वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.47
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.47.1
तस्मिन् प्रविष्टे लङ्कायां कृतार्थे रावणात्मजे।
राघवं परिवार्याथ ररक्षुर्वानरर्षभाः ॥ ६.४७.१ ॥
जब रावण का पुत्र अपना कार्य सिद्ध कर लंका में प्रवेश कर गया, तब वानरों में श्रेष्ठ वीरों ने राघव को घेरकर उनकी रक्षा की।
6.47.2
हनुमानङ्गदो नीलः सुषेणः कुमुदो नलः।
गजो गवाक्षो गवयः शरभो गन्धमादनः ॥ ६.४७.२ ॥
हनुमान, अंगद, नील, सुषेण, कुमुद, नल, गज, गवाक्ष, गवय, शरभ और गन्धमादन।
6.47.3
जाम्बवानृषभः स्कन्धो रम्भः शतबलिः पृथुः।
व्यूढानीकाश्च यत्ताश्च द्रुमानादाय सर्वतः ॥ ६.४७.३ ॥
जाम्बवान, ऋषभ, स्कन्ध, रम्भ, शतबलि और पृथु, जो व्यूह में सजी सेनाओं सहित तैयार थे और सब ओर से वृक्ष उठाए हुए थे।
6.47.4
वीक्षमाणा दिशः सर्वास्तिर्यगूर्ध्वं च वानराः।
तृणेष्वपि च चेष्टत्सु राक्षसा इति मेनिरे ॥ ६.४७.४ ॥
सब दिशाओं को, आड़े और ऊपर देखते हुए वानरों ने घास में भी हिलती हुई चीज़ों को राक्षस समझ लिया।
6.47.5
रावणश्चापि संहृष्टो विसृज्येन्द्रजितं सुतम्।
आजुहाव ततः सीतारक्षणी राक्षसीस्तदा ॥ ६.४७.५ ॥
और रावण भी अत्यन्त प्रसन्न होकर, अपने पुत्र इन्द्रजित को भेजकर, तब सीता की रक्षा करने वाली राक्षसियों को बुलाने लगा।
6.47.6
राक्षस्यस्त्रिजटा चापि शासनात् तमुपस्थिताः।
ता उवाच ततो हृष्टो राक्षसी राक्षसाधिपः ॥ ६.४७.६ ॥
राक्षसियाँ और त्रिजटा भी उसकी आज्ञा से उपस्थित हुईं। तब प्रसन्न राक्षसाधिप ने उनसे कहा।
6.47.7
हताविन्द्रजिताख्यात वैदेह्या रामलक्ष्मणौ।
पुष्पकं तत्समारोप्य दर्शयध्वं रणे हतौ ॥ ६.४७.७ ॥
इन्द्रजित ने बताया था कि राम और लक्ष्मण मारे गए। उन्हें पुष्पक विमान पर रखकर वैदेही को रणभूमि में मरे हुए दिखाओ।
6.47.8
यदाश्रयादवष्टब्धा नेयं मामुपतिष्ठते।
सोऽस्या भर्ता सह भ्रात्रा निहतो रणमूर्धनि ॥ ६.४७.८ ॥
जिसके सहारे यह स्त्री मुझे स्वीकार नहीं कर रही थी, वह इसका पति अपने भाई सहित रणभूमि के अग्रभाग में मारा गया।
6.47.9
निर्विशङ्का निरुद्विग्ना निरपेक्षा च मैथिली।
मामुपस्थास्यते सीता सर्वाभरणभूषिता ॥ ६.४७.९ ॥
निर्भय, निश्चिन्त और बेपरवाह होकर मैथिली सीता, सभी आभूषणों से सजी हुई, मेरी सेवा में उपस्थित होगी।
6.47.10
अद्य कालवशं प्राप्तं रणे रामं सलक्ष्मणम्।
अवेक्ष्य विनिवृत्ता सा चान्यां गतिमपश्यती ॥ ६.४७.१० ॥
आज रणभूमि में राम और लक्ष्मण कालवश हो गए हैं। उन्हें देखकर वह लौट आएगी, क्योंकि उसे कोई और आश्रय नहीं दिखेगा।
6.47.11
अनपेक्षा विशालाक्षी मामुपस्थास्यते स्वयम्।
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा रावणस्य दुरात्मनः ॥ ६.४७.११ ॥
बेपरवाह, बड़े नेत्रों वाली सीता स्वयं मेरी सेवा करेगी। दुरात्मा रावण के उन वचनों को सुनकर।
6.47.12
राक्षस्यस्तास्तथेत्युक्त्वा जग्मुर्वै यत्र पुष्पकम्।
ततः पुष्पकमादाय राक्षस्यो रावणाज्ञया ॥ ६.४७.१२ ॥
राक्षसियाँ 'ऐसा ही हो' कहकर जहाँ पुष्पक था वहाँ चली गईं। फिर रावण की आज्ञा से राक्षसियों ने पुष्पक को लेकर।
