ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ भगवद्गीता

ਇਹ ਕੀ ਹੈ

ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ, ਅਰਥਾਤ "ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਗੀਤ", 18 ਅਧਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ 700 ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੰਵਾਦ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਪਰਵ ਵਿੱਚ। ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਦੇ ਯੁੱਧ-ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼ਧਾਰੀ ਅਰਜੁਨ ਵਿਰੋਧੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂਆਂ, ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੜਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਰਥਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਉਸ ਦੇ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਾ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਗੱਲਬਾਤ ਅੰਨ੍ਹੇ ਰਾਜਾ ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਮੰਤਰੀ ਸੰਜਯ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਵੇਖਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ।

ਇਸ ਦੀ ਬਣਤਰ ਕਿਵੇਂ ਹੈ

ਗੀਤਾ ਦਾ ਆਰੰਭ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਟੁੱਟ ਜਾਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ (ਅਧਿਆਇ 1)। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਧਿਆਇ 2 ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ 3 ਤੋਂ 6 ਕਰਮ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਬਾਰੇ ਹਨ, ਅਧਿਆਇ 7 ਤੋਂ 12 ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਬਾਰੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਇ 11 ਦਾ ਵਿਰਾਟ ਰੂਪ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਧਿਆਇ 13 ਤੋਂ 18 ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ (ਗੁਣ) ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਬਾਰੇ ਹਨ। ਟੀਕਾਕਾਰ ਅਕਸਰ ਇਸ ਨੂੰ ਛੇ-ਛੇ ਅਧਿਆਵਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸਮੂਹਾਂ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਆਖ਼ਰੀ ਅਧਿਆਇ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਕਰਮ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਕੀ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ

ਆਤਮਾ (ਆਤਮਨ) ਨਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਮਰਨ ਨਾਲ ਮਰਦੀ ਹੈ (2.20)। ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ (ਸਵਧਰਮ) ਨਿਭਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦੇ ਮੋਹ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋਏ ਬਿਨਾਂ (2.47), ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਅਸਫਲਤਾ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ (2.48)। ਗੀਤਾ ਕਈ ਮਾਰਗਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ: ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮ (ਕਰਮ ਯੋਗ), ਗਿਆਨ (ਗਿਆਨ ਯੋਗ), ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਰੀ ਭਗਤੀ (ਭਗਤੀ ਯੋਗ)। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਰੰਗਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਭਰੋਸੇ ਅਤੇ ਸਮਰਪਣ ਦੇ ਸੱਦੇ ਨਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ (18.66)।

ਤੁਹਾਡੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ

ਗੀਤਾ ਹਰ ਉਸ ਪਲ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਕੀ ਕਰੀਏ, ਜਾਂ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਪੂਰੇ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਲਗਨ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਛੱਡਣ ਲਈ ਜੋ ਸਾਡੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸਥਿਰ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀ ਹੈ (2.56), ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵਿਚਲਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਸੁੱਖ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਸਾਡਾ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਮਿੱਤਰ ਜਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵੈਰੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ (6.5)। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਈਸ਼ਵਰੀ ਹੋਂਦ ਵੇਖਣ (6.29) ਅਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ (12.13)। ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਲੋਕ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਪੜ੍ਹਦੇ ਆਏ ਹਨ; ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਇਸ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ।

ਕਿੱਥੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੀਏ

ਅਧਿਆਇ 2 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਲੋਕ 11 ਤੋਂ 72, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ। ਫਿਰ ਕਰਮ ਬਾਰੇ ਅਧਿਆਇ 3, ਧਿਆਨ ਬਾਰੇ ਅਧਿਆਇ 6, ਭਗਤੀ ਬਾਰੇ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਅਧਿਆਇ 12, ਅਤੇ ਸਮਾਪਤੀ ਵਾਲਾ ਅਧਿਆਇ 18 ਪੜ੍ਹੋ। ਰੋਜ਼ ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਬਦ-ਅਰਥਾਂ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਟੀਕੇ ਸਮੇਤ ਪੜ੍ਹਨਾ ਗੀਤਾ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਣ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁਰਾਤਨ ਅਤੇ ਪਰਖਿਆ ਹੋਇਆ ਤਰੀਕਾ ਹੈ।

ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਂ-ਨਿਰਧਾਰਨ

ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀ ਵਿਆਸ ਨੇ ਮਹਾਭਾਰਤ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿਚਲੀ ਗੀਤਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਠੀਕ ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੇ ਸਨ। ਬਹੁਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਗੀਤਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੀਆਂ ਆਖ਼ਰੀ ਸਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਸੰਪਰਦਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਆਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਕਰ, ਰਾਮਾਨੁਜ ਅਤੇ ਮਾਧਵ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅਨੁਵਾਦ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।

ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਲਈ ਅੰਸ਼

• ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ 2.20: ਆਤਮਾ ਨਾ ਕਦੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਕਦੇ ਮਰਦੀ ਹੈ।
• ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ 2.47: ਤੇਰਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕੇਵਲ ਕਰਮ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਫਲਾਂ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।
• ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ 2.56: ਸਥਿਰ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ।
• ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ 6.5: ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਰਾਹੀਂ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕੋ: ਮਨ ਮਿੱਤਰ ਵੀ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਵੀ।
• ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ 18.66: ਭਰੋਸੇ ਅਤੇ ਸਮਰਪਣ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੱਦਾ।