वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.58
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.58.1
ततः प्रहस्तं निर्यान्तं दृष्ट्वा रणकृतोद्यमम्।
उवाच सस्मितं रामो विभीषणमरिंदमः ॥ ६.५८.१ ॥
तेव्हा युद्धासाठी सज्ज होऊन बाहेर येणाऱ्या प्रहस्ताला पाहून शत्रुंचा संहार करणारा राम हसत विभीषणाला म्हणाला.
6.58.2
क एष सुमहाकायो बलेन महता वृतः।
आगच्छति महावेगः किंरूपबलपौरुषः ॥ ६.५८.२ ॥
अतिविशाल देहाचा, मोठ्या सैन्याने वेढलेला हा कोण येत आहे? महावेगवान असा हा कसा रूपवान, बलवान व पराक्रमी आहे?
6.58.3
आचक्ष्व मे महाबाहो वीर्यवन्तं निशाचरम्।
राघवस्य वचः श्रुत्वा प्रत्युवाच विभीषणः ॥ ६.५८.३ ॥
हे महाबाहो, त्या पराक्रमी निशाचराचे वर्णन मला सांग. राघवाचे बोल ऐकून विभीषण उत्तरला.
6.58.4
एष सेनापतिस्तस्य प्रहस्तो नाम राक्षसः।
लङ्कायां राक्षसेन्द्रस्य त्रिभागबलसंवृतः।
वीर्यवानस्त्रविच्छूरः सुप्रख्यातपराक्रमः ॥ ६.५८.४ ॥
हा त्याचा सेनापती प्रहस्त नावाचा राक्षस आहे. लंकेत राक्षसराजाच्या सैन्याच्या तिसऱ्या भागाने वेढलेला हा पराक्रमी, अस्त्रविद्येत निपुण, शूर आणि सुप्रसिद्ध पराक्रमाचा आहे.
6.58.5
ततः प्रहस्तं निर्यान्तं भीमं भीमपराक्रमम्।
गर्जन्तं सुमहाकायं राक्षसैरभिसंवृतम् ॥ ६.५८.५ ॥
तेव्हा भयंकर पराक्रमी, भीषण प्रहस्त बाहेर आला; गर्जना करीत, अतिविशाल देहाने, राक्षसांनी वेढलेला.
6.58.6
ददर्श महती सेना वानराणां बलीयसाम्।
अभिसंजातघोषाणां प्रहस्तमभिगर्जताम् ॥ ६.५८.६ ॥
अतिशय बलवान वानरांच्या विशाल सैन्याने गर्जना करणाऱ्या प्रहस्ताला पाहिले.
6.58.7
खड्गशक्त्यृष्टिशूलाश्च बाणानि मुसलानि च।
गदाश्च परिघाः प्रासा विविधाश्च परश्वधाः ॥ ६.५८.७ ॥
तलवारी, शक्ती, ऋष्टी आणि शूल, बाण आणि मुसळे, गदा, परिघ, प्रास आणि विविध प्रकारचे परशू.
6.58.8
धनूंषि च विचित्राणि राक्षसानां जयैषिणाम्।
प्रगृहीतान्यराजन्त वानरानभिधावताम् ॥ ६.५८.८ ॥
विजयाची इच्छा धरणाऱ्या राक्षसांची विचित्र धनुष्ये उंचावलेली चमकत होती, वानरांवर धावून जाणाऱ्या राक्षसांची.
6.58.9
जगृहुः पादपांश्चापि पुष्पितांस्तु गिरींस्तथा।
शिलाश्च विपुला दीर्घा योद्धुकामाः प्लवंगमाः ॥ ६.५८.९ ॥
युद्धाची इच्छा असलेल्या वानरांनी फुललेले वृक्ष, पर्वत आणि प्रचंड लांब शिळा उचलल्या.
6.58.10
तेषामन्योन्यमासाद्य संग्रामः सुमहानभूत्।
बहूनामश्मवृष्टिं च शरवर्षं च वर्षताम् ॥ ६.५८.१० ॥
ते एकमेकांना भिडले आणि अत्यंत मोठे युद्ध झाले; अनेकजण दगडांचा आणि बाणांचा वर्षाव करीत होते.
6.58.11
बहवो राक्षसा युद्धे बहून् वानरपुङ्गवान्।
वानरा राक्षसांश्चापि निजघ्नुर्बहवो बहून् ॥ ६.५८.११ ॥
युद्धात अनेक राक्षसांनी अनेक श्रेष्ठ वानरांना ठार मारले, आणि अनेक वानरांनीही अनेक राक्षसांना मारले.
6.58.12
शूलैः प्रमथिताः केचित् केचित् तु परमायुधैः।
परिघैराहताः केचित् केचिच्छिन्नाः परश्वधैः ॥ ६.५८.१२ ॥
कोणी शूळांनी चिरडले गेले, कोणी उत्तम आयुधांनी; कोणी परिघांनी आदळले गेले, तर कोणी परशूंनी तोडले गेले.
6.58.13
निरुच्छ्वासाः पुनः केचित् पतिता जगतीतले।
विभिन्नहृदयाः केचिदिषुसंधानसाधिताः ॥ ६.५८.१३ ॥
काही श्वास थांबून पुन्हा पृथ्वीवर पडले; काहींची हृदये बाणांच्या संधानाने भेदली गेली.
6.58.14
केचिद् द्विधा कृताः खड्गैः स्फुरन्तः पतिता भुवि।
वानरा राक्षसैः शूरैः पार्श्वतश्च विदारिताः ॥ ६.५८.१४ ॥
काही तलवारींनी दोन तुकडे केले जाऊन तडफडत पृथ्वीवर पडले; वानर व राक्षस शूर राक्षसांनी बाजूने फाडले गेले.
6.58.15
वानरैश्चापि संक्रुद्धै राक्षसौघाः समन्ततः।
पादपैर्गिरिशृङ्गैश्च सम्पिष्टा वसुधातले ॥ ६.५८.१५ ॥
संतप्त वानरांनीही चोहोबाजूंनी राक्षसांच्या समूहांना वृक्ष आणि पर्वतशिखरांनी चिरडून पृथ्वीवर चेंदामेंदा केला.
6.58.16
वज्रस्पर्शतलैर्हस्तैर्मुष्टिभिश्च हता भृशम्।
वमन् शोणितमास्येभ्यो विशीर्णदशनेक्षणाः ॥ ६.५८.१६ ॥
वज्रासारख्या तळव्यांनी, हातांनी व मुठींनी जोरदार प्रहार होऊन ते तोंडातून रक्त ओकत पडले; दात व डोळे फुटले.
6.58.17
आर्तस्वनं च स्वनतां सिंहनादं च नर्दताम्।
बभूव तुमुलः शब्दो हरीणां रक्षसामपि ॥ ६.५८.१७ ॥
आक्रोशाचे आर्त स्वर आणि सिंहगर्जना करणाऱ्यांचा नाद उठला; वानर व राक्षसांचाही तुमुल कोलाहल झाला.
6.58.18
वानरा राक्षसाः क्रुद्धा वीरमार्गमनुव्रताः।
विवृत्तवदनाः क्रूराश्चक्रुः कर्माण्यभीतवत् ॥ ६.५८.१८ ॥
संतप्त वानर व राक्षस वीरमार्गाचे अनुसरण करत, विकृत चेहऱ्यांचे क्रूर होऊन निर्भयाप्रमाणे कर्मे करू लागले.
6.58.19
नरान्तकः कुम्भहनुर्महानादः समुन्नतः।
एते प्रहस्तसचिवाः सर्वे जघ्नुर्वनौकसः ॥ ६.५८.१९ ॥
नरान्तक, कुम्भहनु, महानाद आणि समुन्नत — हे सर्व प्रहस्ताचे मंत्री होते; त्यांनी वनवासी वानरांना ठार मारले.
6.58.20
तेषां निपततां शीघ्रं निघ्नतां चापि वानरान्।
द्विविदो गिरिशृङ्गेण जघानैकं नरान्तकम् ॥ ६.५८.२० ॥
ते वेगाने झेपावून वानरांवर प्रहार करत असताना, द्विविदाने एका पर्वतशिखराने नरान्तकाला मारले.