6.47.13
अशोकवनिकास्थां तां मैथिलीं समुपानयन्।
तामादाय तु राक्षस्यो भर्तृशोकपराजिताम् ॥ ६.४७.१३ ॥
अशोकवन में स्थित उस मैथिली को वे राक्षसियाँ ले आईं। पति के शोक से पराजित उसे लेकर राक्षसियाँ चलीं।
6.47.14
सीतामारोपयामासुर्विमानं पुष्पकं तदा।
ततः पुष्पकमारोप्य सीतां त्रिजटया सह ॥ ६.४७.१४ ॥
तब उन्होंने सीता को पुष्पक विमान पर चढ़ाया। फिर पुष्पक पर सीता को त्रिजटा के साथ चढ़ाकर।
6.47.15
जग्मुर्दर्शयितुं तस्यै राक्षस्यो रामलक्ष्मणौ।
रावणश्चारयामास पताकाध्वजमालिनीम् ॥ ६.४७.१५ ॥
राक्षसियाँ उसे राम और लक्ष्मण को दिखाने चलीं। रावण ने पताकाओं और ध्वजों से सजी (नगरी) का परिभ्रमण करवाया।
6.47.16
प्राघोषयत हृष्टश्च लङ्कायां राक्षसेश्वरः।
राघवो लक्ष्मणश्चैव हताविन्द्रजिता रणे ॥ ६.४७.१६ ॥
लंका में हर्षित होकर राक्षसराज ने घोषणा करवाई कि युद्ध में इन्द्रजित द्वारा राघव और लक्ष्मण मारे गए हैं।
6.47.17
विमानेनापि गत्वा तु सीता त्रिजटया सह।
ददर्श वानराणां तु सर्वं सैन्यं निपातितम् ॥ ६.४७.१७ ॥
विमान द्वारा जाकर सीता ने त्रिजटा के साथ वानरों की पूरी सेना को धराशायी पड़ी देखा।
6.47.18
प्रहृष्टमनसश्चापि ददर्श पिशिताशनान्।
वानरांश्चातिदुःखार्तान् रामलक्ष्मणपार्श्वतः ॥ ६.४७.१८ ॥
उसने हर्षित मन वाले मांसभक्षी राक्षसों को भी देखा, और राम-लक्ष्मण के पास अत्यन्त दुःख से पीड़ित वानरों को भी देखा।
6.47.19
ततः सीता ददर्शोभौ शयानौ शरतल्पगौ।
लक्ष्मणं चैव रामं च विसंज्ञौ शरपीडितौ ॥ ६.४७.१९ ॥
तब सीता ने देखा कि बाणों की शय्या पर लेटे हुए दोनों, लक्ष्मण और राम, बाणों से पीड़ित और अचेत पड़े हैं।
6.47.20
विध्वस्तकवचौ वीरौ विप्रविद्धशरासनौ।
सायकैश्छिन्नसर्वाङ्गौ शरस्तम्बमयौ क्षितौ ॥ ६.४७.२० ॥
कवच टूट चुके थे, धनुष दूर फेंके हुए थे, बाणों से सारे अंग छिदे हुए थे, वे वीर धरती पर बाणों के गुच्छे जैसे पड़े थे।
6.47.21
तौ दृष्ट्वा भ्रातरौ तत्र प्रवीरौ पुरुषर्षभौ।
शयानौ पुण्डरीकाक्षौ कुमाराविव पावकी ॥ ६.४७.२१ ॥
वहाँ उन दोनों भाइयों, उन महावीर, पुरुषश्रेष्ठों, कमलनयनों को लेटे देखकर वे मानो अग्निपुत्र कुमारों के समान लगे।
6.47.22
शरतल्पगतौ वीरौ तथाभूतौ नरर्षभौ।
दुःखार्ता करुणं सीता सुभृशं विललाप ह ॥ ६.४७.२२ ॥
बाणों की शय्या पर पड़े, इस दशा को प्राप्त उन वीर नरश्रेष्ठों को देखकर दुःख से पीड़ित सीता अत्यंत करुणा से विलाप करने लगीं।
6.47.23
भर्तारमनवद्याङ्गी लक्ष्मणं चासितेक्षणा।
प्रेक्ष्य पांसुषु चेष्टन्तौ रुरोद जनकात्मजा ॥ ६.४७.२३ ॥
अनिंद्य अंगोंवाली, काली आँखोंवाली जनकपुत्री सीता अपने पति और लक्ष्मण को धूल में छटपटाते देखकर रो पड़ीं।
6.47.24
सबाष्पशोकाभिहता समीक्ष्य
तौ भ्रातरौ देवसुतप्रभावौ।
वितर्कयन्ती निधनं तयोः सा
दुःखान्विता वाक्यमिदं जगाद ॥ ६.४७.२४ ॥
आँसुओं और शोक से आहत होकर उन दोनों भाइयों को देखा, जो देवपुत्रों के समान प्रभावशाली थे; उनकी मृत्यु का विचार करती हुई वह दुःख से भरकर यह वचन बोली।