বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 6.58
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.58.1
ततः प्रहस्तं निर्यान्तं दृष्ट्वा रणकृतोद्यमम्।
उवाच सस्मितं रामो विभीषणमरिंदमः ॥ ६.५८.१ ॥
তখন যুদ্ধের জন্য প্রস্তুত হয়ে বেরিয়ে আসা প্রহস্তকে দেখে শত্রুদমনকারী রাম হাসিমুখে বিভীষণকে বললেন।
6.58.2
क एष सुमहाकायो बलेन महता वृतः।
आगच्छति महावेगः किंरूपबलपौरुषः ॥ ६.५८.२ ॥
অতি বিশালদেহী, বিপুল সেনায় পরিবৃত হয়ে আসছে এ কে? মহাবেগবান; এর রূপ, বল ও পৌরুষ কেমন?
6.58.3
आचक्ष्व मे महाबाहो वीर्यवन्तं निशाचरम्।
राघवस्य वचः श्रुत्वा प्रत्युवाच विभीषणः ॥ ६.५८.३ ॥
হে মহাবাহু, সেই বীর্যবান নিশাচরের পরিচয় আমাকে বলো। রাঘবের কথা শুনে বিভীষণ উত্তর দিলেন।
6.58.4
एष सेनापतिस्तस्य प्रहस्तो नाम राक्षसः।
लङ्कायां राक्षसेन्द्रस्य त्रिभागबलसंवृतः।
वीर्यवानस्त्रविच्छूरः सुप्रख्यातपराक्रमः ॥ ६.५८.४ ॥
এ তার সেনাপতি প্রহস্ত নামের রাক্ষস। লঙ্কায় রাক্ষসরাজের সেনাদলের এক-তৃতীয়াংশে পরিবৃত। সে বীর্যবান, অস্ত্রবিদ্যায় পারদর্শী, শূর এবং সুপরিচিত পরাক্রমী।
6.58.5
ततः प्रहस्तं निर्यान्तं भीमं भीमपराक्रमम्।
गर्जन्तं सुमहाकायं राक्षसैरभिसंवृतम् ॥ ६.५८.५ ॥
তখন ভয়ংকর পরাক্রমী, ভীষণ প্রহস্ত বেরিয়ে এল; গর্জন করতে করতে, বিশাল দেহে, রাক্ষসদের দ্বারা পরিবৃত হয়ে।
6.58.6
ददर्श महती सेना वानराणां बलीयसाम्।
अभिसंजातघोषाणां प्रहस्तमभिगर्जताम् ॥ ६.५८.६ ॥
অতি বলশালী বানরদের বিশাল সেনাদল গর্জনরত প্রহস্তকে দেখল।
6.58.7
खड्गशक्त्यृष्टिशूलाश्च बाणानि मुसलानि च।
गदाश्च परिघाः प्रासा विविधाश्च परश्वधाः ॥ ६.५८.७ ॥
খড়্গ, শক্তি, ঋষ্টি ও শূল, বাণ ও মুষল, গদা, পরিঘ, প্রাস এবং নানা প্রকার পরশু।
6.58.8
धनूंषि च विचित्राणि राक्षसानां जयैषिणाम्।
प्रगृहीतान्यराजन्त वानरानभिधावताम् ॥ ६.५८.८ ॥
জয়প্রার্থী রাক্ষসদের বিচিত্র ধনুকগুলি উত্তোলিত হয়ে ঝলমল করছিল, যারা বানরদের দিকে ধাবিত হচ্ছিল।
6.58.9
जगृहुः पादपांश्चापि पुष्पितांस्तु गिरींस्तथा।
शिलाश्च विपुला दीर्घा योद्धुकामाः प्लवंगमाः ॥ ६.५८.९ ॥
যুদ্ধে ইচ্ছুক সেই লাফানো বানরেরা ফুলে ভরা বৃক্ষ, পর্বত এবং বিশাল দীর্ঘ শিলা তুলে নিল।
6.58.10
तेषामन्योन्यमासाद्य संग्रामः सुमहानभूत्।
बहूनामश्मवृष्टिं च शरवर्षं च वर्षताम् ॥ ६.५८.१० ॥
তারা পরস্পরের মুখোমুখি হয়ে অতি মহান যুদ্ধ বেধে গেল; বহু যোদ্ধা পাথরের বৃষ্টি ও শরবৃষ্টি বর্ষণ করছিল।
6.58.11
बहवो राक्षसा युद्धे बहून् वानरपुङ्गवान्।
वानरा राक्षसांश्चापि निजघ्नुर्बहवो बहून् ॥ ६.५८.११ ॥
যুদ্ধে বহু রাক্ষস বহু শ্রেষ্ঠ বানরকে বধ করল, আর বহু বানরও বহু রাক্ষসকে বধ করল।
6.58.12
शूलैः प्रमथिताः केचित् केचित् तु परमायुधैः।
परिघैराहताः केचित् केचिच्छिन्नाः परश्वधैः ॥ ६.५८.१२ ॥
কেউ শূলে বিদীর্ণ হলো, কেউ উৎকৃষ্ট অস্ত্রে; কেউ পরিঘের আঘাতে আহত হলো, কেউ পরশুতে ছিন্ন হলো।
6.58.13
निरुच्छ्वासाः पुनः केचित् पतिता जगतीतले।
विभिन्नहृदयाः केचिदिषुसंधानसाधिताः ॥ ६.५८.१३ ॥
কেউ শ্বাসরুদ্ধ হয়ে আবার ভূমিতে পড়ল; কারও হৃদয় বাণ সন্ধানে বিদীর্ণ হল।
6.58.14
केचिद् द्विधा कृताः खड्गैः स्फुरन्तः पतिता भुवि।
वानरा राक्षसैः शूरैः पार्श्वतश्च विदारिताः ॥ ६.५८.१४ ॥
কেউ তলোয়ারে দুই টুকরো হয়ে ছটফট করতে করতে ভূমিতে পড়ল; বানর ও রাক্ষসেরা বীর রাক্ষসদের দ্বারা পার্শ্ব থেকে বিদীর্ণ হল।
6.58.15
वानरैश्चापि संक्रुद्धै राक्षसौघाः समन्ततः।
पादपैर्गिरिशृङ्गैश्च सम्पिष्टा वसुधातले ॥ ६.५८.१५ ॥
ক্রুদ্ধ বানরেরাও চারদিক থেকে রাক্ষসদলকে বৃক্ষ ও পর্বতশিখর দিয়ে পিষে ভূতলে চূর্ণ করল।
6.58.16
वज्रस्पर्शतलैर्हस्तैर्मुष्टिभिश्च हता भृशम्।
वमन् शोणितमास्येभ्यो विशीर्णदशनेक्षणाः ॥ ६.५८.१६ ॥
বজ্রসম করতল, হাত ও মুষ্ট্যাঘাতে অত্যন্ত আহত হয়ে তারা মুখ থেকে রক্ত বমি করল, দাঁত ও চোখ ভেঙে গেল।
6.58.17
आर्तस्वनं च स्वनतां सिंहनादं च नर्दताम्।
बभूव तुमुलः शब्दो हरीणां रक्षसामपि ॥ ६.५८.१७ ॥
আর্তস্বর ও সিংহনাদকারীদের গর্জন উঠল; বানর ও রাক্ষসদেরও ভয়ংকর কোলাহল হল।
6.58.18
वानरा राक्षसाः क्रुद्धा वीरमार्गमनुव्रताः।
विवृत्तवदनाः क्रूराश्चक्रुः कर्माण्यभीतवत् ॥ ६.५८.१८ ॥
ক্রুদ্ধ বানর ও রাক্ষসেরা বীরের পথ অনুসরণ করে, বিকৃত মুখে নিষ্ঠুর হয়ে নির্ভয়ের মতো কাজ করতে লাগল।
6.58.19
नरान्तकः कुम्भहनुर्महानादः समुन्नतः।
एते प्रहस्तसचिवाः सर्वे जघ्नुर्वनौकसः ॥ ६.५८.१९ ॥
নরান্তক, কুম্ভহনু, মহানাদ ও সমুন্নত — এঁরা সকলে প্রহস্তের মন্ত্রী; তাঁরা বনবাসী বানরদের আঘাত করে বধ করল।
6.58.20
तेषां निपततां शीघ्रं निघ्नतां चापि वानरान्।
द्विविदो गिरिशृङ्गेण जघानैकं नरान्तकम् ॥ ६.५८.२० ॥