6.58.21
दुर्मुखः पुनरुत्थाय कपिः सविपुलद्रुमम्।
राक्षसं क्षिप्रहस्तं तु समुन्नतमपोथयत् ॥ ६.५८.२१ ॥
दुर्मुख पुन्हा उठून एका मोठ्या वृक्षाने चपळ हातांच्या उंच राक्षस समुन्नताला चिरडून टाकला.
6.58.22
जाम्बवांस्तु सुसंक्रुद्धः प्रगृह्य महतीं शिलाम्।
पातयामास तेजस्वी महानादस्य वक्षसि ॥ ६.५८.२२ ॥
अत्यंत संतप्त झालेल्या तेजस्वी जाम्बवानाने एक मोठी शिला उचलून महानादाच्या छातीवर टाकली.
6.58.23
अथ कुम्भहनुस्तत्र तारेणासाद्य वीर्यवान्।
वृक्षेण महता सद्यः प्राणान् संत्याजयद् रणे ॥ ६.५८.२३ ॥
मग वीर्यवान कुम्भहनु ताराशी भिडला; ताराने एका मोठ्या वृक्षाने त्याला रणांगणात तत्काळ प्राण सोडायला लावले.
6.58.24
अमृष्यमाणस्तत्कर्म प्रहस्तो रथमास्थितः।
चकार कदनं घोरं धनुष्पाणिर्वनौकसाम् ॥ ६.५८.२४ ॥
ते कृत्य सहन न होऊन प्रहस्त रथावर बसला आणि हाती धनुष्य घेऊन वनवासी वानरांचा भयंकर संहार केला.
6.58.25
आवर्त इव संजज्ञे सेनयोरुभयोस्तदा।
क्षुभितस्याप्रमेयस्य सागरस्येव निःस्वनः ॥ ६.५८.२५ ॥
तेव्हा दोन्ही सेनांमध्ये भोवऱ्यासारखा कोलाहल उसळला, जणू क्षुब्ध, अथांग सागराचा गर्जनाच.
6.58.26
महता हि शरौघेण राक्षसो रणदुर्मदः।
अर्दयामास संक्रुद्धो वानरान् परमाहवे ॥ ६.५८.२६ ॥
युद्धाच्या मदाने उन्मत्त झालेल्या त्या राक्षसाने संतापून त्या महायुद्धात बाणांच्या प्रचंड वर्षावाने वानरांना पीडले.
6.58.27
वानराणां शरीरैस्तु राक्षसानां च मेदिनी।
बभूवातिचिता घोरैः पर्वतैरिव संवृता ॥ ६.५८.२७ ॥
वानरांच्या आणि राक्षसांच्या देहांनी ती भूमी भयंकर पर्वतांनी झाकल्याप्रमाणे दाटून गेली.
6.58.28
सा मही रुधिरौघेण प्रच्छन्ना सम्प्रकाशते।
संछन्ना माधवे मासि पलाशैरिव पुष्पितैः ॥ ६.५८.२८ ॥
रक्ताच्या प्रवाहाने झाकलेली ती भूमी माधव महिन्यात फुललेल्या पळसाच्या फुलांनी आच्छादल्यासारखी चमकत होती.
6.58.29
हतवीरौघवप्रां तु भग्नायुधमहाद्रुमाम्।
शोणितौघमहातोयां यमसागरगामिनीम् ॥ ६.५८.२९ ॥
मारलेल्या वीरांचे ढीग हाच ज्याचा काठ, तुटलेली शस्त्रे हीच ज्याची मोठी झाडे, रक्ताचा महाप्रवाह हेच ज्याचे पाणी, आणि यमसागराकडे वाहणारी ती नदी.
6.58.30
यकृत् प्लीहमहापङ्कां विनिकीर्णान्त्रशैवलाम्।
भिन्नकायशिरोमीनामङ्गावयवशाद्वलाम् ॥ ६.५८.३० ॥
यकृत आणि प्लीहा हाच ज्याचा मोठा चिखल, विखुरलेली आतडी हीच ज्याची शेवाळ, चिरलेली शरीरे व मस्तके हेच ज्याचे मासे, आणि अवयवांचे तुकडे हेच ज्याची हिरवी गवताळ किनारे.
