Rāmāyaṇa de Vālmīki · Sarga 6.107
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.107.1
ततः प्रवृत्तं सुक्रूरं रामरावणयोस्तदा।
सुमहद् द्वैरथं युद्धं सर्वलोकभयावहम् ॥ ६.१०७.१ ॥
Entonces comenzó el gran y cruel combate singular entre Rāma y Rāvaṇa, que llenó de terror a todos los mundos.
6.107.2
ततो राक्षससैन्यं च हरीणां च महद्बलम्।
प्रगृहीतप्रहरणं निश्चेष्टं समवर्तत ॥ ६.१०७.२ ॥
Entonces el ejército de los rākṣasas y la gran fuerza de los monos quedaron inmóviles, con las armas en alto.
6.107.3
सम्प्रयुद्धौ तु तौ दृष्ट्वा बलवन्नरराक्षसौ।
व्याक्षिप्तहृदयाः सर्वे परं विस्मयमागताः ॥ ६.१०७.३ ॥
Al ver a aquellos dos poderosos, el hombre y el rākṣasa, enfrentados en combate, todos tuvieron el corazón turbado y se llenaron de gran asombro.
6.107.4
नानाप्रहरणैर्व्यग्रैर्भुजैर्विस्मितबुद्धयः।
तस्थुः प्रेक्ष्य च संग्रामं नाभिजग्मुः परस्परम् ॥ ६.१०७.४ ॥
Con diversas armas en sus brazos ocupados, con las mentes asombradas, se quedaron mirando la batalla sin acercarse unos a otros.
6.107.5
रक्षसां रावणं चापि वानराणां च राघवम्।
पश्यतां विस्मिताक्षाणां सैन्यं चित्रमिवाबभौ ॥ ६.१०७.५ ॥
Mientras los rākṣasas miraban a Rāvaṇa y los monos a Rāghava, con los ojos asombrados, el ejército resplandecía como una pintura.
6.107.6
तौ तु तत्र निमित्तानि दृष्ट्वा राघवरावणौ।
कृतबुद्धी स्थिरामर्षौ युयुधाते ह्यभीतवत् ॥ ६.१०७.६ ॥
Habiendo visto allí los presagios, Rāghava y Rāvaṇa, con la mente decidida y la ira firme, combatieron como si no temieran nada.
6.107.7
जेतव्यमिति काकुत्स्थो मर्तव्यमिति रावणः।
धृतौ स्ववीर्यसर्वस्वं युद्धेऽदर्शयतां तदा ॥ ६.१०७.७ ॥
Rāma pensó que debía vencer, y Rāvaṇa que debía morir; entonces ambos mostraron en la batalla toda la suma de su propio valor.
6.107.8
ततः क्रोधाद् दशग्रीवः शरान् संधाय वीर्यवान्।
मुमोच ध्वजमुद्दिश्य राघवस्य रथे स्थितम् ॥ ६.१०७.८ ॥
Entonces, con ira, Rāvaṇa de diez cuellos, poderoso, colocó sus flechas en el arco y las disparó apuntando al estandarte que estaba sobre el carro de Rāma.
6.107.9
ते शरास्तमनासाद्य पुरंदररथध्वजम्।
रथशक्तिं परामृश्य निपेतुर्धरणीतले ॥ ६.१०७.९ ॥
Aquellas flechas, sin alcanzar aquel estandarte semejante al de la carroza de Indra (Purandara), tocaron la fuerza del carro y cayeron a tierra.
6.107.10
ततो रामोऽपि संक्रुद्धश्चापमाकृष्य वीर्यवान्।
कृतप्रतिकृतं कर्तुं मनसा सम्प्रचक्रमे ॥ ६.१०७.१० ॥
Entonces Rāma también, poderoso y muy airado, tensó su arco y, en su mente, se dispuso a devolver golpe por golpe.
6.107.11
रावणध्वजमुद्दिश्य मुमोच निशितं शरम्।
महासर्पमिवासह्यं ज्वलन्तं स्वेन तेजसा ॥ ६.१०७.११ ॥
Apuntando al estandarte de Rāvaṇa, soltó una flecha afilada, semejante a una gran serpiente insoportable, ardiendo con su propio resplandor.
