उपनिषद् · Bṛhadāraṇyaka 1.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 1.1.1
उषा वा अश्वस्य मेध्यस्य शिरः ।
सूर्यश्चक्षुर्वातः प्राणो व्यात्तमग्निर्वैश्वानरः संवत्सर आत्माश्वस्य मेध्यस्य ।
द्यौः पृष्ठमन्तरिक्षमुदरं पृथिवी पाजस्यं दिशः पार्श्वे अवान्तरदिशः पर्शव ऋतवोऽङ्गानि मासाश्चार्धमासाश्च पर्वाण्यहोरात्राणि प्रतिष्ठा नक्षत्राण्यस्थीनि नभो मांसानि ।
ऊवध्यं सिकताः सिन्धवो गुदा यकृच्च क्लोमानश्च पर्वता ओषधयश्च वनस्पतयश्च लोमानि ।
उद्यन् पूर्वार्धो निम्लोचञ्जघनार्धः ।
यद्विजृम्भते तद्विद्योतते ।
यद्विधूनुते तत्स्तनयति ।
यन्मेहति तद्वर्षति ।
वागेवास्य वाक् ॥ १.१.१ ॥
उषा निश्चय ही इस पवित्र अश्व का सिर है। सूर्य इसकी आँख है, वायु प्राण है, खुला मुख वैश्वानर अग्नि है, संवत्सर इस पवित्र अश्व की आत्मा है। द्युलोक इसकी पीठ है, अन्तरिक्ष उदर है, पृथ्वी छाती का आधार है, दिशाएँ पार्श्व हैं, अवान्तर दिशाएँ पसलियाँ हैं, ऋतुएँ अंग हैं, मास और अर्धमास जोड़ हैं, दिन और रात प्रतिष्ठा हैं, नक्षत्र हड्डियाँ हैं, आकाश मांस है। निचला उदर रेत है, नदियाँ आँतें हैं, यकृत और फेफड़े पर्वत हैं, औषधियाँ और वनस्पतियाँ रोम हैं। जब वह उगता है तो उसका आगे का भाग है, जब वह डूबता है तो पिछला भाग है। जब वह जँभाई लेता है तो बिजली चमकती है, जब वह अपने को हिलाता है तो गरजता है, जब वह मूत्र त्यागता है तो वर्षा होती है। वाणी ही उसकी वाणी है।
Bṛhadāraṇyaka 1.1.2
अहर्वा अश्वं पुरस्तान्महिमान्वजायत ।
तस्य पूर्वे समुद्रे योनिः ।
रात्रिरेनं पश्चान्महिमान्वजायत ।
तस्यापरे समुद्रे योनिर् ।
एतौ वा अश्वं महिमानावभितः सम्बभूवतुः ।
हयो भूत्वा देवानवहद्वाजी गन्धर्वानर्वासुरानश्वो मनुष्यान् ।
समुद्र एवास्य बन्धुः समुद्रो योनिः ॥ १.१.२ ॥
दिन निश्चय ही इस अश्व के आगे महिमा के साथ उत्पन्न हुआ। उसका उद्गम पूर्वी समुद्र में है। रात्रि इसके पीछे महिमा के साथ उत्पन्न हुई; उसका उद्गम पश्चिमी समुद्र में है। ये दोनों महिमाएँ निश्चय ही अश्व के दोनों ओर उत्पन्न हुईं। घोड़ा बनकर वह देवताओं को, वाजी गन्धर्वों को, तेज़ अर्वा असुरों को, और अश्व मनुष्यों को वहन करता है। समुद्र ही इसका बन्धु है, समुद्र ही इसका उद्गम है।