वाल्मीकि रामायण · सर्ग 6.95
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.95.1
आर्तानां राक्षसीनां तु लङ्कायां वै कुले कुले।
रावणः करुणं शब्दं शुश्राव परिदेवितम् ॥ ६.९५.१ ॥
लंकेतील प्रत्येक घरात पीडित राक्षसी स्त्रियांचा करुण आक्रोश रावणाने ऐकला.
6.95.2
स तु दीर्घं विनिःश्वस्य मुहूर्तं ध्यानमास्थितः।
बभूव परमक्रुद्धो रावणो भीमदर्शनः ॥ ६.९५.२ ॥
त्याने दीर्घ निःश्वास सोडला आणि क्षणभर ध्यानस्थ झाला; नंतर अत्यंत क्रुद्ध, भयानक दिसणारा रावण झाला.
6.95.3
संदश्य दशनैरोष्ठं क्रोधसंरक्तलोचनः।
राक्षसैरपि दुर्दर्शः कालाग्निरिव मूर्तिमान् ॥ ६.९५.३ ॥
दातांनी ओठ चावत, क्रोधाने लाल डोळ्यांचा रावण राक्षसांनाही पाहवत नव्हता, जणू मूर्तिमंत कालाग्नी.
6.95.4
उवाच च समीपस्थान् राक्षसान् राक्षसेश्वरः।
क्रोधाव्यक्तकथस्तत्र निर्दहन्निव चक्षुषा ॥ ६.९५.४ ॥
जवळ उभ्या असलेल्या राक्षसांशी राक्षसराज बोलला; क्रोधाने त्याचे बोलणे अस्पष्ट होते, जणू नजरेनेच जाळत होता.
6.95.5
महोदरं महापार्श्वं विरूपाक्षं च राक्षसम्।
शीघ्रं वदत सैन्यानि निर्यातेति ममाज्ञया ॥ ६.९५.५ ॥
"महोदरा, महापार्श्वा, विरूपाक्षा! माझ्या आज्ञेने सैन्ये लवकर निघोत, असे सांगा."
6.95.6
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राक्षसास्ते भयार्दिताः।
चोदयामासुरव्यग्रान् राक्षसांस्तान् नृपाज्ञया ॥ ६.९५.६ ॥
त्याचे ते बोलणे ऐकून भयभीत झालेले ते राक्षस राजाच्या आज्ञेने स्थिर असलेल्या त्या राक्षसांना प्रेरित करू लागले.
6.95.7
ते तु सर्वे तथेत्युक्त्वा राक्षसा भीमदर्शनाः।
कृतस्वस्त्ययनाः सर्वे ते रणाभिमुखा ययुः ॥ ६.९५.७ ॥
ते सर्व भयंकर दिसणारे राक्षस 'तसेच होवो' असे म्हणून, मंगलविधी करून युद्धाकडे तोंड करून निघाले.
6.95.8
प्रतिपूज्य यथान्यायं रावणं ते महारथाः।
तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे भर्तुर्विजयकाङ्क्षिणः ॥ ६.९५.८ ॥
ते महारथी यथाविधी रावणाचा सन्मान करून, आपल्या स्वामीच्या विजयाची इच्छा धरून, हात जोडून उभे राहिले.
6.95.9
ततोवाच प्रहस्यैतान् रावणः क्रोधमूर्च्छितः।
महोदरमहापार्श्वौ विरूपाक्षं च राक्षसम् ॥ ६.९५.९ ॥
तेव्हा क्रोधाने मूर्च्छित झालेला रावण हसत यांना, महोदर, महापार्श्व आणि विरूपाक्ष नावाच्या राक्षसाला म्हणाला.
6.95.10
अद्य बाणैर्धनुर्मुक्तैर्युगान्तादित्यसंनिभैः।
राघवं लक्ष्मणं चैव नेष्यामि यमसादनम् ॥ ६.९५.१० ॥
आज धनुष्यातून सोडलेल्या, युगांताच्या सूर्यासारख्या बाणांनी मी राघव आणि लक्ष्मणाला यमसदनाला पाठवीन.
6.95.11
खरस्य कुम्भकर्णस्य प्रहस्तेन्द्रजितोस्तथा।
करिष्यामि प्रतीकारमद्य शत्रुवधादहम् ॥ ६.९५.११ ॥
खर, कुंभकर्ण, प्रहस्त आणि इंद्रजित यांचा प्रतिशोध मी आज शत्रूचा वध करून घेईन.
6.95.12
नैवान्तरिक्षं न दिशो न च द्यौर्नापि सागराः।
प्रकाशत्वं गमिष्यन्ति मद्बाणजलदावृताः ॥ ६.९५.१२ ॥
माझ्या बाणरूपी मेघांनी झाकले जाऊन, आकाश, दिशा, स्वर्ग किंवा समुद्रसुद्धा दिसणार नाहीत.
6.95.13
अद्य वानरमुख्यानां तानि यूथानि भागशः।
धनुषा शरजालेन वधिष्यामि पतत्त्रिणा ॥ ६.९५.१३ ॥
आज मी वानरप्रमुखांच्या त्या तुकड्यांना धनुष्याने, बाणांच्या जाळ्याने, पंखधारी बाणांनी तुकडे तुकडे करून ठार मारीन.
6.95.14
अद्य वानरसैन्यानि रथेन पवनौजसा।
धनुःसमुद्रादुद्भूतैर्मथिष्यामि शरोर्मिभिः ॥ ६.९५.१४ ॥
आज मी वाऱ्याच्या वेगाच्या रथात बसून, धनुष्यरूपी समुद्रातून उसळलेल्या बाणलाटांनी वानरसेनांचे मंथन करीन.
6.95.15
व्याकोशपद्मवक्त्राणि पद्मकेसरवर्चसाम्।
अद्य यूथतटाकानि गजवत् प्रमथाम्यहम् ॥ ६.९५.१५ ॥
आज मी हत्तीने तळे ढवळावे तसे, उमललेल्या कमळांसारखी मुखे आणि कमळकेसरांची कांती असलेल्या वानरयूथांची तळी ढवळून टाकीन.
6.95.16
सशरैरद्य वदनैः संख्ये वानरयूथपाः।
मण्डयिष्यन्ति वसुधां सनालैरिव पङ्कजैः ॥ ६.९५.१६ ॥
आज युद्धात बाणांनी विद्ध झालेल्या मुखांचे वानरयूथपती, देठांसह कमळांनी जणू पृथ्वी शोभवतील.
6.95.17
अद्य यूथप्रचण्डानां हरीणां द्रुमयोधिनाम्।
मुक्तेनैकेषुणा युद्धे भेत्स्यामि च शतं शतम् ॥ ६.९५.१७ ॥
आज युद्धात झाडांनी लढणाऱ्या, यूथांमधील प्रचंड वानरांना एकेक बाण सोडून मी शंभर-शंभर भेदीन.
6.95.18
हतो भ्राता च येषां वै येषां च तनयो हतः।
वधेनाद्य रिपोस्तेषां करोम्यश्रुप्रमार्जनम् ॥ ६.९५.१८ ॥
ज्यांचा भाऊ मारला गेला आहे, ज्यांचा मुलगा मारला गेला आहे, आज शत्रूच्या वधाने त्यांचे अश्रू मी पुसेन.
6.95.19
अद्य मद्बाणनिर्भिन्नैः प्रस्तीर्णैर्गतचेतनैः।
करोमि वानरैर्युद्धे यत्नावेक्ष्यतलां महीम् ॥ ६.९५.१९ ॥
आज माझ्या बाणांनी विद्ध झालेल्या, पसरलेल्या, निष्प्राण वानरांनी युद्धात मी काळजीपूर्वक पृथ्वीचा पृष्ठभाग पाहून तो आच्छादित करीन.
6.95.20
अद्य काकाश्च गृध्राश्च ये च मांसाशिनोऽपरे।
सर्वांस्तांस्तर्पयिष्यामि शत्रुमांसैः शराहतैः ॥ ६.९५.२० ॥
आज कावळे, गिधाडे आणि इतर मांसभक्षक सर्वांना मी बाणांनी मारलेल्या शत्रूंच्या मांसाने तृप्त करीन.
6.95.21
कल्प्यतां मे रथः शीघ्रं क्षिप्रमानीयतां धनुः।
अनुप्रयान्तु मां युद्धे येऽत्र शिष्टा निशाचराः ॥ ६.९५.२१ ॥
माझा रथ लवकर सज्ज करा, धनुष्य त्वरित आणा; येथे उरलेले निशाचर युद्धात माझ्या मागे येवोत.
6.95.22
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा महापार्श्वोऽब्रवीद् वचः।
बलाध्यक्षान् स्थितांस्तत्र बलं संत्वर्यतामिति ॥ ६.९५.२२ ॥
त्याचे ते बोलणे ऐकून महापार्श्व तेथे उभ्या असलेल्या सेनाधिपतींना म्हणाला, "सैन्याला त्वरा करा."
