Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

उपनिषद् · Bṛhadāraṇyaka 2.2

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

Bṛhadāraṇyaka 2.2.1

(सर्वान्नब्राह्मणं वा शिशुब्राह्मणम्)
यो ह वै शिशुं साधानं सप्रत्याधानं सस्थूणं सदामं वेद सप्त ह द्विषतो भ्रातृव्यानवरुणद्धि ।
अयं वाव शिशुर्योऽयं मध्यमः प्राणः ।
तस्येदमेवाधानमिदं प्रत्याधानं प्राणः स्थूणान्नं दाम ॥ २.२.१ ॥

यह सब अन्न पर ब्राह्मण या शिशु पर ब्राह्मण है। जो शिशु को उसके बंधन, प्रतिबंधन, स्तंभ और रस्सी सहित जानता है, वह अपने द्वेषी शत्रुओं को सात प्रकार से रोक देता है। यह शिशु वास्तव में यह मध्य प्राण है। उसका बंधन यही है, उसका प्रतिबंधन यही प्राण है; स्तंभ अन्न है, रस्सी भी।

Bṛhadāraṇyaka 2.2.2

तमेताः सप्ताक्षितय उपतिष्ठन्ते ।
तद्या इमा अक्षंल्लोहिन्यो राजयस्ताभिरेनं रुद्रोऽन्वायत्तः ।
अथ या अक्षन्नापस्ताभिः पर्जन्यः ।
या कनीनका तयादित्यः ।
यत्कृष्णं तेनाग्निर् ।
यच्छुक्लं तेनेन्द्रः ।
अधरयैनं वर्तन्या पृथिव्यन्वायत्ता ।
द्यौरुत्तरया ।
नास्यान्नं क्षीयते य एवं वेद ॥ २.२.२ ॥

उसके पास ये सात अक्षिति (आश्रय) खड़ी रहती हैं। आँख में जो ये लाल रेखाएँ हैं, उनसे रुद्र इससे बँधे हैं। फिर आँख में जो जल है, उससे पर्जन्य। जो पुतली है, उससे आदित्य। जो काला है, उससे अग्नि। जो सफ़ेद है, उससे इन्द्र। नीचे की पलक से पृथ्वी इससे बँधी है, ऊपर की से द्युलोक। जो इस प्रकार जानता है, उसका अन्न क्षीण नहीं होता।

Bṛhadāraṇyaka 2.2.3

तदेष श्लोको भवति
अर्वाग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुध्नस्तस्मिन् यशो निहितं विश्वरूपम् ।
तस्यासत ऋषयः सप्त तीरे वागष्टमी ब्रह्मणा संविदानेति ।
अर्वाग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुध्न इति ।
इदं तच्छरीर एष ह्यर्वाग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुध्नः ।
तस्मिन् यशो निहितं विश्वरूपमिति ।
प्राणा वै यशो विश्वरूपम् ।
प्राणानेतदाह ।
तस्यासत ऋषयः सप्त तीर इति ।
प्राणा वा ऋषयः ।
प्राणाणेतदाह ।
वागष्टमी ब्रह्मणा संविदानेति ।
वाग्घ्यष्टमी ब्रह्मणा संवित्ते ॥ २.२.३ ॥

इस विषय पर यह श्लोक है: नीचे को छिद्र वाला, ऊपर को तल वाला चमस है, उसमें सब रूपों वाला यश रखा है। उसके तट पर सात ऋषि बैठते हैं, और आठवीं वाक् ब्रह्म के साथ सहमत है। 'नीचे को छिद्र वाला, ऊपर को तल वाला चमस' — यह शरीर है, क्योंकि यही नीचे को छिद्र वाला, ऊपर को तल वाला चमस है। 'उसमें सब रूपों वाला यश रखा है' — प्राण ही यश और सब रूप हैं; इससे प्राणों को ही कहा। 'उसके तट पर सात ऋषि बैठते हैं' — प्राण ही ऋषि हैं; इससे प्राणों को ही कहा। 'आठवीं वाक् ब्रह्म के साथ सहमत है' — वाक् आठवीं है, वह ब्रह्म के साथ सहमत है।

Bṛhadāraṇyaka 2.2.4

इमावेव गोतमभरद्वाजौ ।
अयमेव गोतमोऽयं भरद्वाजः ।
इमावेव विश्वामित्रजमदग्नी ।
अयमेव विश्वामित्रोऽयं जमदग्निः ।
इमावेव वसिष्ठकश्यपौ ।
अयमेव वसिष्ठोऽयं कश्यपः ।
वागेवात्रिः ।
वाचा ह्यन्नमद्यते ।
अत्तिर्ह वै नामैतद्यदौत्रिरिति ।
सर्वस्यात्ता भवति ।
सर्वमस्यान्नं भवति य एवं वेद ॥ २.२.४ ॥

ये ही दोनों गौतम और भरद्वाज हैं। यह ही गौतम है, यह भरद्वाज है। ये ही दोनों विश्वामित्र और जमदग्नि हैं। यह ही विश्वामित्र है, यह जमदग्नि है। ये ही दोनों वसिष्ठ और कश्यप हैं। यह ही वसिष्ठ है, यह कश्यप है। वाक् ही अत्रि है। वाणी से ही अन्न खाया जाता है। 'अत्ति' ही यह नाम है, जो 'औत्रि' कहलाता है। वह सबका भक्षक होता है। जो इस प्रकार जानता है, उसका सब अन्न होता है।