Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.112

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

6.112.1

ते रावणवधं दृष्ट्वा देवगन्धर्वदानवाः।
जग्मुः स्वैः स्वैर्विमानैस्ते कथयन्तः शुभाः कथाः ॥ ६.११२.१ ॥

देवता, गन्धर्व और दानव रावण के वध को देखकर अपने-अपने विमानों से शुभ कथाएँ कहते हुए चले गए।

6.112.2

रावणस्य वधं घोरं राघवस्य पराक्रमम्।
सुयुद्धं वानराणां च सुग्रीवस्य च मन्त्रितम् ॥ ६.११२.२ ॥

रावण का भयानक वध, राघव (राम) का पराक्रम, वानरों का सुंदर युद्ध और सुग्रीव की मंत्रणा।

6.112.3

अनुरागं च वीर्यं च मारुतेर्लक्ष्मणस्य च।
पतिव्रतात्वं सीताया हनूमति पराक्रमम् ॥ ६.११२.३ ॥

हनुमान की भक्ति और वीरता, लक्ष्मण की (वीरता), सीता की पतिव्रतता तथा हनुमान का पराक्रम।

6.112.4

कथयन्तो महाभागा जग्मुर्हृष्टा यथागतम्।
राघवस्तु रथं दिव्यमिन्द्रदत्तं शिखिप्रभम् ॥ ६.११२.४ ॥

महाभाग (देवता) प्रसन्न होकर जैसे आए थे वैसे ही कथा कहते हुए चले गए। राघव (राम) ने इंद्र द्वारा दिए गए, अग्नि के समान दीप्त दिव्य रथ को (देखा)।

6.112.5

अनुज्ञाप्य महाबाहुर्मातलिं प्रत्यपूजयत्।
राघवेणाभ्यनुज्ञातो मातलिः शक्रसारथिः ॥ ६.११२.५ ॥

महाबाहु (राम) ने (मातलि से) विदा लेकर मातलि का सत्कार किया। राम द्वारा विदा किए जाने पर इंद्र के सारथी मातलि (ने प्रणाम किया)।

6.112.6

दिव्यं तं रथमास्थाय दिवमेवोत्पपात ह।
तस्मिंस्तु दिवमारूढे सरथे रथिनां वरः ॥ ६.११२.६ ॥

उस दिव्य रथ पर चढ़कर (मातलि) स्वर्ग की ओर उड़ गया। जब वह रथ सहित स्वर्ग पर चढ़ गया, तब रथियों में श्रेष्ठ (राम)।

6.112.7

राघवः परमप्रीतः सुग्रीवं परिषस्वजे।
परिष्वज्य च सुग्रीवं लक्ष्मणेनाभिवादितः ॥ ६.११२.७ ॥

राघव अत्यंत प्रसन्न होकर सुग्रीव से गले मिले। सुग्रीव को गले लगाने के बाद लक्ष्मण ने भी उन्हें प्रणाम किया।

6.112.8

पूज्यमानो हरिगणैराजगाम बलालयम्।
अथोवाच स काकुत्स्थः समीपपरिवर्तिनम् ॥ ६.११२.८ ॥

वानरगणों से सम्मानित होकर वे बलशाली शिविर की ओर चले। तब काकुत्स्थ ने पास खड़े व्यक्ति से कहा।

6.112.9

सौमित्रिं सत्त्वसम्पन्नं लक्ष्मणं दीप्ततेजसम्।
विभीषणमिमं सौम्य लङ्कायामभिषेचय ॥ ६.११२.९ ॥

सौमित्र, सत्त्वसंपन्न और दीप्त तेजवाले लक्ष्मण, हे सौम्य! इस विभीषण को लंका में अभिषिक्त करो।

6.112.10

अनुरक्तं च भक्तं च तथा पूर्वोपकारिणम्।
एष मे परमः कामो यदिमं रावणानुजम् ॥ ६.११२.१० ॥

यह विभीषण अनुरक्त, भक्त और पहले उपकार करने वाला है। यही मेरी परम इच्छा है कि रावण के इस अनुज का अभिषेक हो।

6.112.11

लङ्कायां सौम्य पश्येयमभिषिक्तं विभीषणम्।
एवमुक्तस्तु सौमित्री राघवेण महात्मना ॥ ६.११२.११ ॥

हे सौम्य, मैं लंका में विभीषण को अभिषिक्त देखूँ। महात्मा राघव के ऐसा कहने पर सौमित्रि (लक्ष्मण) ने—

6.112.12

तथेत्युक्त्वा सुसंहृष्टः सौवर्णं घटमाददे।
तं घटं वानरेन्द्राणां हस्ते दत्त्वा मनोजवान् ॥ ६.११२.१२ ॥

"ऐसा ही हो" कहकर वे अत्यंत हर्षित हुए और सुवर्ण का घट ले लिया। उस घट को मनोवेग वाले वानरराजों के हाथ में देकर—

6.112.13

व्यादिदेश महासत्त्वान् समुद्रसलिलं तदा।
अतिशीघ्रं ततो गत्वा वानरास्ते मनोजवाः ॥ ६.११२.१३ ॥

तब उसने महाबली वानरों को समुद्र का जल लाने की आज्ञा दी। मन के समान वेगवान वे वानर अत्यन्त शीघ्र जाकर लौट आए।

