उपनिषदे · Bṛhadāraṇyaka 2.2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 2.2.1
(सर्वान्नब्राह्मणं वा शिशुब्राह्मणम्)
यो ह वै शिशुं साधानं सप्रत्याधानं सस्थूणं सदामं वेद सप्त ह द्विषतो भ्रातृव्यानवरुणद्धि ।
अयं वाव शिशुर्योऽयं मध्यमः प्राणः ।
तस्येदमेवाधानमिदं प्रत्याधानं प्राणः स्थूणान्नं दाम ॥ २.२.१ ॥
सर्वान्नब्राह्मण किंवा शिशुब्राह्मण. जो शिशूला त्याचे बंधन, प्रतिबंधन, खांब आणि दोरीसह जाणतो, तो आपल्या द्वेष्ट्या शत्रूंना सात प्रकारांनी अडवतो. हा शिशू खरोखर हा मध्य प्राण आहे. त्याचे बंधन हेच, त्याचे प्रतिबंधन हा प्राण; खांब अन्न, दोरीही तसेच.
Bṛhadāraṇyaka 2.2.2
तमेताः सप्ताक्षितय उपतिष्ठन्ते ।
तद्या इमा अक्षंल्लोहिन्यो राजयस्ताभिरेनं रुद्रोऽन्वायत्तः ।
अथ या अक्षन्नापस्ताभिः पर्जन्यः ।
या कनीनका तयादित्यः ।
यत्कृष्णं तेनाग्निर् ।
यच्छुक्लं तेनेन्द्रः ।
अधरयैनं वर्तन्या पृथिव्यन्वायत्ता ।
द्यौरुत्तरया ।
नास्यान्नं क्षीयते य एवं वेद ॥ २.२.२ ॥
ही सात अक्षिती त्याच्याजवळ उभ्या राहतात. डोळ्यातील या तांबड्या रेषांनी रुद्र त्याच्याशी बांधलेला आहे. मग डोळ्यातील पाण्याने पर्जन्य. बाहुलीने आदित्य. काळ्याने अग्नी. पांढऱ्याने इंद्र. खालच्या पापणीने पृथ्वी आणि वरच्या पापणीने द्युलोक त्याच्याशी बांधलेले आहेत. जो असे जाणतो त्याचे अन्न क्षीण होत नाही.
Bṛhadāraṇyaka 2.2.3
तदेष श्लोको भवति
अर्वाग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुध्नस्तस्मिन् यशो निहितं विश्वरूपम् ।
तस्यासत ऋषयः सप्त तीरे वागष्टमी ब्रह्मणा संविदानेति ।
अर्वाग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुध्न इति ।
इदं तच्छरीर एष ह्यर्वाग्बिलश्चमस ऊर्ध्वबुध्नः ।
तस्मिन् यशो निहितं विश्वरूपमिति ।
प्राणा वै यशो विश्वरूपम् ।
प्राणानेतदाह ।
तस्यासत ऋषयः सप्त तीर इति ।
प्राणा वा ऋषयः ।
प्राणाणेतदाह ।
वागष्टमी ब्रह्मणा संविदानेति ।
वाग्घ्यष्टमी ब्रह्मणा संवित्ते ॥ २.२.३ ॥
याविषयी एक श्लोक: खाली छिद्र व वर वर वरच्या तळाशी असलेले चमस; त्यात सर्वरूप यश ठेवलेले आहे. त्याच्या काठावर सात ऋषी बसतात; आठवी वाक् ब्रह्माशी सहमत आहे. 'खाली छिद्र, वर तळ असलेला चमस' — हे शरीर आहे, कारण हाच तो चमस आहे. 'त्यात सर्वरूप यश ठेवले आहे' — प्राणच यश व सर्वरूप आहेत; म्हणून प्राणांचा उल्लेख केला. 'त्याच्या काठावर सात ऋषी' — प्राणच ऋषी आहेत; म्हणून प्राणांचा उल्लेख केला. 'आठवी वाक् ब्रह्माशी सहमत' — वाक् ही आठवी आहे, ती ब्रह्माशी सहमत आहे.
Bṛhadāraṇyaka 2.2.4
इमावेव गोतमभरद्वाजौ ।
अयमेव गोतमोऽयं भरद्वाजः ।
इमावेव विश्वामित्रजमदग्नी ।
अयमेव विश्वामित्रोऽयं जमदग्निः ।
इमावेव वसिष्ठकश्यपौ ।
अयमेव वसिष्ठोऽयं कश्यपः ।
वागेवात्रिः ।
वाचा ह्यन्नमद्यते ।
अत्तिर्ह वै नामैतद्यदौत्रिरिति ।
सर्वस्यात्ता भवति ।
सर्वमस्यान्नं भवति य एवं वेद ॥ २.२.४ ॥
हे दोघेच गौतम आणि भरद्वाज. हाच गौतम, हाच भरद्वाज. हे दोघेच विश्वामित्र आणि जमदग्नी. हाच विश्वामित्र, हाच जमदग्नी. हे दोघेच वसिष्ठ आणि कश्यप. हाच वसिष्ठ, हाच कश्यप. वाच्च अत्री आहे. वाणीनेच अन्न खाल्ले जाते. 'अत्ती' हेच हे नाव आहे, जे 'औत्री' म्हणवते. तो सर्वांचा भक्षक होतो. जो असे जाणतो, त्याला सर्व अन्न प्राप्त होते.