6.95.23
बलाध्यक्षास्तु संयुक्ता राक्षसांस्तान् गृहे गृहे।
चोदयन्तः परिययुर्लङ्कां लघुपराक्रमाः ॥ ६.९५.२३ ॥
मग सेनाधिपती एकत्र होऊन त्या राक्षसांना घरोघरी जाऊन उद्युक्त करीत लंकेत फिरले; ते वेगवान पराक्रमी होते.
6.95.24
ततो मुहूर्तान्निष्पेतू राक्षसा भीमदर्शनाः।
नदन्तो भीमवदना नानाप्रहरणैर्भुजैः ॥ ६.९५.२४ ॥
मग क्षणात भयंकर रूपाचे राक्षस बाहेर पडले; गर्जना करीत, भयंकर मुखांनी, बाहूंत नाना प्रकारची शस्त्रे घेऊन.
6.95.25
असिभिः पट्टिशैः शूलैर्गदाभिर्मुसलैर्हलैः।
शक्तिभिस्तीक्ष्णधाराभिर्महद्भिः कूटमुद्गरैः ॥ ६.९५.२५ ॥
तलवारी, पट्टिश, शूळ, गदा, मुसळे व नांगर यांनी, तीक्ष्ण धारांच्या शक्ती व महाकाय कूटमुद्गरांनी.
6.95.26
यष्टिभिर्विविधैश्चक्रैर्निशितैश्च परश्वधैः।
भिन्दिपालैः शतघ्नीभिरन्यैश्चापि वरायुधैः ॥ ६.९५.२६ ॥
विविध यष्टी, चक्रे, तीक्ष्ण परशू, भिंदिपाल, शतघ्नी आणि इतर उत्तम शस्त्रांनी.
6.95.27
अथानयन् बलाध्यक्षाश्चत्वारो रावणाज्ञया।
रथानां नियुतं साग्रं नागानां नियुतत्रयम् ॥ ६.९५.२७ ॥
मग रावणाच्या आज्ञेने चार सेनाध्यक्षांनी आणले—एका नियुतापेक्षा अधिक रथ आणि तीन नियुत हत्ती.
6.95.28
अश्वानां षष्टिकोट्यस्तु खरोष्ट्राणां तथैव च।
पदातयस्त्वसंख्याता जग्मुस्ते राजशासनात् ॥ ६.९५.२८ ॥
साठ कोटी घोडे, तसेच गाढवे व उंट आणि असंख्य पायदळ राजाज्ञेने निघाले.
6.95.29
बलाध्यक्षाश्च संस्थाप्य राज्ञः सेनां पुरःस्थिताम्।
एतस्मिन्नन्तरे सूतः स्थापयामास तं रथम् ॥ ६.९५.२९ ॥
सेनाध्यक्षांनी राजाची सेना पुढे उभी केली; दरम्यान सारथ्याने तो रथ उभा केला.
6.95.30
दिव्यास्त्रवरसम्पन्नं नानालंकारभूषितम्।
नानायुधसमाकीर्णं किङ्किणीजालसंयुतम् ॥ ६.९५.३० ॥
दिव्य उत्तम अस्त्रांनी संपन्न, नाना अलंकारांनी शोभलेला, नाना आयुधांनी भरलेला आणि किंकिणींच्या जाळ्याने युक्त तो रथ.
6.95.31
नानारत्नपरिक्षिप्तं रत्नस्तम्भैर्विराजितम्।
जाम्बूनदमयैश्चैव सहस्रकलशैर्वृतम् ॥ ६.९५.३१ ॥
ते अनेक रत्नांनी जडलेले, रत्नस्तंभांनी शोभिवंत आणि सोन्याच्या हजार कलशांनी वेढलेले होते.
6.95.32
तं दृष्ट्वा राक्षसाः सर्वे विस्मयं परमं गताः।
तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय रावणो राक्षसेश्वरः ॥ ६.९५.३२ ॥
ते पाहून सर्व राक्षस अत्यंत आश्चर्यचकित झाले. ते पाहताच राक्षसांचा राजा रावण अचानक उठून उभा राहिला.
6.95.33
कोटिसूर्यप्रतीकाशं ज्वलन्तमिव पावकम्।
द्रुतं सूतसमायुक्तं युक्ताष्टतुरगं रथम्।
आरुरोह तदा भीमं दीप्यमानं स्वतेजसा ॥ ६.९५.३३ ॥
कोटी सूर्यांसारखा, प्रज्वलित अग्नीप्रमाणे, वेगवान, सारथी आणि आठ घोडे जोडलेला तो रथ होता. तेव्हा रावण आपल्या स्वतेजाने चमकणाऱ्या त्या भीषण रथावर आरूढ झाला.