6.107.12
रामश्चिक्षेप तेजस्वी केतुमुद्दिश्य सायकम्।
जगाम स महीं छित्त्वा दशग्रीवध्वजं शरः ॥ ६.१०७.१२ ॥
El resplandeciente Rāma lanzó una flecha apuntando al estandarte; aquella flecha fue cortando la tierra y derribó el estandarte del de diez cuellos, Rāvaṇa.
6.107.13
स निकृत्तोऽपतद् भूमौ रावणस्यन्दनध्वजः।
ध्वजस्योन्मथनं दृष्ट्वा रावणः स महाबलः ॥ ६.१०७.१३ ॥
El estandarte del carro de Rāvaṇa, cortado, cayó al suelo; y viendo derribado el estandarte, el poderoso Rāvaṇa...
6.107.14
सम्प्रदीप्तोऽभवत् क्रोधादमर्षात् प्रदहन्निव।
स रोषवशमापन्नः शरवर्षं ववर्ष ह ॥ ६.१०७.१४ ॥
Ardiendo de cólera y de indignación, como si quemara, cayó bajo el poder de la ira y desató una lluvia de flechas.
6.107.15
रामस्य तुरगान् दीप्तैः शरैर्विव्याध रावणः।
ते दिव्या हरयस्तत्र नास्खलन्नापि बभ्रमुः ॥ ६.१०७.१५ ॥
Rāvaṇa hirió a los caballos de Rāma con flechas ardientes; pero aquellos corceles divinos ni tropezaron allí ni se desviaron.
6.107.16
बभूवुः स्वस्थहृदयाः पद्मनालैरिवाहताः।
तेषामसम्भ्रमं दृष्ट्वा वाजिनां रावणस्तदा ॥ ६.१०७.१६ ॥
Permanecieron serenos de corazón, como si hubieran sido golpeados por tallos de loto; y viendo la serenidad de los caballos, entonces Rāvaṇa...
6.107.17
भूय एव सुसंक्रुद्धः शरवर्षं मुमोच ह।
गदाश्च परिघांश्चैव चक्राणि मुसलानि च ॥ ६.१०७.१७ ॥
De nuevo, muy colérico, desató una lluvia de flechas; y lanzó también mazas, barras de hierro, discos y mazos.
6.107.18
गिरिशृङ्गाणि वृक्षांश्च तथा शूलपरश्वधान्।
मायाविहितमेतत् तु शस्त्रवर्षमपातयत्।
सहस्रशस्तदा बाणानश्रान्तहृदयोद्यमः ॥ ६.१०७.१८ ॥
También lanzó picos de montaña, árboles, lanzas y hachas de batalla; esta lluvia de armas, forjada por la ilusión, la hizo caer, y con un corazón y un esfuerzo que nunca se cansaban, disparó flechas por miles.
6.107.19
तुमुलं त्रासजननं भीमं भीमप्रतिस्वनम्।
तद् वर्षमभवद् युद्धे नैकशस्त्रमयं महत् ॥ ६.१०७.१९ ॥
En aquella batalla, aquella lluvia, terrible y tumultuosa, con un eco espantoso, se convirtió en una gran tormenta de muchas armas.
6.107.20
विमुच्य राघवरथं समन्ताद् वानरे बले।
सायकैरन्तरिक्षं च चकार सुनिरन्तरम् ॥ ६.१०७.२० ॥
Abandonando el carro de Rāghava, llenó por completo el cielo sin hueco alguno de flechas, por todos lados, sobre el ejército de monos.
6.107.21
मुमोच च दशग्रीवो निःसङ्गेनान्तरात्मना।
व्यायच्छमानं तं दृष्ट्वा तत्परं रावणं रणे ॥ ६.१०७.२१ ॥
Daśagrīva disparó flechas con un ánimo desapegado; al verle en la batalla, esforzándose tenazmente—
6.107.22
प्रहसन्निव काकुत्स्थः संदधे निशितान् शरान्।
स मुमोच ततो बाणान् शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ६.१०७.२२ ॥
Como si sonriera, Kākutstha colocó flechas afiladas; luego disparó cientos y miles de ellas.
