বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 6.95
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.95.1
आर्तानां राक्षसीनां तु लङ्कायां वै कुले कुले।
रावणः करुणं शब्दं शुश्राव परिदेवितम् ॥ ६.९५.१ ॥
লঙ্কার ঘরে ঘরে পীড়িত রাক্ষসী নারীদের করুণ বিলাপ রাবণ শুনলেন।
6.95.2
स तु दीर्घं विनिःश्वस्य मुहूर्तं ध्यानमास्थितः।
बभूव परमक्रुद्धो रावणो भीमदर्शनः ॥ ६.९५.२ ॥
তিনি দীর্ঘ নিঃশ্বাস ফেলে ক্ষণকাল ধ্যানমগ্ন থাকলেন; তারপর অতিশয় ক্রুদ্ধ, ভয়ংকরদর্শন রাবণ হয়ে উঠলেন।
6.95.3
संदश्य दशनैरोष्ठं क्रोधसंरक्तलोचनः।
राक्षसैरपि दुर्दर्शः कालाग्निरिव मूर्तिमान् ॥ ६.९५.३ ॥
দাঁত দিয়ে ঠোঁট কামড়ে, ক্রোধে রক্তিম চোখে, রাক্ষসদেরও দুর্দর্শ রাবণ যেন মূর্তিমান কালাগ্নি।
6.95.4
उवाच च समीपस्थान् राक्षसान् राक्षसेश्वरः।
क्रोधाव्यक्तकथस्तत्र निर्दहन्निव चक्षुषा ॥ ६.९५.४ ॥
কাছে দাঁড়িয়ে থাকা রাক্ষসদের রাক্ষসেশ্বর বললেন; ক্রোধে তাঁর কথা অস্পষ্ট ছিল, যেন দৃষ্টি দিয়েই দহন করছেন।
6.95.5
महोदरं महापार्श्वं विरूपाक्षं च राक्षसम्।
शीघ्रं वदत सैन्यानि निर्यातेति ममाज्ञया ॥ ६.९५.५ ॥
"মহোদর, মহাপার্শ্ব, বিরূপাক্ষ! আমার আদেশে সেনারা অবিলম্বে বেরিয়ে আসুক, এই কথা বলো।"
6.95.6
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राक्षसास्ते भयार्दिताः।
चोदयामासुरव्यग्रान् राक्षसांस्तान् नृपाज्ञया ॥ ६.९५.६ ॥
তাঁর সেই কথা শুনে ভয়ার্ত রাক্ষসেরা রাজার আদেশে অবিচল সেই রাক্ষসদের উদ্বুদ্ধ করতে লাগল।
6.95.7
ते तु सर्वे तथेत्युक्त्वा राक्षसा भीमदर्शनाः।
कृतस्वस्त्ययनाः सर्वे ते रणाभिमुखा ययुः ॥ ६.९५.७ ॥
ভয়ংকর দর্শন সেই রাক্ষসেরা সকলে 'তাই হোক' বলে, মঙ্গলানুষ্ঠান সম্পন্ন করে যুদ্ধের দিকে মুখ করে চলে গেল।
6.95.8
प्रतिपूज्य यथान्यायं रावणं ते महारथाः।
तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे भर्तुर्विजयकाङ्क्षिणः ॥ ६.९५.८ ॥
সেই মহারথীরা যথাবিধি রাবণকে সম্মান জানিয়ে, প্রভুর জয় কামনা করে করজোড়ে দাঁড়িয়ে রইল।
6.95.9
ततोवाच प्रहस्यैतान् रावणः क्रोधमूर्च्छितः।
महोदरमहापार्श्वौ विरूपाक्षं च राक्षसम् ॥ ६.९५.९ ॥
তারপর ক্রোধে আচ্ছন্ন রাবণ হেসে এঁদের, মহোদর ও মহাপার্শ্ব এবং সেই রাক্ষস বিরূপাক্ষকে বললেন।
6.95.10
अद्य बाणैर्धनुर्मुक्तैर्युगान्तादित्यसंनिभैः।
राघवं लक्ष्मणं चैव नेष्यामि यमसादनम् ॥ ६.९५.१० ॥
আজ ধনু থেকে নিক্ষিপ্ত, যুগান্তের সূর্যের মতো বাণে আমি রাঘব ও লক্ষ্মণকে যমালয়ে পাঠাব।
6.95.11
खरस्य कुम्भकर्णस्य प्रहस्तेन्द्रजितोस्तथा।
करिष्यामि प्रतीकारमद्य शत्रुवधादहम् ॥ ६.९५.११ ॥
খর, কুম্ভকর্ণ, প্রহস্ত ও ইন্দ্রজিতের প্রতিশোধ আজ শত্রুবধ করে আমি নেব।
6.95.12
नैवान्तरिक्षं न दिशो न च द्यौर्नापि सागराः।
प्रकाशत्वं गमिष्यन्ति मद्बाणजलदावृताः ॥ ६.९५.१२ ॥
আমার বাণরূপ মেঘে আবৃত হয়ে, আকাশ, দিক, স্বর্গ ও সাগরও প্রকাশ পাবে না।
6.95.13
अद्य वानरमुख्यानां तानि यूथानि भागशः।
धनुषा शरजालेन वधिष्यामि पतत्त्रिणा ॥ ६.९५.१३ ॥
আজ আমি বানরশ্রেষ্ঠদের সেই দলগুলিকে ধনুক দিয়ে, বাণজালে, পাখাযুক্ত বাণে খণ্ড খণ্ড করে বধ করব।
6.95.14
अद्य वानरसैन्यानि रथेन पवनौजसा।
धनुःसमुद्रादुद्भूतैर्मथिष्यामि शरोर्मिभिः ॥ ६.९५.१४ ॥
আজ আমি বায়ুবেগের রথে, ধনুকরূপ সমুদ্র থেকে উত্থিত বাণতরঙ্গে বানরসেনাদের মন্থন করব।
6.95.15
व्याकोशपद्मवक्त्राणि पद्मकेसरवर्चसाम्।
अद्य यूथतटाकानि गजवत् प्रमथाम्यहम् ॥ ६.९५.१५ ॥
আজ আমি হাতির মতো, প্রস্ফুটিত পদ্মমুখ ও পদ্মকেশরের দীপ্তিযুক্ত বানর-যূথের সরোবরগুলি মন্থন করব।
6.95.16
सशरैरद्य वदनैः संख्ये वानरयूथपाः।
मण्डयिष्यन्ति वसुधां सनालैरिव पङ्कजैः ॥ ६.९५.१६ ॥
আজ যুদ্ধে শরবিদ্ধ মুখের বানর-যূথপতিরা, নালসহ পদ্মের মতো, পৃথিবীকে সাজিয়ে তুলবে।
6.95.17
अद्य यूथप्रचण्डानां हरीणां द्रुमयोधिनाम्।
मुक्तेनैकेषुणा युद्धे भेत्स्यामि च शतं शतम् ॥ ६.९५.१७ ॥
আজ যুদ্ধে যারা বৃক্ষ দিয়ে লড়ে, যূথের সেই প্রচণ্ড হনুমানদের একটি করে বাণ ছুঁড়ে শত শত করে বিদ্ধ করব।
6.95.18
हतो भ्राता च येषां वै येषां च तनयो हतः।
वधेनाद्य रिपोस्तेषां करोम्यश्रुप्रमार्जनम् ॥ ६.९५.१८ ॥
যাদের ভাই নিহত হয়েছে, যাদের পুত্র নিহত হয়েছে, আজ শত্রুর বধে আমি তাদের অশ্রু মুছে দেব।
6.95.19
अद्य मद्बाणनिर्भिन्नैः प्रस्तीर्णैर्गतचेतनैः।
करोमि वानरैर्युद्धे यत्नावेक्ष्यतलां महीम् ॥ ६.९५.१९ ॥