6.95.34
ततः प्रयातः सहसा राक्षसैर्बहुभिर्वृतः।
रावणः सत्त्वगाम्भीर्याद् दारयन्निव मेदिनीम् ॥ ६.९५.३४ ॥
तेव्हा रावण अनेक राक्षसांनी वेढलेला अचानक निघाला; आपल्या अपार सामर्थ्याच्या गांभीर्याने जणू पृथ्वी विदीर्ण करीत.
6.95.35
ततश्चासीन्महानादस्तूर्याणां च ततस्ततः।
मृदङ्गैः पटहैः शङ्खैः कलहैः सह रक्षसाम् ॥ ६.९५.३५ ॥
तेव्हा राक्षसांच्या वाद्यांचा मोठा नाद सर्वत्र उठला; मृदंग, पटह, शंख आणि राक्षसांच्या युद्धगर्जनांसह.
6.95.36
आगतो रक्षसां राजा छत्रचामरसंयुतः।
सीतापहारी दुर्वृत्तो ब्रह्मघ्नो देवकण्टकः।
योद्धुं रघुवरेणेति शुश्रुवे कलहध्वनिः ॥ ६.९५.३६ ॥
राक्षसांचा राजा छत्र आणि चामरांसह आला — सीतेचे अपहरण करणारा, दुराचारी, ब्राह्मणांचा घातक, देवांचा काटा. 'रघुवरांशी युद्ध करण्यासाठी' अशी कलहध्वनी ऐकू आली.
6.95.37
तेन नादेन महता पृथिवी समकम्पत।
तं शब्दं सहसा श्रुत्वा वानरा दुद्रुवुर्भयात् ॥ ६.९५.३७ ॥
त्या महान नादाने पृथ्वी पूर्ण हादरली. तो आवाज अचानक ऐकून वानर भयाने पळून गेले.
6.95.38
रावणस्तु महाबाहुः सचिवैः परिवारितः।
आजगाम महातेजा जयाय विजयं प्रति ॥ ६.९५.३८ ॥
पण महाबाहू, महातेजस्वी रावण आपल्या सचिवांनी वेढलेला असा विजयासाठी पुढे आला.
6.95.39
रावणेनाभ्यनुज्ञातौ महापार्श्वमहोदरौ।
विरूपाक्षश्च दुर्धर्षो रथानारुरुहुस्तदा ॥ ६.९५.३९ ॥
रावणाची अनुमती मिळालेले महापार्श्व व महोदर, आणि दुर्धर्ष विरूपाक्ष तेव्हा रथांवर आरूढ झाले.
6.95.40
ते तु हृष्टाभिनर्दन्तो भिन्दन्त इव मेदिनीम्।
नादं घोरं विमुञ्चन्तो निर्ययुर्जयकाङ्क्षिणः ॥ ६.९५.४० ॥
ते आनंदाने गर्जना करत, जणू पृथ्वी फोडत आहेत अशा भयंकर नादाने, विजयाची इच्छा धरून बाहेर पडले.
6.95.41
ततो युद्धाय तेजस्वी रक्षोगणबलैर्वृतः।
निर्ययावुद्यतधनुः कालान्तकयमोपमः ॥ ६.९५.४१ ॥
तेव्हा तेजस्वी रावण राक्षससेनेने वेढलेला, धनुष्य उगारून युद्धासाठी निघाला; तो काळ, अंतक व यम यांच्यासारखा होता.
6.95.42
ततः प्रजविताश्वेन रथेन स महारथः।
द्वारेण निर्ययौ तेन यत्र तौ रामलक्ष्मणौ ॥ ६.९५.४२ ॥
तेव्हा तो महारथी वेगवान घोड्यांच्या रथात त्या द्वारातून बाहेर पडला आणि जिथे राम व लक्ष्मण होते तिकडे गेला.
6.95.43
ततो नष्टप्रभः सूर्यो दिशश्च तिमिरावृताः।
द्विजाश्च नेदुर्घोराश्च संचचाल च मेदिनी ॥ ६.९५.४३ ॥
तेव्हा सूर्याचे तेज नष्ट झाले, दिशा अंधाराने व्यापल्या, पक्षी भयंकरपणे ओरडले आणि पृथ्वी हादरली.