তারা দ্রুত ঝাঁপিয়ে পড়ে বানরদের আঘাত করছিল, তখন দ্বিবিদ একটি পর্বতশৃঙ্গ দিয়ে নরান্তককে আঘাত করল।
6.58.21
दुर्मुखः पुनरुत्थाय कपिः सविपुलद्रुमम्।
राक्षसं क्षिप्रहस्तं तु समुन्नतमपोथयत् ॥ ६.५८.२१ ॥
দুর্মুখ আবার উঠে এক বিশাল বৃক্ষ দিয়ে চটপটে হাতের উঁচু রাক্ষস সমুন্নতকে পিষে ফেলল।
6.58.22
जाम्बवांस्तु सुसंक्रुद्धः प्रगृह्य महतीं शिलाम्।
पातयामास तेजस्वी महानादस्य वक्षसि ॥ ६.५८.२२ ॥
অত্যন্ত ক্রুদ্ধ তেজস্বী জাম্ববান একটি বিশাল শিলা তুলে মহানাদের বক্ষে ফেলল।
6.58.23
अथ कुम्भहनुस्तत्र तारेणासाद्य वीर्यवान्।
वृक्षेण महता सद्यः प्राणान् संत्याजयद् रणे ॥ ६.५८.२३ ॥
তখন পরাক্রমী কুম্ভহনু তারের সম্মুখীন হল; তার একটি বিশাল বৃক্ষ দিয়ে তৎক্ষণাৎ রণক্ষেত্রে তাকে প্রাণত্যাগ করাল।
6.58.24
अमृष्यमाणस्तत्कर्म प्रहस्तो रथमास्थितः।
चकार कदनं घोरं धनुष्पाणिर्वनौकसाम् ॥ ६.५८.२४ ॥
সেই ঘটনা সহ্য করতে না পেরে প্রহস্ত রথে চড়ে, হাতে ধনুক নিয়ে বনবাসী বানরদের ভয়ংকর সংহার করল।
6.58.25
आवर्त इव संजज्ञे सेनयोरुभयोस्तदा।
क्षुभितस्याप्रमेयस्य सागरस्येव निःस्वनः ॥ ६.५८.२५ ॥
তখন উভয় সেনার মধ্যে আবর্তের মতো কোলাহল জেগে উঠল, যেন ক্ষুব্ধ, অপ্রমেয় সাগরের গর্জন।
6.58.26
महता हि शरौघेण राक्षसो रणदुर्मदः।
अर्दयामास संक्रुद्धो वानरान् परमाहवे ॥ ६.५८.२६ ॥
যুদ্ধমদে উন্মত্ত সেই রাক্ষস ক্রুদ্ধ হয়ে সেই মহাসমরে প্রচুর শরবর্ষণে বানরদের পীড়ন করল।
6.58.27
वानराणां शरीरैस्तु राक्षसानां च मेदिनी।
बभूवातिचिता घोरैः पर्वतैरिव संवृता ॥ ६.५८.२७ ॥
বানর ও রাক্ষসদের দেহে সেই ভূমি ভয়ংকর পর্বতে আবৃতের মতো অতি ঘনভাবে ছেয়ে গেল।
6.58.28
सा मही रुधिरौघेण प्रच्छन्ना सम्प्रकाशते।
संछन्ना माधवे मासि पलाशैरिव पुष्पितैः ॥ ६.५८.२८ ॥
রক্তের স্রোতে ঢাকা সেই ভূমি মাধব মাসে ফোটা পলাশ ফুলে ছাওয়ার মতো উজ্জ্বল দেখাচ্ছিল।
6.58.29
हतवीरौघवप्रां तु भग्नायुधमहाद्रुमाम्।
शोणितौघमहातोयां यमसागरगामिनीम् ॥ ६.५८.२९ ॥
নিহত বীরদের স্তূপ যার তীর, ভাঙা অস্ত্রের মহাবৃক্ষ যার পাড়, রক্তের মহাস্রোত যার জল — যমসাগরের দিকে বয়ে যাওয়া সেই নদী।
6.58.30
यकृत् प्लीहमहापङ्कां विनिकीर्णान्त्रशैवलाम्।
भिन्नकायशिरोमीनामङ्गावयवशाद्वलाम् ॥ ६.५८.३० ॥
যকৃত ও প্লীহা যার মহাকাদা, ছড়ানো নাড়ি যার শ্যাওলা, ছিন্ন দেহ ও মাথা যার মাছ, অঙ্গপ্রত্যঙ্গের টুকরো যার ঘাসে ঢাকা তীর।
