वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.117
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.117.1
ततो हि दुर्मना रामः श्रुत्वैवं वदतां गिरः ।
दध्यौ मुहूर्तं धर्मात्मा बाष्पव्याकुललोचनः ॥ ६.११७.१ ॥
असे बोलणाऱ्यांचे शब्द ऐकून राम मनात खिन्न झाला. धर्मात्मा रामाने क्षणभर विचार केला; त्याचे डोळे अश्रूंनी व्याकूळ झाले.
6.117.2
ततो वैश्रवणो राजा यमश्च पितृभिः सह ।
सहस्राक्षश्च देवेशो वरुणश्च जलेश्वरः ॥ ६.११७.२ ॥
तेव्हा राजा वैश्रवण, पितरांसह यम, सहस्राक्ष देवेश इंद्र आणि जलेश्वर वरुण आले.
6.117.3
षडर्धनयनः श्रीमान्महादेवो वृषध्वजः ।
कर्ता सर्वस्य लोकस्य ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः ॥ ६.११७.३ ॥
तीन नेत्रांचे तेजस्वी महादेव वृषध्वज, सर्व लोकांचा कर्ता, ब्रह्मविदांमध्ये श्रेष्ठ ब्रह्मदेवही आले.
6.117.4
एते सर्वे समागम्य विमानैः सूर्यसन्निभैः ।
आगम्य नगरीं लङ्काम् अभिजग्मुश्च राघवम् ॥ ६.११७.४ ॥
सूर्यासारख्या विमानांतून हे सर्व एकत्र येऊन लंका नगरीत पोहोचले आणि राघवाकडे गेले.
6.117.5
ततः सहस्ताभरणान् प्रगृह्य विपुलान् भुजान् ।
अब्रुवंस्त्रिदशश्रैष्ठाः प्राञ्जलिं राघवं स्थितम् ॥ ६.११७.५ ॥
तेव्हा देवश्रेष्ठ अलंकारांनी सजलेले विशाल बाहू उंचावून हात जोडून उभ्या असलेल्या राघवाला म्हणाले.
6.117.6
कर्ता सर्वस्य लोकस्य श्रेष्ठो ज्ञानविदां विभुः ।
उपेक्षसे कथं सीताम् पतन्तीं हव्यवाहने ॥ ६.११७.६ ॥
हे सर्व लोकांच्या कर्त्या, ज्ञानिंमध्ये श्रेष्ठा, सर्वसमर्था! अग्नीत पडणाऱ्या सीतेकडे तू कसा दुर्लक्ष करतोस?
6.117.7
कथं देवगणश्रेष्ठम् आत्मानं नावबुध्यसे ।
ऋतधामा वसुः पूर्वम् वसूनां त्वं प्रजापतिः ॥ ६.११७.७ ॥
देवगणांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, तू स्वतःला का ओळखत नाहीस? पूर्वी तू ऋतधामा नावाचा वसू होतास, वसूंचा प्रजापती.
6.117.8
त्रयाणां त्वं हि लोकानाम् आदिकर्ता स्वयंप्रभुः ।
रुद्राणामष्टमो रुद्रः साध्यानामसि पञ्चमः ।
अश्विनौ चापि ते कर्णौ चन्द्रसूर्यौ च चक्षुषी ॥ ६.११७.८ ॥
तिन्ही लोकांचा तूच आदिकर्ता, स्वयंप्रभू आहेस. रुद्रांमध्ये तू आठवा रुद्र आहेस, साध्यांमध्ये पाचवा. अश्विनीकुमार तुझे कान आहेत; चंद्र व सूर्य तुझे डोळे आहेत.
6.117.9
अन्ते चादौ च लोकानाम् दृश्यसे त्वं परन्तप ।
उपेक्षसे च वैदेहीम् मानुषः प्राकृतो यथा ॥ ६.११७.९ ॥
हे परंतप, लोकांच्या आदी आणि अंती तूच दिसतोस. तरीही सामान्य मानवाप्रमाणे तू वैदेहीची उपेक्षा करतोस.
6.117.10
इत्युक्तो लोकपालैस्तैः स्वामी लोकस्य राघवः ।
अब्रवीत्रिदशश्रेष्ठान् रामो धर्मभृतां वरः ॥ ६.११७.१० ॥
लोकपालांनी असे सांगितल्यावर, जगाचा स्वामी राघव, धर्मात्म्यांमध्ये श्रेष्ठ राम देवश्रेष्ठांना म्हणाला.
6.117.11
आत्मानं मानुषं मन्ये रामं दशरथात्मजम् ।
योऽहं यस्य यतश्चाहम् भगवांस्तद् ब्रवीतु मे ॥ ६.११७.११ ॥
मी स्वतःला मानव, दशरथपुत्र राम मानतो. मी कोण, कोणाचा, कोठून आलो आहे, हे भगवंतांनी मला सांगावे.