6.112.14

आगतास्तु जलं गृह्य समुद्राद् वानरोत्तमाः।
ततस्त्वेकं घटं गृह्य संस्थाप्य परमासने ॥ ६.११२.१४ ॥

समुद्र से जल लेकर श्रेष्ठ वानर लौट आए। फिर उन्होंने एक घड़ा लेकर उसे उत्तम आसन पर रखा।

6.112.15

घटेन तेन सौमित्रिरभ्यषिञ्चद् विभीषणम्।
लङ्कायां रक्षसां मध्ये राजानं रामशासनात् ॥ ६.११२.१५ ॥

उस घड़े से सौमित्रि लक्ष्मण ने राम की आज्ञा से लंका में राक्षसों के बीच राजा विभीषण का अभिषेक किया।

6.112.16

विधिना मन्त्रदृष्टेन सुहृद्गणसमावृतम्।
अभ्यषिञ्चस्तदा सर्वे राक्षसा वानरास्तथा ॥ ६.११२.१६ ॥

मन्त्रों में बताई गई विधि से, मित्रों से घिरे हुए विभीषण का तब सभी राक्षसों और वानरों ने अभिषेक किया।

6.112.17

प्रहर्षमतुलं गत्वा तुष्टुवू राममेव हि।
तस्यामात्या जहृषिरे भक्ता ये चास्य राक्षसाः ॥ ६.११२.१७ ॥

अतुलनीय हर्ष से भरकर वे राम की स्तुति करने लगे। विभीषण के अमात्य और जो उसके भक्त राक्षस थे, वे भी आनन्दित हो उठे।

6.112.18

दृष्ट्वाभिषिक्तं लङ्कायां राक्षसेन्द्रं विभीषणम्।
राघवः परमां प्रीतिं जगाम सहलक्ष्मणः ॥ ६.११२.१८ ॥

लंका में राक्षसराज विभीषण को अभिषिक्त देखकर राघव राम लक्ष्मण के साथ परम प्रसन्न हुए।

6.112.19

स तद् राज्यं महत् प्राप्य रामदत्तं विभीषणः।
सान्त्वयित्वा प्रकृतयस्ततो राममुपागमत् ॥ ६.११२.१९ ॥

विभीषण ने राम द्वारा दिया गया वह महान राज्य प्राप्त करके, प्रजाजनों को सान्त्वना देकर, तब राम के पास आया।

6.112.20

दध्यक्षतान् मोदकांश्च लाजाः सुमनसस्तथा।
आजह्रुरथ संहृष्टाः पौरास्तस्मै निशाचराः ॥ ६.११२.२० ॥

तब हर्षित पुरवासी निशाचरों ने उसे दही, अक्षत, लड्डू, लावा और फूल लाकर भेंट किए।

6.112.21

स तान् गृहीत्वा दुर्धर्षो राघवाय न्यवेदयत्।
मङ्गल्यं मङ्गलं सर्वं लक्ष्मणाय च वीर्यवान् ॥ ६.११२.२१ ॥

उस शक्तिशाली और अजेय विभीषण ने उन सब मंगल वस्तुओं को लेकर राघव को अर्पित किया, और लक्ष्मण को भी।

6.112.22

कृतकार्यं समृद्धार्थं दृष्ट्वा रामो विभीषणम्।
प्रतिजग्राह तत् सर्वं तस्यैव प्रतिकाम्यया ॥ ६.११२.२२ ॥

अपना कार्य पूरा और उद्देश्य सिद्ध देखकर राम ने विभीषण का वह सब स्वीकार किया, केवल उसी का सम्मान करने की इच्छा से।

6.112.23

ततः शैलोपमं वीरं प्राञ्जलिं प्रणतं स्थितम्।
उवाचेदं वचो रामो हनूमन्तं प्लवङ्गमम् ॥ ६.११२.२३ ॥

तब राम ने पर्वत के समान उस वीर को, हाथ जोड़े, विनम्र खड़ा देखकर, हनुमान से, उस वानर-श्रेष्ठ से, यह वचन कहा।

6.112.24

अनुज्ञाप्य महाराजमिमं सौम्य विभीषणम्।
प्रविश्य नगरीं लङ्कां कौशलं ब्रूहि मैथिलीम् ॥ ६.११२.२४ ॥

हे सौम्य! इस महाराज विभीषण से अनुमति लेकर लंका नगरी में प्रवेश करो, और मैथिली (सीता) से कुशल-क्षेम कहो।

6.112.25

वैदेह्यै मां च कुशलं सुग्रीवं च सलक्ष्मणम्।
आचक्ष्व वदतां श्रेष्ठ रावणं च हतं रणे ॥ ६.११२.२५ ॥

वैदेही से मेरा और सुग्रीव तथा लक्ष्मण का कुशल-समाचार कहो, और हे वक्ताओं में श्रेष्ठ, यह भी कि रण में रावण मारा गया।

6.112.26

प्रियमेतदिहाख्याहि वैदेह्यास्त्वं हरीश्वर।
प्रतिगृह्य तु संदेशमुपावर्तितुमर्हसि ॥ ६.११२.२६ ॥

हे वानरराज, यह प्रिय समाचार यहाँ वैदेही को सुनाओ। और उनका संदेश ग्रहण करके लौटना उचित है।