6.58.31
गृध्रहंसवराकीर्णां कङ्कसारससेविताम्।
मेदःफेनसमाकीर्णामार्तस्तनितनिःस्वनाम् ॥ ६.५८.३१ ॥
শকুন ও শ্রেষ্ঠ রাজহংসে পূর্ণ, কঙ্ক ও সারস দ্বারা সেবিত, মেদের ফেনায় আবৃত, আহতদের আর্তনাদে প্রতিধ্বনিত।
6.58.32
तां कापुरुषदुस्तारां युद्धभूमिमयीं नदीम्।
नदीमिव घनापाये हंससारससेविताम् ॥ ६.५८.३२ ॥
সেই যুদ্ধভূমিরূপ নদী — ভীরুদের পক্ষে দুস্তর — বর্ষা শেষে নদীর মতো, হংস ও সারস দ্বারা সেবিত।
6.58.33
राक्षसाः कपिमुख्यास्ते तेरुस्तां दुस्तरां नदीम्।
यथा पद्मरजोध्वस्तां नलिनीं गजयूथपाः ॥ ६.५८.३३ ॥
রাক্ষসেরা ও প্রধান বানরেরা সেই দুস্তর নদী পার হলো — পদ্মরেণুতে আচ্ছন্ন সরোবর যেমন গজযূথপতিরা পার হয়।
6.58.34
ततः सृजन्तं बाणौघान् प्रहस्तं स्यन्दने स्थितम्।
ददर्श तरसा नीलो विधमन्तं प्लवंगमान् ॥ ६.५८.३४ ॥
তখন নীল দ্রুত রথে দাঁড়িয়ে বাণের ধারা বর্ষণ করে বানরদের ছত্রভঙ্গ করতে থাকা প্রহস্তকে দেখল।
6.58.35
उद्धूत इव वायुः खे महदभ्रबलं बलात्।
समीक्ष्याभिद्रुतं युद्धे प्रहस्तो वाहिनीपतिः ॥ ६.५८.३५ ॥
আকাশে বায়ু যেমন বিশাল মেঘরাশিকে বলপূর্বক উড়িয়ে নেয়, তেমনি যুদ্ধে ধাবমান নীলকে দেখে সেনাপতি প্রহস্ত।
6.58.36
रथेनादित्यवर्णेन नीलमेवाभिदुद्रुवे।
स धनुर्धन्विनां श्रेष्ठो विकृष्य परमाहवे ॥ ६.५८.३६ ॥
সূর্যের বর্ণের রথে সে নীলের উপরেই ঝাঁপিয়ে পড়ল। ধনুর্ধরদের শ্রেষ্ঠ সে মহাযুদ্ধে ধনুক টেনে।
6.58.37
नीलाय व्यसृजद् बाणान् प्रहस्तो वाहिनीपतिः।
ते प्राप्य विशिखा नीलं विनिर्भिद्य समाहिताः ॥ ६.५८.३७ ॥
সেনাপতি প্রহস্ত নীলের উদ্দেশে বাণ নিক্ষেপ করল। সেই বাণগুলি নীলের কাছে পৌঁছে তাকে বিদ্ধ করে একাগ্রভাবে ছুটে গেল।
6.58.38
महीं जग्मुर्महावेगा रोषिता इव पन्नगाः।
नीलः शरैरभिहतो निशितैर्ज्वलनोपमैः ॥ ६.५८.३८ ॥
মহাবেগে ধাবিত সেই বাণগুলি ক্রুদ্ধ সর্পের মতো ভূমিতে পড়ল। অগ্নিসদৃশ তীক্ষ্ণ বাণে নীল আহত হল।
6.58.39
स तं परमदुर्धर्षमापतन्तं महाकपिः।
प्रहस्तं ताडयामास वृक्षमुत्पाट्य वीर्यवान् ॥ ६.५८.३९ ॥
সেই মহাকপি, তাঁর উপর অত্যন্ত দুর্ধর্ষভাবে ধাবমান প্রহস্তকে, বীর্যবান হয়ে একটি বৃক্ষ উৎপাটন করে আঘাত করল।
6.58.40
स तेनाभिहतः क्रुद्धो नर्दन् राक्षसपुंगवः।
ववर्ष शरवर्षाणि प्लवंगानां चमूपतौ ॥ ६.५८.४० ॥
তাতে আহত ক্রুদ্ধ রাক্ষসশ্রেষ্ঠ গর্জন করতে করতে বানরসেনাপতির উপর বাণবর্ষণ করল।