আজ আমার বাণে বিদ্ধ, ছড়িয়ে পড়া, প্রাণহীন বানরদের দিয়ে যুদ্ধে আমি যত্নসহকারে ভূমিপৃষ্ঠ দেখে তা আচ্ছাদিত করব।
6.95.20
अद्य काकाश्च गृध्राश्च ये च मांसाशिनोऽपरे।
सर्वांस्तांस्तर्पयिष्यामि शत्रुमांसैः शराहतैः ॥ ६.९५.२० ॥
আজ কাক, শকুন ও অন্যান্য মাংসভোজী সকলকে আমি বাণে নিহত শত্রুদের মাংসে তৃপ্ত করব।
6.95.21
कल्प्यतां मे रथः शीघ्रं क्षिप्रमानीयतां धनुः।
अनुप्रयान्तु मां युद्धे येऽत्र शिष्टा निशाचराः ॥ ६.९५.२१ ॥
আমার রথ শীঘ্র প্রস্তুত করা হোক, ধনুক দ্রুত আনা হোক; এখানে অবশিষ্ট নিশাচরেরা যুদ্ধে আমার অনুসরণ করুক।
6.95.22
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा महापार्श्वोऽब्रवीद् वचः।
बलाध्यक्षान् स्थितांस्तत्र बलं संत्वर्यतामिति ॥ ६.९५.२२ ॥
তার সেই কথা শুনে মহাপার্শ্ব সেখানে দাঁড়িয়ে থাকা সেনাধ্যক্ষদের বললেন, "সেনাবাহিনীকে দ্রুত প্রস্তুত করা হোক।"
6.95.23
बलाध्यक्षास्तु संयुक्ता राक्षसांस्तान् गृहे गृहे।
चोदयन्तः परिययुर्लङ्कां लघुपराक्रमाः ॥ ६.९५.२३ ॥
তখন সেনাধ্যক্ষরা একত্রিত হয়ে, সেই রাক্ষসদের ঘরে ঘরে গিয়ে উদ্বুদ্ধ করতে করতে লঙ্কায় ঘুরে বেড়ালেন; তাঁরা ছিলেন দ্রুতগতি বীর।
6.95.24
ततो मुहूर्तान्निष्पेतू राक्षसा भीमदर्शनाः।
नदन्तो भीमवदना नानाप्रहरणैर्भुजैः ॥ ६.९५.२४ ॥
তারপর এক মুহূর্তের মধ্যে ভয়ংকর দর্শন রাক্ষসেরা বেরিয়ে এল; গর্জন করতে করতে, ভয়ংকর মুখে, বাহুতে নানা অস্ত্র নিয়ে।
6.95.25
असिभिः पट्टिशैः शूलैर्गदाभिर्मुसलैर्हलैः।
शक्तिभिस्तीक्ष्णधाराभिर्महद्भिः कूटमुद्गरैः ॥ ६.९५.२५ ॥
তরবারি, পট্টিশ, শূল, গদা, মুষল ও হল দিয়ে, তীক্ষ্ণধার শক্তি দিয়ে এবং বৃহৎ কূটমুদ্গর দিয়ে।
6.95.26
यष्टिभिर्विविधैश्चक्रैर्निशितैश्च परश्वधैः।
भिन्दिपालैः शतघ्नीभिरन्यैश्चापि वरायुधैः ॥ ६.९५.२६ ॥
নানা প্রকার যষ্টি, চক্র, তীক্ষ্ণ পরশু, ভিন্দিপাল, শতঘ্নী এবং অন্যান্য উৎকৃষ্ট অস্ত্র দিয়ে।
6.95.27
अथानयन् बलाध्यक्षाश्चत्वारो रावणाज्ञया।
रथानां नियुतं साग्रं नागानां नियुतत्रयम् ॥ ६.९५.२७ ॥
তখন রাবণের আদেশে চার সেনাপতি নিয়ে এলেন—এক নিযুতেরও বেশি রথ এবং তিন নিযুত হাতি।
6.95.28
