Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

उपनिषद् · Chāndogya 3.16

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

Chāndogya 3.16.1

पुरुषो वाव यज्ञस्तस्य यानि चतुर्विꣳशतिवर्षाणि तत्प्रातःसवनं चतुर्विꣳशत्यक्षरा गायत्री गायत्रं प्रातःसवनं तदस्य वसवोऽन्वायत्ताः प्राणा वाव वसव एते हीदꣳसर्वं वासयन्ति ॥ ३.१६.१ ॥

पुरुष ही निश्चय यज्ञ है। उसके जो चौबीस वर्ष हैं, वह प्रातःसवन है; चौबीस अक्षरों वाली गायत्री है, गायत्र प्रातःसवन है। उसके वसु अधीन हैं; प्राण ही निश्चय वसु हैं, क्योंकि ये ही इस सबको बसाते हैं।

Chāndogya 3.16.2

तं चेदेतस्मिन्वयसि किञ्चिदुपतपेत्स ब्रूयात्प्राणा वसव इदं मे प्रातःसवनं माध्यन्दिनꣳसवनमनुसन्तनुतेति माहं प्राणानां वसूनां मध्ये यज्ञो विलोप्सीयेत्युद्धैव तत एत्यगदो ह भवति ॥ ३.१६.२ ॥

यदि उसे इस आयु में कुछ पीड़ा दे, तो वह कहे: 'हे प्राणो, वसुओ, मेरा यह प्रातःसवन और माध्यंदिन सवन विस्तारित रहे; मैं प्राणों और वसुओं के बीच यज्ञ से वंचित न होऊँ।' तब वह निश्चय ही उससे उबर जाता है और रोगमुक्त हो जाता है।

Chāndogya 3.16.3

अथ यानि चतुश्चत्वारिꣳशद्वर्षाणि तन्माध्यंदिनꣳसवनं चतुश्चत्वारिꣳशदक्षरा त्रिष्टुप्त्रैष्टुभं माध्यन्दिनꣳसवनं तदस्य रुद्रा अन्वायत्ताः प्राणा वाव रुद्रा एते हीदꣳसर्वꣳरोदयन्ति ॥ ३.१६.३ ॥

अब जो चवालीस वर्ष हैं, वह माध्यंदिन सवन है; चवालीस अक्षरों वाली त्रिष्टुप्, त्रैष्टुभ माध्यंदिन सवन है। उसके रुद्र अधीन हैं; प्राण ही निश्चय रुद्र हैं, क्योंकि ये ही इस सबको रुलाते हैं।

Chāndogya 3.16.4

तं चेदेतस्मिन्वयसि किञ्चिदुपतपेत्स ब्रूयात्प्राणा रुद्रा इदं मे माध्यन्दिनꣳसवनं तृतीयसवनमनुसन्तनुतेति माहं प्राणानाꣳरुद्राणां मध्ये यज्ञो विलोप्सीयेत्युद्धैव तत एत्यगदो ह भवति ॥ ३.१६.४ ॥

यदि उसे इस आयु में कुछ पीड़ा हो, तो वह कहे: 'हे प्राणो, हे रुद्रो, मेरे इस माध्यंदिन सवन और तृतीय सवन को आगे बढ़ाओ, ताकि मैं प्राणों और रुद्रों के बीच यज्ञ से वंचित न हो जाऊँ।' तब वह वहीं से उठ जाता है और निरोग हो जाता है।

Chāndogya 3.16.5

अथ यान्यष्टाचत्वारिꣳशद्वर्षाणि तत्तृतीयसवनमष्टाचत्वारिꣳशदक्षरा जगती जागतं तृतीयसवनं तदस्यादित्या अन्वायत्ताः प्राणा वावादित्या एते हीदꣳसर्वमाददते ॥ ३.१६.५ ॥

अब जो अड़तालीस वर्ष हैं, वही तृतीय सवन है; अड़तालीस अक्षरों वाली जगती छंद और जागत तृतीय सवन है। उसके अधीन आदित्य हैं, और प्राण ही आदित्य हैं, क्योंकि ये ही इस सब को ग्रहण करते हैं।

Chāndogya 3.16.6

तं चेदेतस्मिन्वयसि किञ्चिदुपतपेत्स ब्रूयात्प्राणा आदित्या इदं मे तृतीयसवनमायुरनुसंतनुतेति माहं प्राणानामादित्यानां मध्ये यज्ञो विलोप्सीयेत्युद्धैव तत एत्यगदो हैव भवति ॥ ३.१६.६ ॥

यदि उसे इस आयु में कुछ पीड़ा हो, तो वह कहे: 'हे प्राणो, हे आदित्यो, मेरे इस तृतीय सवन और आयु को आगे बढ़ाओ, ताकि मैं प्राणों और आदित्यों के बीच यज्ञ से वंचित न हो जाऊँ।' तब वह वहीं से उठ जाता है और निरोग हो जाता है।

Chāndogya 3.16.7

एतद्ध स्म वै तद्विद्वानाह महिदास ऐतरेयः स किं म एतदुपतपसि योऽहमनेन न प्रेष्यामीति स ह षोडशं वर्षशतमजीवत्प्र ह षोडशं वर्षशतं जीवति य एवं वेद ॥ ३.१६.७ ॥

यह बात ही महिदास ऐतरेय ने जानकर कही थी: 'तू मुझे इस से क्यों पीड़ित करता है? मैं इससे नहीं मरूँगा।' वह सोलह सौ वर्ष जीवित रहा; जो इस प्रकार जानता है, वह सोलह सौ वर्ष जीवित रहता है।