6.95.44
ववर्ष रुधिरं देवश्चस्खलुश्च तुरंगमाः।
ध्वजाग्रे न्यपतद् गृध्रो विनेदुश्चाशिवं शिवाः ॥ ६.९५.४४ ॥
आकाशातून रक्ताचा पाऊस पडला, घोडे अडखळले, ध्वजाच्या टोकावर एक गिधाड येऊन बसले आणि कोल्हे अशुभपणे ओरडू लागले.
6.95.45
नयनं चास्फुरद् वामं वामो बाहुरकम्पत।
विवर्णवदनश्चासीत् किंचिदभ्रश्यत स्वनः ॥ ६.९५.४५ ॥
डावा डोळा फडफडू लागला, डावा हात कापू लागला, चेहरा फिकट झाला आणि आवाज थोडा ढासळला.
6.95.46
ततो निष्पततो युद्धे दशग्रीवस्य रक्षसः।
रणे निधनशंसीनि रूपाण्येतानि जज्ञिरे ॥ ६.९५.४६ ॥
तेव्हा युद्धासाठी निघालेल्या दशग्रीव राक्षस रावणासमोर रणात मृत्यूची सूचना देणारी ही चिन्हे प्रकट झाली.
6.95.47
अन्तरिक्षात् पपातोल्का निर्घातसमनिःस्वना।
विनेदुरशिवा गृध्रा वायसैरभिमिश्रिताः ॥ ६.९५.४७ ॥
आकाशातून एक उल्का पडली, तिचा आवाज वीज कोसळल्यासारखा होता; अशुभ गिधाडे कावळ्यांमध्ये मिसळून ओरडू लागली.
6.95.48
एतानचिन्तयन् घोरानुत्पातान् समवस्थितान्।
निर्ययौ रावणो मोहाद् वधार्थं कालचोदितः ॥ ६.९५.४८ ॥
या भयंकर अपशकुनांकडे लक्ष न देता, कालप्रेरित झालेला रावण मोहाने स्वतःच्या नाशासाठीच बाहेर पडला.
6.95.49
तेषां तु रथघोषेण राक्षसानां महात्मनाम्।
वानराणामपि चमूर्युद्धायैवाभ्यवर्तत ॥ ६.९५.४९ ॥
त्या महात्म्या राक्षसांच्या रथांच्या गडगडाटासह वानरांची सेनाही युद्धासाठी पुढे सरसावली.
6.95.50
तेषां तु तुमुलं युद्धं बभूव कपिरक्षसाम्।
अन्योन्यमाह्वयानानां क्रुद्धानां जयमिच्छताम् ॥ ६.९५.५० ॥
वानर आणि राक्षस यांच्यात भयंकर युद्ध पेटले; क्रोधाने एकमेकांना आव्हान देत, विजयाच्या इच्छेने ते लढले.
6.95.51
ततः क्रुद्धो दशग्रीवः शरैः काञ्चनभूषणैः।
वानराणामनीकेषु चकार कदनं महत् ॥ ६.९५.५१ ॥
तेव्हा संतप्त झालेल्या दशग्रीव रावणाने सोन्याच्या अलंकारांनी सजवलेल्या बाणांनी वानरसेनेत मोठा संहार घडवला.
6.95.52
निकृत्तशिरसः केचिद् रावणेन वलीमुखाः।
केचिद् विच्छिन्नहृदयाः केचिच्छ्रोत्रविवर्जिताः ॥ ६.९५.५२ ॥
रावणाने काहींची मस्तके छाटली, काहींची हृदये विदीर्ण केली, तर काहींचे कान तोडले.
6.95.53
निरुच्छ्वासा हताः केचित् केचित् पार्श्वेषु दारिताः।
केचिद् विभिन्नशिरसः केचिच्चक्षुर्विनाकृताः ॥ ६.९५.५३ ॥
काही श्वास रोखून मरण पावले, काहींच्या कुशी फाडल्या गेल्या, काहींची डोकी फुटली, तर काहींचे डोळे नष्ट झाले.
6.95.54
दशाननः क्रोधविवृत्तनेत्रो
यतो यतोऽभ्येति रथेन संख्ये।
ततस्ततस्तस्य शरप्रवेगं
सोढुं न शेकुर्हरियूथपास्ते ॥ ६.९५.५४ ॥
क्रोधाने फिरणाऱ्या डोळ्यांचा दशानन रावण युद्धात रथातून जिकडे जिकडे गेला, तिकडे तिकडे त्याच्या बाणांचा वेग ते वानरयूथपती सहन करू शकले नाहीत.