6.58.31
गृध्रहंसवराकीर्णां कङ्कसारससेविताम्।
मेदःफेनसमाकीर्णामार्तस्तनितनिःस्वनाम् ॥ ६.५८.३१ ॥
गिधाडे आणि उत्तम हंसांनी भरलेली, कंक आणि सारसांनी सेवलेली, मेदाच्या फेसाने व्यापलेली, जखमींच्या आक्रोशाने निनादणारी.
6.58.32
तां कापुरुषदुस्तारां युद्धभूमिमयीं नदीम्।
नदीमिव घनापाये हंससारससेविताम् ॥ ६.५८.३२ ॥
ती युद्धभूमीरूपी नदी — भित्र्यांना दुस्तर — पावसाळा संपल्यावरच्या नदीप्रमाणे, हंस आणि सारसांनी सेवलेली.
6.58.33
राक्षसाः कपिमुख्यास्ते तेरुस्तां दुस्तरां नदीम्।
यथा पद्मरजोध्वस्तां नलिनीं गजयूथपाः ॥ ६.५८.३३ ॥
राक्षस आणि प्रमुख वानरांनी ती दुस्तर नदी ओलांडली — कमळपरागांनी आच्छादलेले सरोवर जसे गजयूथपती ओलांडतात तसे.
6.58.34
ततः सृजन्तं बाणौघान् प्रहस्तं स्यन्दने स्थितम्।
ददर्श तरसा नीलो विधमन्तं प्लवंगमान् ॥ ६.५८.३४ ॥
मग नील वेगाने, रथावर उभा राहून बाणांचा वर्षाव करीत वानरांना विखरत असलेला प्रहस्त पाहता झाला.
6.58.35
उद्धूत इव वायुः खे महदभ्रबलं बलात्।
समीक्ष्याभिद्रुतं युद्धे प्रहस्तो वाहिनीपतिः ॥ ६.५८.३५ ॥
आकाशात वारा जसा मोठ्या मेघसमूहाला जोराने उडवतो, तसा युद्धात धावून येणाऱ्या नीलाला पाहून सेनापती प्रहस्त.
6.58.36
रथेनादित्यवर्णेन नीलमेवाभिदुद्रुवे।
स धनुर्धन्विनां श्रेष्ठो विकृष्य परमाहवे ॥ ६.५८.३६ ॥
सूर्यवर्ण रथातून तो नीलावरच धावून गेला. धनुर्धरांमधील श्रेष्ठ तो महायुद्धात धनुष्य ओढून.
6.58.37
नीलाय व्यसृजद् बाणान् प्रहस्तो वाहिनीपतिः।
ते प्राप्य विशिखा नीलं विनिर्भिद्य समाहिताः ॥ ६.५८.३७ ॥
सेनापती प्रहस्ताने नीलावर बाण सोडले. ते बाण नीलापर्यंत पोहोचून त्याला भेदून, लक्ष्यावर एकाग्र होऊन पुढे गेले.
6.58.38
महीं जग्मुर्महावेगा रोषिता इव पन्नगाः।
नीलः शरैरभिहतो निशितैर्ज्वलनोपमैः ॥ ६.५८.३८ ॥
महावेगवान ते बाण रागावलेल्या सर्पांप्रमाणे भूमीवर कोसळले. अग्नीसारख्या तीक्ष्ण बाणांनी नील घायाळ झाला.
6.58.39
स तं परमदुर्धर्षमापतन्तं महाकपिः।
प्रहस्तं ताडयामास वृक्षमुत्पाट्य वीर्यवान् ॥ ६.५८.३९ ॥
त्या महाकपीने, अत्यंत दुर्धर्षपणे आपल्यावर चालून येणाऱ्या प्रहस्ताला, पराक्रमाने एक वृक्ष उपटून प्रहार केला.
6.58.40
स तेनाभिहतः क्रुद्धो नर्दन् राक्षसपुंगवः।
ववर्ष शरवर्षाणि प्लवंगानां चमूपतौ ॥ ६.५८.४० ॥
त्याच्या प्रहाराने घायाळ झालेला, क्रुद्ध झालेला राक्षसश्रेष्ठ गर्जना करत वानरसेनापतीवर बाणांचा वर्षाव करू लागला.
