ભગવદ્ ગીતા भगवद्गीता

આ શું છે

ભગવદ્ ગીતા, એટલે કે "ભગવાનનું ગીત", 18 અધ્યાયોમાં 700 શ્લોકોનો એક સંવાદ છે. તે મહાભારતનો ભાગ છે, તેના છઠ્ઠા પર્વમાં આવે છે. કુરુક્ષેત્રની યુદ્ધભૂમિ પર ધનુર્ધર અર્જુન સામેની સેનામાં પોતાના ગુરુઓ, પિતરાઈ ભાઈઓ અને મિત્રોને જુએ છે અને યુદ્ધ કરવાની ના પાડે છે. તેમના સારથિ શ્રીકૃષ્ણ તેમના શોક અને સંશયનો ઉત્તર આપે છે. આ સમગ્ર સંવાદ અંધ રાજા ધૃતરાષ્ટ્રને તેમના મંત્રી સંજય સંભળાવે છે, જેમને દૂરથી બધું જોઈ શકવાની શક્તિ મળેલી છે.

તેની રચના કેવી છે

ગીતાની શરૂઆત અર્જુનના ભાંગી પડવાથી થાય છે (અધ્યાય 1). શ્રીકૃષ્ણનો ઉપદેશ અધ્યાય 2માં અમર આત્મા અને સ્થિર બુદ્ધિથી શરૂ થાય છે. અધ્યાય 3 થી 6 કર્મ અને ધ્યાન વિશે છે, અધ્યાય 7 થી 12 ઈશ્વરના જ્ઞાન અને ભક્તિ વિશે છે, જેમાં અધ્યાય 11માં વિશ્વરૂપ દર્શન પણ આવે છે, અને અધ્યાય 13 થી 18 પ્રકૃતિ, ત્રણ ગુણો અને મુક્તિ વિશે છે. ભાષ્યકારો ઘણીવાર તેને છ-છ અધ્યાયોના ત્રણ વિભાગોમાં વાંચે છે. છેલ્લો અધ્યાય બધું એકસાથે સમેટે છે અને અર્જુન કર્મ કરવા તૈયાર થાય ત્યાં પૂર્ણ થાય છે.

તે શું શીખવે છે

આત્મા જન્મતો નથી અને શરીરનું મૃત્યુ થતાં મરતો નથી (2.20). દરેક વ્યક્તિએ પોતાનું કર્તવ્ય (સ્વધર્મ) કરવું જોઈએ, અને તે પૂરેપૂરું કરવું જોઈએ, તેના ફળની આસક્તિને વશ થયા વિના (2.47), સફળતા અને નિષ્ફળતામાં સમભાવ રાખીને (2.48). ગીતા એકબીજાને મળતા અનેક માર્ગોનું વર્ણન કરે છે: નિષ્કામ કર્મ (કર્મયોગ), જ્ઞાન (જ્ઞાનયોગ), ધ્યાન અને પ્રેમભરી ભક્તિ (ભક્તિયોગ). તે સમગ્ર પ્રકૃતિને રંગતા ત્રણ ગુણોનો ઉપદેશ આપે છે, અને અંતે વિશ્વાસ અને શરણાગતિના આમંત્રણ સાથે પૂર્ણ થાય છે (18.66).

તમારા જીવનમાં તેનો અર્થ શું હોઈ શકે

જ્યારે આપણે જાણતા ન હોઈએ કે શું કરવું, અથવા જાણતા હોઈએ પણ ડરતા હોઈએ, એવી દરેક ક્ષણે ગીતા આપણી સાથે વાત કરે છે. તે આપણને પૂરા ધ્યાન અને કાળજીથી કામ કરવાનું કહે છે, અને જે પરિણામો આપણા હાથમાં નથી તેની ચિંતા છોડી દેવાનું કહે છે. તે સ્થિર બુદ્ધિવાળી વ્યક્તિ (સ્થિતપ્રજ્ઞ)નું વર્ણન કરે છે (2.56), જે દુઃખથી વિચલિત થતી નથી અને સુખની લાલસા રાખતી નથી, અને યાદ અપાવે છે કે મન આપણો સૌથી સારો મિત્ર અથવા સૌથી મોટો શત્રુ બની શકે છે (6.5). તે આપણને સર્વ પ્રાણીઓમાં એક જ દિવ્ય તત્ત્વ જોવાનું (6.29) અને દયાળુ તથા દ્વેષરહિત બનવાનું કહે છે (12.13). સદીઓથી જીવનના દરેક ક્ષેત્રના લોકો રોજ તેનો એક શ્લોક વાંચતા આવ્યા છે; મહાત્મા ગાંધી રોજ તેનો આશરો લેતા.

ક્યાંથી શરૂ કરવું

અધ્યાય 2થી શરૂઆત કરો, ખાસ કરીને શ્લોક 11 થી 72, જેમાં ઉપદેશનો સાર સમાયેલો છે. પછી કર્મ વિશેનો અધ્યાય 3, ધ્યાન વિશેનો અધ્યાય 6, ભક્તિ વિશેનો નાનો અધ્યાય 12, અને ઉપસંહાર રૂપ અધ્યાય 18 વાંચો. રોજ એક શ્લોક તેના શબ્દાર્થ અને ભાષ્ય સાથે વાંચવો એ ગીતા સાથે જીવવાની પરંપરાથી ચાલી આવતી રીત છે.

ઉદ્ભવ અને સમયકાળ

પરંપરા માને છે કે ઋષિ વ્યાસે મહાભારતની, અને તેમાં સમાયેલી ગીતાની રચના કરી, અને શ્રીકૃષ્ણે મહાયુદ્ધની પૂર્વસંધ્યાએ આ વચનો કહ્યાં. મોટાભાગના ઇતિહાસકારો ગીતાની રચનાને ઈસવીસન પૂર્વેની છેલ્લી સદીઓમાં મૂકે છે. દરેક સંપ્રદાયના મહાન આચાર્યોએ તેની વ્યાખ્યા કરી છે, જેમાં શંકર, રામાનુજ અને મધ્વ પણ છે, અને વિશ્વની મોટાભાગની ભાષાઓમાં તેનો અનુવાદ થયો છે.

શરૂઆત માટેના અંશો

• ભગવદ્ ગીતા 2.20: આત્મા ક્યારેય જન્મતો નથી અને ક્યારેય મરતો નથી.
• ભગવદ્ ગીતા 2.47: તારો અધિકાર માત્ર કર્મમાં છે, તેના ફળમાં ક્યારેય નહીં.
• ભગવદ્ ગીતા 2.56: સ્થિર બુદ્ધિવાળી વ્યક્તિ.
• ભગવદ્ ગીતા 6.5: પોતે જ પોતાનો ઉદ્ધાર કરો: મન મિત્ર પણ અને શત્રુ પણ.
• ભગવદ્ ગીતા 18.66: વિશ્વાસ અને શરણાગતિનું અંતિમ આમંત્રણ.