अश्वानां षष्टिकोट्यस्तु खरोष्ट्राणां तथैव च।
पदातयस्त्वसंख्याता जग्मुस्ते राजशासनात् ॥ ६.९५.२८ ॥
ষাট কোটি ঘোড়া, তেমনি গাধা ও উট, আর অসংখ্য পদাতিক রাজার আদেশে যাত্রা করল।
6.95.29
बलाध्यक्षाश्च संस्थाप्य राज्ञः सेनां पुरःस्थिताम्।
एतस्मिन्नन्तरे सूतः स्थापयामास तं रथम् ॥ ६.९५.२९ ॥
সেনাপতিরা রাজার সেনাকে সামনে স্থাপন করলেন; ইতিমধ্যে সারথি সেই রথ স্থাপন করল।
6.95.30
दिव्यास्त्रवरसम्पन्नं नानालंकारभूषितम्।
नानायुधसमाकीर्णं किङ्किणीजालसंयुतम् ॥ ६.९५.३० ॥
দিব্য উৎকৃষ্ট অস্ত্রে সমৃদ্ধ, নানা অলংকারে ভূষিত, নানা আয়ুধে পরিপূর্ণ এবং ঘুঙুরের জালে যুক্ত সেই রথ।
6.95.31
नानारत्नपरिक्षिप्तं रत्नस्तम्भैर्विराजितम्।
जाम्बूनदमयैश्चैव सहस्रकलशैर्वृतम् ॥ ६.९५.३१ ॥
তা নানা রত্নে খচিত, রত্নস্তম্ভে শোভিত এবং সোনার তৈরি সহস্র কলসে পরিবেষ্টিত ছিল।
6.95.32
तं दृष्ट्वा राक्षसाः सर्वे विस्मयं परमं गताः।
तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय रावणो राक्षसेश्वरः ॥ ६.९५.३२ ॥
তা দেখে সমস্ত রাক্ষস পরম বিস্ময়ে অভিভূত হলো। তা দেখে রাক্ষসরাজ রাবণ সহসা উঠে দাঁড়ালেন।
6.95.33
कोटिसूर्यप्रतीकाशं ज्वलन्तमिव पावकम्।
द्रुतं सूतसमायुक्तं युक्ताष्टतुरगं रथम्।
आरुरोह तदा भीमं दीप्यमानं स्वतेजसा ॥ ६.९५.३३ ॥
কোটি সূর্যের সমান, প্রজ্বলিত অগ্নির মতো, দ্রুতগামী, সারথিযুক্ত ও আটটি ঘোড়ায় যুক্ত সেই রথ ছিল। তখন রাবণ নিজের তেজে দীপ্যমান সেই ভয়ংকর রথে আরোহণ করলেন।
6.95.34
ततः प्रयातः सहसा राक्षसैर्बहुभिर्वृतः।
रावणः सत्त्वगाम्भीर्याद् दारयन्निव मेदिनीम् ॥ ६.९५.३४ ॥
তখন রাবণ বহু রাক্ষসে পরিবেষ্টিত হয়ে সহসা যাত্রা করলেন; নিজের বলের গাম্ভীর্যে যেন পৃথিবীকে বিদীর্ণ করে।
6.95.35
ततश्चासीन्महानादस्तूर्याणां च ततस्ततः।
मृदङ्गैः पटहैः शङ्खैः कलहैः सह रक्षसाम् ॥ ६.९५.३५ ॥
তখন রাক্ষসদের বাদ্যের মহানাদ চারদিকে উঠল; মৃদঙ্গ, পটহ, শঙ্খ ও রাক্ষসদের যুদ্ধ-ধ্বনির সঙ্গে।
6.95.36
आगतो रक्षसां राजा छत्रचामरसंयुतः।
सीतापहारी दुर्वृत्तो ब्रह्मघ्नो देवकण्टकः।
योद्धुं रघुवरेणेति शुश्रुवे कलहध्वनिः ॥ ६.९५.३६ ॥
