेष्यः कथंचन।
भवतायं जनः सर्वः प्रेष्यः प्लवगसत्तम ॥ ४.६५.२२ ॥
"প্রিয় বৎস, কোনো প্রভুই কোনোভাবে প্রেরিত হয় না; তোমার দ্বারা এই সমস্ত জনগণ প্রেরিতব্য, হে বানরশ্রেষ্ঠ।"
4.65.23
भवान् कलत्रमस्माकं स्वामिभावे व्यवस्थितः।
स्वामी कलत्रं सैन्यस्य गतिरेषा परंतप ॥ ४.६५.२३ ॥
"তুমি আমাদের আশ্রয়স্বরূপ, প্রভুর পদে অধিষ্ঠিত; প্রভুই সেনার আশ্রয়; এটাই গতি, হে শত্রুদমনকারী।"
4.65.24
अपि वै तस्य कार्यस्य भवान् मूलमरिंदम।
तस्मात् कलत्रवत् तात प्रतिपाल्यः सदा भवान् ॥ ४.६५.२४ ॥
"হে শত্রুদমন, সেই কাজের মূলও তুমিই; অতএব বৎস, তুমি সর্বদা পত্নীর মতো রক্ষণীয়।"
4.65.25
मूलमर्थस्य संरक्ष्यमेष कार्यविदां नयः।
मूले हि सति सिध्यन्ति गुणाः सर्वे फलोदयाः ॥ ४.६५.२५ ॥
কার্যজ্ঞদের নীতি এটাই—উদ্দেশ্যের মূল রক্ষা করতে হবে। মূল থাকলেই সমস্ত গুণ ও ফল উদিত হয়ে সিদ্ধ হয়।
4.65.26
तद् भवानस्य कार्यस्य साधनं सत्यविक्रम।
वुद्धिविक्रमसम्पन्नो हेतुरत्र परंतप ॥ ४.६५.२६ ॥
অতএব, হে সত্যবিক্রম, এই কার্যের সাধন আপনিই। বুদ্ধি ও বিক্রমে সম্পন্ন আপনিই এখানে হেতু, হে শত্রুদমনকারী।
4.65.27
गुरुश्च गुरुपुत्रश्च त्वं हि नः कपिसत्तम।
भवन्तमाश्रित्य वयं समर्था ह्यर्थसाधने ॥ ४.६५.२७ ॥
আপনিই আমাদের গুরু ও গুরুপুত্র, হে কপিশ্রেষ্ঠ। আপনাকে আশ্রয় করেই আমরা কার্যসাধনে সমর্থ।
4.65.28
उक्तवाक्यं महाप्राज्ञं जाम्बवन्तं महाकपिः।
प्रत्युवाचोत्तरं वाक्यं वालिसूनुरथाङ्गदः ॥ ४.६५.२८ ॥
মহাপ্রাজ্ঞ জাম্বুবানকে এই কথা বলা হলে মহাকপি বালিপুত্র অঙ্গদ উত্তরে এই কথা বললেন।
4.65.29
यदि नाहं गमिष्यामि नान्यो वानरपुङ्गवः।
पुनः खल्विदमस्माभिः कार्यं प्रायोपवेशनम् ॥ ४.६५.२९ ॥
যদি আমি না যাই এবং অন্য কোনো বানরশ্রেষ্ঠও না যায়, তবে আমাদের আবার প্রায়োপবেশনই করতে হবে।
4.65.30
नह्यकृत्वा हरिपतेः संदेशं तस्य धीमतः।
तत्रापि गत्वा प्राणानां न पश्ये परिरक्षणम् ॥ ४.६५.३० ॥
সেই বুদ্ধিমান হরিপতির (সুগ্রীবের) বার্তা পূর্ণ না করে, সেখানে গিয়েও আমি প্রাণরক্ষার কোনো উপায় দেখি না।
4.65.31
स हि प्रसादे चात्यर्थकोपे च हरिरीश्वरः।
अतीत्य तस्य संदेशं विनाशो गमने भवेत् ॥ ४.६५.३१ ॥
তিনি বানরদের ঈশ্বর সুগ্রীব; প্রসন্ন হোন বা অত্যন্ত ক্রুদ্ধ হোন, তাঁর আজ্ঞা লঙ্ঘন করে গেলে বিনাশই হবে।
4.65.32
तत्तथा ह्यस्य कार्यस्य न भवत्यन्यथा गतिः।
तद् भवानेव दृष्टार्थः संचिन्तयितुमर्हति ॥ ४.६५.३२ ॥
অতএব এই কার্যের অন্য কোনো পথ নেই; তুমিই উদ্দেশ্য দেখেছ, তাই তোমারই বিবেচনা করা উচিত।
4.65.33
सोऽङ्गदेन तदा वीरः प्रत्युक्तः प्लवगर्षभः।
जाम्बवानुत्तमं वाक्यं प्रोवाचेदं ततोऽङ्गदम् ॥ ४.६५.३३ ॥
তখন অঙ্গদের উত্তর পাওয়া সেই বীর, বানরশ্রেষ্ঠ জাম্বুবান অঙ্গদকে এই উত্তম বাক্য বললেন।
4.65.34
तस्य ते वीर कार्यस्य न किंचित् परिहास्यते।
एष संचोदयाम्येनं यः कार्यं साधयिष्यति ॥ ४.६५.३४ ॥
হে বীর, তোমার সেই কার্যের কিছুই পরিত্যক্ত হবে না। যে কার্য সিদ্ধ করবে, এই তাকেই আমি উৎসাহিত করছি।
4.65.35
ततः प्रतीतं प्लवतां वरिष्ठ-
मेकान्तमाश्रित्य सुखोपविष्टम्।
संचोदयामास हरिप्रवीरो
हरिप्रवीरं हनुमन्तमेव ॥ ४.६५.३५ ॥
তখন লম্ফদানকারীদের মধ্যে শ্রেষ্ঠ, খ্যাত, নির্জনে সুখে উপবিষ্ট সেই বানরবীর বানরবীর হনুমানকেই উৎসাহিত করলেন।