6.107.23
तान् दृष्ट्वा रावणश्चक्रे स्वशरैः खं निरन्तरम्।
ताभ्यां नियुक्तेन तदा शरवर्षेण भास्वता ॥ ६.१०७.२३ ॥
Al verlos, Rāvaṇa llenó el cielo sin huecos con sus propias flechas; y entonces, por la lluvia resplandeciente de flechas que ambos desataron—
6.107.24
शरबद्धमिवाभाति द्वितीयं भास्वदम्बरम्।
नानिमित्तोऽभवद् बाणो नानिर्भेत्ता न निष्फलः ॥ ६.१०७.२४ ॥
Entonces un segundo cielo resplandeciente parecía atado con flechas. Ninguna flecha carecía de blanco, ninguna dejó de atravesar, ninguna fue en vano.
6.107.25
अन्योन्यमभिसंहत्य निपेतुर्धरणीतले।
तथा विसृजतोर्बाणान् रामरावणयोर्मृधे ॥ ६.१०७.२५ ॥
Así, en la batalla, Rāma y Rāvaṇa, golpeándose mutuamente y disparando flechas, cayeron a la tierra.
6.107.26
प्रायुध्येतामविच्छिन्नमस्यन्तौ सव्यदक्षिणम्।
चक्रतुश्च शरैर्घोरैर्निरुच्छ्वासमिवाम्बरम् ॥ ६.१०७.२६ ॥
Disparando sin cesar con las manos izquierda y derecha, los dos libraron un combate feroz, y con sus terribles flechas dejaron el cielo como si no pudiera respirar.
6.107.27
रावणस्य हयान् रामो हयान् रामस्य रावणः।
जघ्नतुस्तौ तदान्योन्यं कृतानुकृतकारिणौ ॥ ६.१०७.२७ ॥
Rāma abatió los caballos de Rāvaṇa, y Rāvaṇa los de Rāma; ambos, devolviéndose acción por acción, se golpearon mutuamente.
6.107.28
एवं तु तौ सुसंक्रुद्धौ चक्रतुर्युद्धमुत्तमम्।
मुहूर्तमभवद् युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् ॥ ६.१०७.२८ ॥
Así, muy enfurecidos, los dos libraron un combate supremo; durante un instante hubo una lucha tumultuosa que erizaba el cabello.
6.107.29
तौ तथा युध्यमानौ तु समरे रामरावणौ।
ददृशुः सर्वभूतानि विस्मितेनान्तरात्मना ॥ ६.१०७.२९ ॥
Mientras Rāma y Rāvaṇa combatían así, todos los seres los contemplaron con el ánimo asombrado.
6.107.30
अर्दयन्तौ तु समरे तयोस्तौ स्यन्दनोत्तमौ।
परस्परमभिक्रुद्धौ परस्परमभिद्रुतौ ॥ ६.१०७.३० ॥
Atormentándose mutuamente en la batalla, ambos furiosos, se lanzaron el uno contra el otro en sus excelentes carros.
6.107.31
परस्परवधे युक्तौ घोररूपौ बभूवतुः।
मण्डलानि च वीथीश्च गतप्रत्यागतानि च ॥ ६.१०७.३१ ॥
Empeñados en matarse mutuamente, los dos se volvieron de aspecto terrible. Realizaron giros circulares, trayectorias y maniobras de avance y retroceso.
6.107.32
दर्शयन्तौ बहुविधां सूतौ सारथ्यजां गतिम्।
अर्दयन् रावणं रामो राघवं चापि रावणः ॥ ६.१०७.३२ ॥
Mostrando muchas clases de movimiento propias de la conducción de carros, los dos aurigas acosaron: Rāma acosó a Rāvaṇa, y Rāvaṇa también acosó a Rāghava.
6.107.33
गतिवेगं समापन्नौ प्रवर्तननिवर्तने।
क्षिपतोः शरजालानि तयोस्तौ स्यन्दनोत्तमौ ॥ ६.१०७.३३ ॥
Sus excelentes carros, alcanzando la velocidad del movimiento y diestros en avanzar y retroceder, lanzaban redes de flechas.