রাক্ষসরাজ ছত্র ও চামরে শোভিত হয়ে এলেন — সীতাহরণকারী, দুরাচার, ব্রাহ্মণঘাতক, দেবতাদের কণ্টক। 'রঘুশ্রেষ্ঠের সঙ্গে যুদ্ধ করতে' — এই কলহধ্বনি শোনা গেল।
6.95.37
तेन नादेन महता पृथिवी समकम्पत।
तं शब्दं सहसा श्रुत्वा वानरा दुद्रुवुर्भयात् ॥ ६.९५.३७ ॥
সেই মহা গর্জনে পৃথিবী সম্পূর্ণ কেঁপে উঠল। সেই শব্দ হঠাৎ শুনে বানরেরা ভয়ে পালিয়ে গেল।
6.95.38
रावणस्तु महाबाहुः सचिवैः परिवारितः।
आजगाम महातेजा जयाय विजयं प्रति ॥ ६.९५.३८ ॥
কিন্তু মহাবাহু, মহাতেজা রাবণ মন্ত্রীদের দ্বারা পরিবেষ্টিত হয়ে জয়ের উদ্দেশ্যে এগিয়ে এলেন।
6.95.39
रावणेनाभ्यनुज्ञातौ महापार्श्वमहोदरौ।
विरूपाक्षश्च दुर्धर्षो रथानारुरुहुस्तदा ॥ ६.९५.३९ ॥
রাবণের অনুমতি পেয়ে মহাপার্শ্ব ও মহোদর, এবং দুর্ধর্ষ বিরূপাক্ষ তখন রথে আরোহণ করলেন।
6.95.40
ते तु हृष्टाभिनर्दन्तो भिन्दन्त इव मेदिनीम्।
नादं घोरं विमुञ्चन्तो निर्ययुर्जयकाङ्क्षिणः ॥ ६.९५.४० ॥
তারা আনন্দে গর্জন করতে করতে, যেন পৃথিবী বিদীর্ণ করে ভয়ংকর শব্দ ছড়িয়ে, জয়ের আকাঙ্ক্ষায় বেরিয়ে পড়ল।
6.95.41
ततो युद्धाय तेजस्वी रक्षोगणबलैर्वृतः।
निर्ययावुद्यतधनुः कालान्तकयमोपमः ॥ ६.९५.४१ ॥
তখন তেজস্বী রাবণ রাক্ষসসেনাদের দ্বারা পরিবেষ্টিত হয়ে ধনুক উত্তোলন করে যুদ্ধের জন্য বেরোলেন; তিনি কাল, অন্তক ও যমের সমান।
6.95.42
ततः प्रजविताश्वेन रथेन स महारथः।
द्वारेण निर्ययौ तेन यत्र तौ रामलक्ष्मणौ ॥ ६.९५.४२ ॥
তখন সেই মহারথী দ্রুতগামী ঘোড়ার রথে সেই দ্বার দিয়ে বেরিয়ে সেখানে গেলেন যেখানে রাম ও লক্ষ্মণ ছিলেন।
6.95.43
ततो नष्टप्रभः सूर्यो दिशश्च तिमिरावृताः।
द्विजाश्च नेदुर्घोराश्च संचचाल च मेदिनी ॥ ६.९५.४३ ॥
তখন সূর্যের আলো নিষ্প্রভ হল, দিকসমূহ অন্ধকারে ঢাকা পড়ল, পাখিরা ভয়ংকরভাবে ডেকে উঠল, এবং পৃথিবী কেঁপে উঠল।
6.95.44
ववर्ष रुधिरं देवश्चस्खलुश्च तुरंगमाः।
ध्वजाग्रे न्यपतद् गृध्रो विनेदुश्चाशिवं शिवाः ॥ ६.९५.४४ ॥
আকাশ থেকে রক্তবর্ষণ হল, ঘোড়াগুলি হোঁচট খেল, পতাকার আগায় একটি শকুন এসে বসল, এবং শিয়ালেরা অশুভভাবে ডেকে উঠল।
6.95.45
नयनं चास्फुरद् वामं वामो बाहुरकम्पत।
विवर्णवदनश्चासीत् किंचिदभ्रश्यत स्वनः ॥ ६.९५.४५ ॥
বাঁ চোখ স্পন্দিত হল, বাঁ বাহু কেঁপে উঠল, মুখ বিবর্ণ হল, এবং স্বর কিছুটা ক্ষীণ হয়ে গেল।