6.58.41
तस्य बाणगणानेव राक्षसस्य दुरात्मनः।
अपारयन् वारयितुं प्रत्यगृह्णान्निमीलितः।
यथैव गोवृषो वर्षं शारदं शीघ्रमागतम् ॥ ६.५८.४१ ॥
त्या दुरात्मा राक्षसाचे बाणसमूह अडवता न आल्याने नीलाने डोळे मिटून ते झेलले — शरदऋतूतील अचानक आलेला पाऊस बैल जसा सहन करतो तसे.
6.58.42
एवमेव प्रहस्तस्य शरवर्षान् दुरासदान्।
निमीलिताक्षः सहसा नीलः सेहे दुरासदान् ॥ ६.५८.४२ ॥
त्याचप्रमाणे, प्रहस्ताचा असह्य बाणवर्षाव नीलाने अचानक डोळे मिटून सहन केला.
6.58.43
रोषितः शरवर्षेण सालेन महता महान्।
प्रजघान हयान् नीलः प्रहस्तस्य महाबलः ॥ ६.५८.४३ ॥
बाणवर्षावाने संतप्त झालेल्या महाबली नीलाने एका मोठ्या साल वृक्षाने प्रहस्ताच्या घोड्यांवर प्रहार केला.
6.58.44
ततो रोषपरीतात्मा धनुस्तस्य दुरात्मनः।
बभञ्ज तरसा नीलो ननाद च पुनः पुनः ॥ ६.५८.४४ ॥
मग क्रोधाने भरलेल्या नीलाने त्या दुरात्म्याचे धनुष्य वेगाने मोडले आणि वारंवार गर्जना केली.
6.58.45
विधनुः स कृतस्तेन प्रहस्तो वाहिनीपतिः।
प्रगृह्य मुसलं घोरं स्यन्दनादवपुप्लुवे ॥ ६.५८.४५ ॥
नीलाने धनुष्यहीन केलेल्या त्या सेनापती प्रहस्ताने भयंकर मुसळ उचलले आणि रथातून उडी मारली.
6.58.46
तावुभौ वाहिनीमुख्यौ जातवैरौ तरस्विनौ।
स्थितौ क्षतजसिक्ताङ्गौ प्रभिन्नाविव कुञ्जरौ ॥ ६.५८.४६ ॥
वैर उत्पन्न झालेले ते दोन सेनानायक, वेगवान, रक्ताने भिजलेल्या अंगांनी, मदमत्त हत्तींसारखे उभे राहिले.
6.58.47
उल्लिखन्तौ सुतीक्ष्णाभिर्दंष्ट्राभिरितरेतरम्।
सिंहशार्दूलसदृशौ सिंहशार्दूलचेष्टितौ ॥ ६.५८.४७ ॥
एकमेकांना अत्यंत तीक्ष्ण दाढांनी ओरबाडत, सिंह आणि वाघांसारखे, सिंह-वाघांच्या हालचालींसह ते होते.
6.58.48
विक्रान्तविजयौ वीरौ समरेष्वनिवर्तिनौ।
काङ्क्षमाणौ यशः प्राप्तुं वृत्रवासवयोरिव ॥ ६.५८.४८ ॥
पराक्रमाने विजय इच्छिणारे, युद्धांत मागे न हटणारे ते दोन वीर, कीर्ती मिळविण्याच्या इच्छेने वृत्र आणि वासवासारखे होते.
6.58.49
आजघान तदा नीलं ललाटे मुसलेन सः।
प्रहस्तः परमायत्तस्ततः सुस्राव शोणितम् ॥ ६.५८.४९ ॥
तेव्हा प्रहस्ताने अत्यंत उत्साहाने मुसळाने नीलाच्या कपाळावर प्रहार केला; मग रक्त वाहू लागले.
6.58.50
ततः शोणितदिग्धाङ्गः प्रगृह्य च महातरुम्।
प्रहस्तस्योरसि क्रुद्धो विससर्ज महाकपिः ॥ ६.५८.५० ॥
मग रक्ताने माखलेल्या अंगाचा तो महाकपी क्रोधाने एक मोठे झाड उचलून प्रहस्ताच्या छातीवर फेकला.