6.117.12
अब्रवीच्छृणु मे राम सत्यं सत्यपराक्रम ॥ ६.११७.१२ ॥
ते म्हणाले: हे रामा, माझे ऐक. हे सत्यपराक्रमी, हेच सत्य आहे.
6.117.13
भवान् नारायणो देवः श्रीमांश्चक्रायुधः प्रभुः।
एकशृङ्गो वराहस्त्वम् भूतभव्यसपत्नजित् ॥ ६.११७.१३ ॥
आपण नारायण, देव, श्रीमान, चक्रायुध, प्रभू आहात; एकशृंग वराहही आपणच आहात, भूत आणि भविष्यातील शत्रूंचे जेते.
6.117.14
अक्षरं ब्रह्म सत्यं च मध्ये चान्ते च राघव ।
लोकानां त्वं परो धर्मो विष्वक्सेनश्चतुर्भुजः ॥ ६.११७.१४ ॥
हे राघवा, आपण अक्षर ब्रह्म, सत्य आहात; आदी, मध्य आणि अंतातही आपणच. लोकांचा परम धर्म आपणच; आपण विष्वक्सेन आणि चतुर्भुज आहात.
6.117.15
शार्ङ्गधन्वा हृषीकेशः पुरुषः पुरुषोत्तमः ।
अजितः खड्गधृद्विष्णुः कृष्णश्चैव बृहद्बलः ॥ ६.११७.१५ ॥
शार्ङ्गधन्वा, हृषीकेश, पुरुष, पुरुषोत्तम, अजित, खड्गधारी विष्णू, कृष्ण आणि महाबलही आपणच आहात.
6.117.16
सेनानीर्ग्रामणीश्च त्वम् बुद्धिः सत्त्वं क्षमा दमः ।
प्रभवश्चाप्ययश्च त्वम् उपेन्द्रो मधुसूदनः ॥ ६.११७.१६ ॥
आपण सेनानी, ग्रामणी आहात; बुद्धी, सत्त्व, क्षमा आणि दमही आपणच. उत्पत्ती आणि लयही आपणच; आपण उपेंद्र आणि मधुसूदन आहात.
6.117.17
इन्द्रकर्मा महेन्द्रस्त्वम् पद्मनाभो रणान्तकृत् ।
शरण्यं शरणं च त्वाम् आहुर्दिव्या महर्षयः ॥ ६.११७.१७ ॥
आपण इंद्रकर्मा, महेंद्र, पद्मनाभ, रणांतकारी आहात. दिव्य महर्षी आपणास शरण्य आणि शरण म्हणतात.
6.117.18
सहस्रशृङ्गो वेदात्मा शतशीर्षो महर्षभः ।
त्वं त्रयाणां हि लोकानाम् आदिकर्ता स्वयम्प्रभुः ॥ ६.११७.१८ ॥
आपण सहस्रशृंग, वेदात्मा, शतशीर्ष, महर्षभ आहात; त्रिलोकांचे आदिकर्ता आणि स्वयंप्रभू आपणच आहात.
6.117.19
सिद्धानामपि साध्यानाम् आश्रयश्चासि पूर्वजः ।
त्वं यज्ञस्त्वं वषट्कारः त्वमोङ्कारः परात्परः ॥ ६.११७.१९ ॥
तू सिद्धांचा आणि साध्यांचाही आश्रय आहेस, त्यांचा पूर्वज आहेस. तूच यज्ञ, तूच वषट्कार, तूच ओंकार; तू परात्पर आहेस.
6.117.20
प्रभवं निधनं वा ते नो विदुः को भवानिति ।
दृश्यसे सर्वभूतेषु ब्राह्मणेषु च गोषु च ।
दिक्षु सर्वासु गगने पर्वतेषु वनेषु च ॥ ६.११७.२० ॥
तुझा उद्भव आणि अंत ते जाणत नाहीत; ते विचारतात, 'तू कोण आहेस?' सर्व प्राण्यांत, ब्राह्मणांत, गाईंत, सर्व दिशांत, आकाशात, पर्वतांत आणि वनांत तू दिसतोस.
6.117.21
सहस्रचरणः श्रीमान् शतशीर्षः सहस्रदृक् ।
त्वं धारयसि भूतानि पृथिवीं च सपर्वताम् ॥ ६.११७.२१ ॥
हजार चरण असलेल्या, श्रीमान, शंभर मस्तके असलेल्या, हजार डोळे असलेल्या! तू सर्व प्राण्यांना आणि पर्वतांसह पृथ्वीला धारण करतोस.
6.117.22
अन्ते पृथिव्याः सलिले दृश्यसे त्वं महोरगः ।
त्रीन् लोकान् धारयन् राम देवगन्धर्वदानवान् ॥ ६.११७.२२ ॥
पृथ्वीच्या अंती, पाण्यात तू महानागाच्या रूपात दिसतोस. हे राम, देव, गंधर्व आणि दानवांसह तीन लोकांना तू धारण करतोस.