6.95.46
ततो निष्पततो युद्धे दशग्रीवस्य रक्षसः।
रणे निधनशंसीनि रूपाण्येतानि जज्ञिरे ॥ ६.९५.४६ ॥
তখন যুদ্ধে বেরোনো দশানন রাক্ষস রাবণের সামনে রণক্ষেত্রে মৃত্যুর সংকেতবাহী এই লক্ষণগুলি দেখা দিল।
6.95.47
अन्तरिक्षात् पपातोल्का निर्घातसमनिःस्वना।
विनेदुरशिवा गृध्रा वायसैरभिमिश्रिताः ॥ ६.९५.४७ ॥
আকাশ থেকে একটি উল্কা পড়ল, যার শব্দ বজ্রপাতের মতো; অশুভ শকুনিরা কাকেদের সঙ্গে মিশে চিৎকার করতে লাগল।
6.95.48
एतानचिन्तयन् घोरानुत्पातान् समवस्थितान्।
निर्ययौ रावणो मोहाद् वधार्थं कालचोदितः ॥ ६.९५.४८ ॥
এই ভয়ংকর দুর্লক্ষণগুলিকে গ্রাহ্য না করে, কালের প্রেরণায় মোহবশত রাবণ নিজের বিনাশের জন্যই বেরিয়ে পড়ল।
6.95.49
तेषां तु रथघोषेण राक्षसानां महात्मनाम्।
वानराणामपि चमूर्युद्धायैवाभ्यवर्तत ॥ ६.९५.४९ ॥
সেই মহাত্মা রাক্ষসদের রথের ঘর্ঘর শব্দের সঙ্গে বানরসেনাও যুদ্ধের জন্য এগিয়ে এল।
6.95.50
तेषां तु तुमुलं युद्धं बभूव कपिरक्षसाम्।
अन्योन्यमाह्वयानानां क्रुद्धानां जयमिच्छताम् ॥ ६.९५.५० ॥
বানর ও রাক্ষসদের মধ্যে ভীষণ যুদ্ধ শুরু হল; ক্রুদ্ধ হয়ে পরস্পরকে আহ্বান করে, জয়ের আকাঙ্ক্ষায় তারা লড়াই করল।
6.95.51
ततः क्रुद्धो दशग्रीवः शरैः काञ्चनभूषणैः।
वानराणामनीकेषु चकार कदनं महत् ॥ ६.९५.५१ ॥
তখন ক্রুদ্ধ দশগ্রীব রাবণ সোনার অলংকারে সজ্জিত বাণে বানরসেনার মধ্যে মহা সংহার ঘটাল।
6.95.52
निकृत्तशिरसः केचिद् रावणेन वलीमुखाः।
केचिद् विच्छिन्नहृदयाः केचिच्छ्रोत्रविवर्जिताः ॥ ६.९५.५२ ॥
রাবণের আঘাতে কোনো বানরের মাথা কাটা গেল, কারও হৃদয় বিদীর্ণ হল, কারও কান ছিন্ন হয়ে গেল।
6.95.53
निरुच्छ्वासा हताः केचित् केचित् पार्श्वेषु दारिताः।
केचिद् विभिन्नशिरसः केचिच्चक्षुर्विनाकृताः ॥ ६.९५.५३ ॥
কেউ শ্বাসরুদ্ধ হয়ে নিহত হল, কারও পাঁজর বিদীর্ণ হল, কারও মাথা চূর্ণ হল, আর কারও চোখ নষ্ট হয়ে গেল।
6.95.54
दशाननः क्रोधविवृत्तनेत्रो
यतो यतोऽभ्येति रथेन संख्ये।
ततस्ततस्तस्य शरप्रवेगं
सोढुं न शेकुर्हरियूथपास्ते ॥ ६.९५.५४ ॥
ক্রোধে ঘূর্ণিত নয়নের দশানন রাবণ যুদ্ধে রথে যেদিকে যেদিকে ছুটল, সেদিকে তার বাণবেগ সহ্য করতে সেই বানর-যূথপতিরা পারল না।