6.107.34
चेरतुः संयुगमहीं सासारौ जलदाविव।
दर्शयित्वा तदा तौ तु गतिं बहुविधां रणे ॥ ६.१०७.३४ ॥
Los dos se movían por el campo de batalla como dos nubes que descargan lluvia. Entonces, habiendo mostrado en la batalla muchas clases de movimiento, ambos avanzaron.
6.107.35
परस्परस्याभिमुखौ पुनरेव च तस्थतुः।
धुरं धुरेण रथयोर्वक्त्रं वक्त्रेण वाजिनाम् ॥ ६.१०७.३५ ॥
Los dos volvieron a quedar frente a frente: la lanza de un carro contra la del otro, y el rostro de los caballos contra el rostro de los otros.
6.107.36
पताकाश्च पताकाभिः समीयुः स्थितयोस्तदा।
रावणस्य ततो रामो धनुर्मुक्तैः शितैः शरैः ॥ ६.१०७.३६ ॥
Entonces, las banderas de los dos, que estaban allí, se encontraron con banderas. Luego Rāma, contra Rāvaṇa, con flechas agudas disparadas de su arco.
6.107.37
चतुर्भिश्चतुरो दीप्तान् हयान् प्रत्यपसर्पयत्।
स क्रोधवशमापन्नो हयानामपसर्पणे ॥ ६.१०७.३७ ॥
Con cuatro flechas hizo retroceder a los cuatro caballos resplandecientes; dominado por la ira, hizo retroceder los caballos.
6.107.38
मुमोच निशितान् बाणान् राघवाय दशाननः।
सोऽतिविद्धो बलवता दशग्रीवेण राघवः ॥ ६.१०७.३८ ॥
Rāvaṇa lanzó agudas flechas contra Rāghava; gravemente herido por el poderoso de diez cuellos, Rāghava (Rāma) fue alcanzado.
6.107.39
जगाम न विकारं च न चापि व्यथितोऽभवत्।
चिक्षेप च पुनर्बाणान् वज्रसारसमस्वनान् ॥ ६.१०७.३९ ॥
Rāma no mostró alteración ni se angustió; de nuevo lanzó flechas cuyo sonido era como la fuerza del rayo.
6.107.40
सारथिं वज्रहस्तस्य समुद्दिश्य दशाननः।
मातलेस्तु महावेगाः शरीरे पतिताः शराः ॥ ६.१०७.४० ॥
Apuntando al auriga del de la mano de rayo (Indra), Rāvaṇa; flechas veloces y poderosas cayeron sobre el cuerpo de Mātali.
6.107.41
न सूक्ष्ममपि सम्मोहं व्यथां वा प्रददुर्युधि।
तया धर्षणया क्रुद्धो मातलेर्न तथाऽऽत्मनः ॥ ६.१०७.४१ ॥
En la batalla, aquellas flechas no causaron a Rāma ni la más leve confusión o angustia; pero, airado por aquel ataque, reaccionó así por Mātali, no por sí mismo.
6.107.42
चकार शरजालेन राघवो विमुखं रिपुम्।
विंशतिं त्रिंशतिं षष्टिं शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ६.१०७.४२ ॥
Rāghava hizo volver la espalda al enemigo con una red de flechas: veinte, treinta, sesenta, por cientos, y luego por miles.
6.107.43
मुमोच राघवो वीरः सायकान् स्यन्दने रिपोः।
रावणोऽपि ततः क्रुद्धो रथस्थो राक्षसेश्वरः ॥ ६.१०७.४३ ॥
El héroe Rāghava lanzó flechas sobre el carro del enemigo. Entonces Rāvaṇa, señor de los rākṣasas, furioso y de pie en su carro, también.
6.107.44
गदामुसलवर्षेण रामं प्रत्यर्दयद् रणे।
तत् प्रवृत्तं पुनर्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् ॥ ६.१०७.४४ ॥
Con una lluvia de mazas y garrotes contraatacó a Rāma en la batalla. Aquel combate volvió a comenzar, tumultuoso y espeluznante.
6.107.45
गदानां मुसलानां च परिघाणां च निःस्वनैः।
शराणां पुङ्खवातैश्च क्षुभिताः सप्त सागराः ॥ ६.१०७.४५ ॥
Por el estruendo de mazas, garrotes y barras de hierro, y por el torbellino de las plumas de las flechas, los siete océanos se agitaron.