6.58.41
तस्य बाणगणानेव राक्षसस्य दुरात्मनः।
अपारयन् वारयितुं प्रत्यगृह्णान्निमीलितः।
यथैव गोवृषो वर्षं शारदं शीघ्रमागतम् ॥ ६.५८.४१ ॥
সেই দুরাত্মা রাক্ষসের বাণসমূহ রোধ করতে না পেরে নীল চোখ বুজে তা গ্রহণ করল — শরতের হঠাৎ আসা বৃষ্টিকে বৃষ যেমন সহ্য করে।
6.58.42
एवमेव प्रहस्तस्य शरवर्षान् दुरासदान्।
निमीलिताक्षः सहसा नीलः सेहे दुरासदान् ॥ ६.५८.४२ ॥
ঠিক সেভাবেই, প্রহস্তের দুঃসহ বাণবর্ষণ নীল হঠাৎ চোখ বুজে সহ্য করল।
6.58.43
रोषितः शरवर्षेण सालेन महता महान्।
प्रजघान हयान् नीलः प्रहस्तस्य महाबलः ॥ ६.५८.४३ ॥
শরবর্ষণে ক্রুদ্ধ মহাবলী নীল একটি বিশাল শাল গাছ দিয়ে প্রহস্তের ঘোড়াগুলিকে আঘাত করলেন।
6.58.44
ततो रोषपरीतात्मा धनुस्तस्य दुरात्मनः।
बभञ्ज तरसा नीलो ननाद च पुनः पुनः ॥ ६.५८.४४ ॥
তখন ক্রোধে পরিপূর্ণ নীল সেই দুরাত্মার ধনুক সবেগে ভেঙে ফেললেন এবং বারবার গর্জন করলেন।
6.58.45
विधनुः स कृतस्तेन प्रहस्तो वाहिनीपतिः।
प्रगृह्य मुसलं घोरं स्यन्दनादवपुप्लुवे ॥ ६.५८.४५ ॥
নীলের দ্বারা ধনুকহীন হওয়া সেই সেনাপতি প্রহস্ত ভয়ঙ্কর মুষল তুলে নিয়ে রথ থেকে লাফিয়ে নামলেন।
6.58.46
तावुभौ वाहिनीमुख्यौ जातवैरौ तरस्विनौ।
स्थितौ क्षतजसिक्ताङ्गौ प्रभिन्नाविव कुञ्जरौ ॥ ६.५८.४६ ॥
শত্রুতা জন্মানো সেই দুই সেনানায়ক, বেগবান, রক্তে সিক্তদেহ, মত্ত হাতির মতো দাঁড়িয়ে রইলেন।
6.58.47
उल्लिखन्तौ सुतीक्ष्णाभिर्दंष्ट्राभिरितरेतरम्।
सिंहशार्दूलसदृशौ सिंहशार्दूलचेष्टितौ ॥ ६.५८.४७ ॥
একে অপরকে অতি তীক্ষ্ণ দাঁতে আঁচড়ে, সিংহ ও বাঘের মতো, সিংহ-বাঘের ভঙ্গিতে তাঁরা ছিলেন।
6.58.48
विक्रान्तविजयौ वीरौ समरेष्वनिवर्तिनौ।
काङ्क्षमाणौ यशः प्राप्तुं वृत्रवासवयोरिव ॥ ६.५८.४८ ॥
বিক্রমে জয় চেয়ে, যুদ্ধে কখনো পিছু না হটা সেই দুই বীর, যশ লাভের আকাঙ্ক্ষায় বৃত্র ও বাসবের মতো ছিলেন।
6.58.49
आजघान तदा नीलं ललाटे मुसलेन सः।
प्रहस्तः परमायत्तस्ततः सुस्राव शोणितम् ॥ ६.५८.४९ ॥
তখন প্রহস্ত অত্যন্ত উদ্যমে মুষল দিয়ে নীলের কপালে আঘাত করল; তারপর রক্ত ঝরতে লাগল।
6.58.50
ततः शोणितदिग्धाङ्गः प्रगृह्य च महातरुम्।
प्रहस्तस्योरसि क्रुद्धो विससर्ज महाकपिः ॥ ६.५८.५० ॥
তারপর রক্তে মাখা দেহে ক্রুদ্ধ মহাকপি একটি বিশাল গাছ তুলে প্রহস্তের বুকে ছুঁড়ে মারল।
6.58.51
तमचिन्त्यप्रहारं स प्रगृह्य मुसलं महत्।