6.58.51
तमचिन्त्यप्रहारं स प्रगृह्य मुसलं महत्।
अभिदुद्राव बलिनं बलान्नीलं प्लवङ्गमम् ॥ ६.५८.५१ ॥
त्याने एक मोठे मुसळ उचलले आणि अचिंत्य प्रहार करणाऱ्या बलवान वानर नीलावर बळाने धावून गेला.
6.58.52
तमुग्रवेगं संरब्धमापतन्तं महाकपिः।
ततः सम्प्रेक्ष्य जग्राह महावेगो महाशिलाम् ॥ ६.५८.५२ ॥
भयंकर वेगाने संतापून धावत येणाऱ्या त्याला पाहून महावेगवान महाकपीने एक मोठी शिला उचलली.
6.58.53
तस्य युद्धाभिकामस्य मृधे मुसलयोधिनः।
प्रहस्तस्य शिलां नीलो मूर्ध्नि तूर्णमपातयत् ॥ ६.५८.५३ ॥
युद्धाची इच्छा धरणाऱ्या, रणांगणात मुसळ घेऊन लढणाऱ्या त्या प्रहस्ताच्या डोक्यावर नीलाने तात्काळ ती शिला पाडली.
6.58.54
नीलेन कपिमुख्येन विमुक्ता महती शिला।
बिभेद बहुधा घोरा प्रहस्तस्य शिरस्तदा ॥ ६.५८.५४ ॥
श्रेष्ठ वानर नीलाने सोडलेल्या त्या मोठ्या भयंकर शिलेने प्रहस्ताचे डोके तेव्हा अनेक तुकडे करून फोडले.
6.58.55
स गतासुर्गतश्रीको गतसत्त्वो गतेन्द्रियः।
पपात सहसा भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः ॥ ६.५८.५५ ॥
प्राण, तेज, बल आणि इंद्रिये गमावून तो अचानक भूमीवर कोसळला, मूळ तुटलेल्या वृक्षाप्रमाणे.
6.58.56
विभिन्नशिरसस्तस्य बहु सुस्राव शोणितम्।
शरीरादपि सुस्राव गिरेः प्रस्रवणं यथा ॥ ६.५८.५६ ॥
फुटलेल्या डोक्यातून खूप रक्त वाहिले; शरीरातूनही वाहिले, पर्वतातून झरा वाहतो तसे.
6.58.57
हते प्रहस्ते नीलेन तदकम्प्यं महाबलम्।
राक्षसानामहृष्टानां लङ्कामभिजगाम ह ॥ ६.५८.५७ ॥
नीलाकडून प्रहस्त मारला गेल्यावर ते अचल महाबल राक्षससैन्य आनंदशून्य होऊन लंकेकडे गेले.
6.58.58
न शेकुः समवस्थातुं निहते वाहिनीपतौ।
सेतुबन्धं समासाद्य विशीर्णं सलिलं यथा ॥ ६.५८.५८ ॥
सेनापती मारला गेल्यावर ते स्थिर उभे राहू शकले नाहीत; बंधाऱ्यावर आलेले पाणी विखुरते तसे.
6.58.59
हते तस्मिंश्चमूमुख्ये राक्षसास्ते निरुद्यमाः।
रक्षःपतिगृहं गत्वा ध्यानमूकत्वमागताः ॥ ६.५८.५९ ॥
त्या सेनानायकाच्या मृत्यूनंतर ते राक्षस उत्साहहीन होऊन राक्षसराजाच्या गृही गेले आणि चिंतेने मूक झाले.
6.58.60
प्राप्ताः शोकार्णवं तीव्रं विसंज्ञा इव तेऽभवन् ॥ ६.५८.६० ॥
तीव्र शोकसागरात बुडून ते जणू बेशुद्ध झाले.
6.58.61
ततस्तु नीलो विजयी महाबलः
प्रशस्यमानः सुकृतेन कर्मणा।
समेत्य रामेण सलक्ष्मणेन
प्रहृष्टरूपस्तु बभूव यूथपः ॥ ६.५८.६१ ॥
तेव्हा महाबली विजयी नील, आपल्या सत्कर्माने प्रशंसित होऊन, लक्ष्मणासह रामाला भेटून प्रसन्नमुख यूथपती झाला.