6.107.46
क्षुब्धानां सागराणां च पातालतलवासिनः।
व्यथिता दानवाः सर्वे पन्नगाश्च सहस्रशः ॥ ६.१०७.४६ ॥
Por la agitación de los océanos, todos los dānava que habitan en lo más profundo del inframundo y los miles de serpientes quedaron afligidos.
6.107.47
चकम्पे मेदिनी कृत्स्ना सशैलवनकानना।
भास्करो निष्प्रभश्चासीन्न ववौ चापि मारुतः ॥ ६.१०७.४७ ॥
Toda la tierra, con sus montañas, bosques y arboledas, tembló. El sol perdió su brillo y el viento no sopló.
6.107.48
ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः।
चिन्तामापेदिरे सर्वे सकिंनरमहोरगाः ॥ ६.१०७.४८ ॥
Entonces los dioses, gandharvas, siddhas y grandes sabios, junto con los kinnaras y las grandes serpientes, cayeron todos en la inquietud.
6.107.49
स्वस्ति गोब्राह्मणेभ्यस्तु लोकास्तिष्ठन्तु शाश्वताः।
जयतां राघवः संख्ये रावणं राक्षसेश्वरम् ॥ ६.१०७.४९ ॥
Que haya bienestar para las vacas y los brāhmaṇas, y que los mundos perduren para siempre. En la batalla, que Rāghava (Rāma) venza a Rāvaṇa, señor de los rākṣasas.
6.107.50
एवं जपन्तोऽपश्यंस्ते देवाः सर्षिगणास्तदा।
रामरावणयोर्युद्धं सुघोरं रोमहर्षणम् ॥ ६.१०७.५० ॥
Así murmurando, los dioses junto con las huestes de sabios contemplaron entonces la batalla de Rāma y Rāvaṇa, terrible y que eriza el cabello.
6.107.51
गन्धर्वाप्सरसां सङ्घा दृष्ट्वा युद्धमनूपमम्।
गगनं गगनाकारं सागरः सागरोपमः ॥ ६.१०७.५१ ॥
Al contemplar aquella batalla sin igual, las multitudes de gandharvas y apsarasas vieron el cielo semejante al cielo, y el océano semejante al océano.
6.107.52
रामरावणयोर्युद्धं रामरावणयोरिव।
एवं ब्रुवन्तो ददृशुस्तद् युद्धं रामरावणम् ॥ ६.१०७.५२ ॥
Diciendo: «Esta batalla de Rāma y Rāvaṇa es como si fueran los mismos Rāma y Rāvaṇa», contemplaron aquel combate, a Rāma y Rāvaṇa.
6.107.53
ततः क्रोधान्महाबाहू रघूणां कीर्तिवर्धनः।
संधाय धनुषा रामः शरमाशीविषोपमम् ॥ ६.१०७.५३ ॥
Entonces, colérico, Rāma, el de brazos poderosos, aumentador de la gloria de los Raghus, aplicó a su arco una flecha semejante a una serpiente venenosa.
6.107.54
रावणस्य शिरोऽच्छिन्दच्छ्रीमज्ज्वलितकुण्डलम्।
तच्छिरः पतितं भूमौ दृष्टं लोकैस्त्रिभिस्तदा ॥ ६.१०७.५४ ॥
Le cortó la cabeza a Rāvaṇa, espléndida con pendientes resplandecientes; y aquella cabeza caída en tierra fue entonces vista por los tres mundos.
6.107.55
तस्यैव सदृशं चान्यद् रावणस्योत्थितं शिरः।
तत् क्षिप्तं क्षिप्रहस्तेन रामेण क्षिप्रकारिणा ॥ ६.१०७.५५ ॥
Otra cabeza semejante de Rāvaṇa se alzó, y Rāma, de manos veloces y acción veloz, la cortó.
6.107.56
द्वितीयं रावणशिरश्छिन्नं संयति सायकैः।
छिन्नमात्रं च तच्छीर्षं पुनरेव प्रदृश्यते ॥ ६.१०७.५६ ॥
En la batalla, también la segunda cabeza de Rāvaṇa fue cortada por las flechas, pero apenas fue cortada, esa cabeza volvió a aparecer.