अभिदुद्राव बलिनं बलान्नीलं प्लवङ्गमम् ॥ ६.५८.५१ ॥
সে একটি বিশাল মুষল তুলে অচিন্তনীয় আঘাতে বলবান বানর নীলের উপর সবলে ছুটে গেল।
6.58.52
तमुग्रवेगं संरब्धमापतन्तं महाकपिः।
ततः सम्प्रेक्ष्य जग्राह महावेगो महाशिलाम् ॥ ६.५८.५२ ॥
ভয়ংকর বেগে ক্রুদ্ধ হয়ে ধেয়ে আসা তাকে দেখে মহাবেগবান মহাকপি একটি বিশাল শিলা ধরল।
6.58.53
तस्य युद्धाभिकामस्य मृधे मुसलयोधिनः।
प्रहस्तस्य शिलां नीलो मूर्ध्नि तूर्णमपातयत् ॥ ६.५८.५३ ॥
যুদ্ধের আকাঙ্ক্ষী, মুষলযোদ্ধা সেই প্রহস্তের মাথায় নীল তৎক্ষণাৎ শিলাটি ফেলল।
6.58.54
नीलेन कपिमुख्येन विमुक्ता महती शिला।
बिभेद बहुधा घोरा प्रहस्तस्य शिरस्तदा ॥ ६.५८.५४ ॥
শ্রেষ্ঠ বানর নীলের নিক্ষেপ করা সেই বিশাল ভয়ংকর শিলা তখন প্রহস্তের মাথা বহু খণ্ডে ভেঙে দিল।
6.58.55
स गतासुर्गतश्रीको गतसत्त्वो गतेन्द्रियः।
पपात सहसा भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः ॥ ६.५८.५५ ॥
প্রাণ, তেজ, বল ও ইন্দ্রিয় হারিয়ে সে হঠাৎ মাটিতে পড়ে গেল, মূল-ছিন্ন বৃক্ষের মতো।
6.58.56
विभिन्नशिरसस्तस्य बहु सुस्राव शोणितम्।
शरीरादपि सुस्राव गिरेः प्रस्रवणं यथा ॥ ६.५८.५६ ॥
ভাঙা মাথা থেকে প্রচুর রক্ত ঝরল; দেহ থেকেও ঝরল, পর্বত থেকে ঝরনা ঝরার মতো।
6.58.57
हते प्रहस्ते नीलेन तदकम्प्यं महाबलम्।
राक्षसानामहृष्टानां लङ्कामभिजगाम ह ॥ ६.५८.५७ ॥
নীলের হাতে প্রহস্ত নিহত হলে সেই অকম্পিত মহাবল রাক্ষসসেনা আনন্দহীন হয়ে লঙ্কার দিকে গেল।
6.58.58
न शेकुः समवस्थातुं निहते वाहिनीपतौ।
सेतुबन्धं समासाद्य विशीर्णं सलिलं यथा ॥ ६.५८.५८ ॥
সেনাপতি নিহত হলে তারা দাঁড়াতে পারল না; বাঁধে পৌঁছে জল যেমন ছড়িয়ে পড়ে।
6.58.59
हते तस्मिंश्चमूमुख्ये राक्षसास्ते निरुद्यमाः।
रक्षःपतिगृहं गत्वा ध्यानमूकत्वमागताः ॥ ६.५८.५९ ॥
সেনাপতি নিহত হলে সেই রাক্ষসেরা উদ্যমহীন হয়ে রাক্ষসরাজের গৃহে গিয়ে চিন্তায় নির্বাক হয়ে গেল।
6.58.60
प्राप्ताः शोकार्णवं तीव्रं विसंज्ञा इव तेऽभवन् ॥ ६.५८.६० ॥
তীব্র শোকসাগরে পড়ে তারা যেন চেতনাহীন হয়ে গেল।
6.58.61
ततस्तु नीलो विजयी महाबलः
प्रशस्यमानः सुकृतेन कर्मणा।
समेत्य रामेण सलक्ष्मणेन
प्रहृष्टरूपस्तु बभूव यूथपः ॥ ६.५८.६१ ॥
তখন মহাবলী বিজয়ী নীল, নিজের সুকর্মের জন্য প্রশংসিত হয়ে, লক্ষ্মণসহ রামের সঙ্গে মিলিত হয়ে আনন্দিতমুখ যূথপতি হলেন।