6.117.23
अहं ते हृदयं राम जिह्वा देवी सरस्वती ।
देवा गात्रेषु रोमाणि ब्रह्मणा निर्मिताः प्रभो ॥ ६.११७.२३ ॥
हे राम, मी तुझे हृदय आहे; देवी सरस्वती तुझी जिव्हा आहे. हे प्रभो, देव तुझ्या अवयवांवरील केस आहेत; ब्रह्म्याने त्यांची निर्मिती केली.
6.117.24
निमेषस्ते स्मृता रात्रिः उन्मेषस्ते भवेद्दिवा ।
संस्कारास्तेऽभवन् वेदा न तदस्ति त्वया विना ॥ ६.११७.२४ ॥
तुझे डोळे मिटणे म्हणजे रात्र आणि उघडणे म्हणजे दिवस मानले जाते. तुझ्या संस्कारांतून वेद झाले; तुझ्याविना काहीही नाही.
6.117.25
जगत् सर्वं शरीरं ते स्थैर्यं ते वसुधातलम् ।
अग्निः कोपः प्रसादस्ते सोमः श्रीवत्सलक्षणः ॥ ६.११७.२५ ॥
सर्व जग हे तुझे शरीर आहे, पृथ्वीतल तुझी स्थिरता आहे. अग्नी हा तुझा कोप, चंद्र हा तुझा प्रसाद; तू श्रीवत्स चिन्हाने युक्त आहेस.
6.117.26
त्वया लोकास्त्रयः क्रान्ताः पुरा स्वैर्विक्रमैस्त्रिभिः ।
महेन्द्रश्च कृतो राजा बलिं बद्ध्वा सुदारुणम् ॥ ६.११७.२६ ॥
पूर्वी तू आपल्या तीन पावलांनी तिन्ही लोक व्यापलेस; अत्यंत कठोरपणे बलीला बांधून महेंद्राला राजा केलेस.
6.117.27
यत् परं श्रूयते ज्योतिर्यत् परं श्रूयते तमः ।
यत् परं परतश्चैव परमात्मेति कथ्यसे ॥ ६.११७.२७ ॥
जे परम तेज म्हणून ऐकले जाते, जे परम तम म्हणून ऐकले जाते, आणि जे परापेक्षाही पर आहे — तूच परमात्मा म्हणून सांगितला जातोस.
6.117.28
परमाख्यं पर यच्च त्वमेव परिगीयसे ।
स्थित्युत्पत्ति विनाशानां त्वामाहुः परमां गतिं ॥ ६.११७.२८ ॥
जे परम नावाने संबोधले जाते आणि जे परम आहे, तूच गायिला जातोस. स्थिती, उत्पत्ती आणि विनाश यांची परम गती तुलाच म्हणतात.
6.117.29
सीता लक्ष्मीर्भवान् विष्णुः देवः कृष्णः प्रजापतिः ।
वधार्थं रावणस्येह प्रविष्टो मानुषीं तनुम् ॥ ६.११७.२९ ॥
सीता लक्ष्मी आहे, तू विष्णू, देव कृष्ण, प्रजापती आहेस. रावणाच्या वधासाठी येथे मानुषी देहात प्रविष्ट झाला आहेस.
6.117.30
तदिदं नः कृतं कार्यम् त्वया धर्मभृतां वर ।
निहतो रावणो राम प्रहृष्टो दिवमाक्रम ॥ ६.११७.३० ॥
हे धर्मधारकांत श्रेष्ठ राम! तू आमचे हे कार्य पूर्ण केलेस. रावण मारला गेला आहे; आनंदाने स्वर्गात आरूढ हो.
6.117.31
अमोघं बलवीर्यं ते अमोघस्ते पराक्रमः ।
अमोघं दर्शनं राम अमोघस्तव संस्तवः ॥ ६.११७.३१ ॥
हे राम! तुझे बल आणि वीर्य अमोघ आहे, तुझा पराक्रम अमोघ आहे, तुझे दर्शन अमोघ आहे आणि तुझी स्तुतीही अमोघ आहे.
6.117.32
अमोघास्ते भविष्यन्ति भक्तिमन्तो नरा भुवि ।
ये त्वां देवम् ध्रुवं भक्ताः पुराणं पुरुषोत्तमम् ॥ ६.११७.३२ ॥
पृथ्वीवर भक्तिभावाने जे लोक तुझी उपासना करतील, ते निश्चितच सफल होतील; तुला देव, पुराण आणि पुरुषोत्तम मानून जे भक्त होतील, तेच ते लोक होत.
6.117.33
प्राप्नुवन्ति सदा कामान् इह लोके परत्र च ।
इममार्षं स्तवं नित्यम् इतिहासं पुरातनम् ।
ये नराः कीर्तयिष्यन्ति नास्ति तेषां पराभवः ॥ ६.११७.३३ ॥
ते इहलोकी आणि परलोकी नेहमी इच्छित फल मिळवतात. या ऋषिरचित प्राचीन इतिहास-स्तवाचे जे मनुष्य नित्य कीर्तन करतील, त्यांचा कधीही पराभव होत नाही.