6.107.57
तदप्यशनिसंकाशैश्छिन्नं रामस्य सायकैः।
एवमेव शतं छिन्नं शिरसां तुल्यवर्चसाम् ॥ ६.१०७.५७ ॥
También esa fue cortada por las flechas de Rāma, semejantes a rayos; así, cien cabezas de igual esplendor fueron cortadas.
6.107.58
न चैव रावणस्यान्तो दृश्यते जीवितक्षये।
ततः सर्वास्त्रविद् वीरः कौसल्यानन्दवर्धनः ॥ ६.१०७.५८ ॥
No se veía en Rāvaṇa señal alguna del fin de la vida. Entonces el héroe, conocedor de todas las armas, aumentador del gozo de Kausalyā (Rāma),
6.107.59
मार्गणैर्बहुभिर्युक्तश्चिन्तयामास राघवः।
मारीचो निहतो यैस्तु खरो यैस्तु सदूषणः ॥ ६.१०७.५९ ॥
Rāghava (Rāma), provisto de muchas flechas, reflexionó: aquellos por quienes fue muerto Mārīca, y por quienes Khara, junto con Dūṣaṇa, fue muerto,
6.107.60
क्रौञ्चावटे विराधस्तु कबन्धो दण्डकावने।
यैः साला गिरयो भग्ना वाली च क्षुभितोऽम्बुधिः ॥ ६.१०७.६० ॥
Virādha en la fosa de Krauñca, y Kabandha en el bosque de Daṇḍaka — por quienes fueron quebrados los árboles sāla y las montañas, y Vālī y el océano se agitaron,
6.107.61
त इमे सायकाः सर्वे युद्धे प्रात्ययिका मम।
किं नु तत् कारणं येन रावणे मन्दतेजसः ॥ ६.१०७.६१ ॥
Estas flechas mías, todas ellas fiables en la batalla, ¿cuál es entonces la causa por la que han perdido su fuerza ante Rāvaṇa?
6.107.62
ववर्ष शरवर्षाणि राघवो रावणोरसि ॥ ६.१०७.६२ ॥
Rāghava (Rāma) hizo llover una lluvia de flechas sobre el pecho de Rāvaṇa.
6.107.63
रावणोऽपि ततः क्रुद्धो रथस्थो राक्षसेश्वरः।
गदामुसलवर्षेण रामं प्रत्यर्दयद् रणे ॥ ६.१०७.६३ ॥
Entonces Rāvaṇa, también enfurecido, de pie en su carro, señor de los rākṣasas, acosó a Rāma en la batalla con una lluvia de mazas y macanas.
6.107.64
तत् प्रवृत्तं महद् युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम्।
अन्तरिक्षे च भूमौ च पुनश्च गिरिमूर्धनि ॥ ६.१०७.६४ ॥
Aquella gran batalla comenzó, tumultuosa y espeluznante: en el cielo, en la tierra y de nuevo en las cumbres de las montañas.
6.107.65
देवदानवयक्षाणां पिशाचोरगरक्षसाम्।
पश्यतां तन्महद् युद्धं सर्वरात्रमवर्तत ॥ ६.१०७.६५ ॥
Mientras dioses, dānavas, yakṣas, piśācas, serpientes y rākṣasas observaban, aquella gran batalla continuó toda la noche.
6.107.66
नैव रात्रिं न दिवसं न मुहूर्तं न च क्षणम्।
रामरावणयोर्युद्धं विराममुपगच्छति ॥ ६.१०७.६६ ॥
Ni de noche, ni de día, ni un muhūrta, ni un instante: la batalla de Rāma y Rāvaṇa no llega a una pausa.
6.107.67
दशरथसुतराक्षसेन्द्रयोस्तयो-
र्जयमनवेक्ष्य रणे स राघवस्य।
सुरवररथसारथिर्महात्मा
रणरतराममुवाच वाक्यमाशु ॥ ६.१०७.६७ ॥
Viendo que ninguno de los dos, el hijo de Daśaratha y el señor de los rākṣasas, había logrado la victoria en la batalla, el magnánimo auriga del carro del mejor de los dioses habló pronto estas palabras a Rāma, que estaba absorto en el combate.