भगवद्गीता भगवद्गीता

हा ग्रंथ काय आहे

भगवद्गीता, म्हणजे "भगवंताचे गीत", हा १८ अध्यायांतील ७०० श्लोकांचा संवाद आहे. ती महाभारताचा भाग असून त्याच्या सहाव्या पर्वात येते. कुरुक्षेत्राच्या रणभूमीवर धनुर्धर अर्जुनाला विरुद्ध सैन्यात आपले गुरू, चुलतभाऊ आणि मित्र दिसतात आणि तो लढायला नकार देतो. त्याचे सारथी श्रीकृष्ण त्याच्या दुःखाला आणि शंकेला उत्तर देतात. हा संपूर्ण संवाद अंध राजा धृतराष्ट्राला त्याचा मंत्री संजय सांगतो; संजयाला दूरवरचे पाहण्याची शक्ती मिळालेली असते.

याची रचना कशी आहे

गीतेची सुरुवात अर्जुनाच्या खचून जाण्याने होते (अध्याय १). श्रीकृष्णांचा उपदेश अध्याय २ मध्ये अमर आत्मा आणि स्थिर प्रज्ञा यांपासून सुरू होतो. अध्याय ३ ते ६ कर्म आणि ध्यान यांविषयी आहेत, अध्याय ७ ते १२ ईश्वराचे ज्ञान आणि भक्ती यांविषयी आहेत, ज्यात अध्याय ११ मधील विश्वरूपदर्शनाचाही समावेश आहे, आणि अध्याय १३ ते १८ प्रकृती, तीन गुण आणि मोक्ष यांविषयी आहेत. भाष्यकार अनेकदा गीतेकडे सहा-सहा अध्यायांचे तीन गट म्हणून पाहतात. शेवटचा अध्याय सर्व उपदेश एकत्र आणतो आणि अर्जुन कर्म करण्यास सिद्ध होतो तिथे गीता संपते.

हा ग्रंथ काय शिकवतो

आत्मा जन्मत नाही आणि शरीर मेले तरी तो मरत नाही (2.20). प्रत्येकाने आपले स्वतःचे कर्तव्य (स्वधर्म) करावे, ते पूर्णपणे करावे, पण त्याच्या फळांच्या आसक्तीच्या आहारी जाऊ नये (2.47), आणि यश-अपयशात मन समतोल ठेवावे (2.48). गीता एकमेकांना येऊन मिळणारे अनेक मार्ग सांगते: निष्काम कर्म (कर्मयोग), ज्ञान (ज्ञानयोग), ध्यान आणि प्रेमपूर्ण भक्ती (भक्तियोग). संपूर्ण प्रकृतीला रंग देणाऱ्या तीन गुणांचा उपदेश ती करते, आणि विश्वास व शरणागतीच्या आमंत्रणाने तिचा शेवट होतो (18.66).

तुमच्या जीवनात याचा अर्थ काय असू शकतो

काय करावे हे आपल्याला कळत नाही, किंवा कळते पण भीती वाटते, अशा प्रत्येक क्षणी गीता आपल्याशी बोलते. ती सांगते की आपण पूर्ण लक्ष देऊन आणि काळजीपूर्वक काम करावे, आणि ज्या परिणामांवर आपले नियंत्रण नाही त्यांची चिंता सोडून द्यावी. ती स्थितप्रज्ञ व्यक्तीचे वर्णन करते (2.56), जी दुःखाने विचलित होत नाही आणि सुखाची लालसा धरत नाही, आणि आठवण करून देते की मन आपला सर्वात चांगला मित्र किंवा सर्वात वाईट शत्रू होऊ शकते (6.5). ती सर्व प्राणिमात्रांमध्ये एकच ईश्वरी अस्तित्व पाहायला सांगते (6.29) आणि दयाळू व द्वेषरहित राहायला सांगते (12.13). शतकानुशतके सर्व स्तरांतील लोकांनी रोज गीतेचा एक श्लोक वाचला आहे; महात्मा गांधी दररोज गीतेचा आधार घेत असत.

सुरुवात कुठून करावी

अध्याय २ पासून सुरुवात करा, विशेषतः श्लोक 11 ते 72, ज्यात उपदेशाचे सार आहे. मग कर्मावरील अध्याय ३, ध्यानावरील अध्याय ६, भक्तीवरील छोटा अध्याय १२ आणि समारोपाचा अध्याय १८ वाचा. रोज एक श्लोक त्याच्या शब्दार्थांसह आणि एखाद्या भाष्यासह वाचणे हा गीतेच्या सहवासात राहण्याचा परंपरेने चालत आलेला मार्ग आहे.

उगम आणि कालनिर्णय

परंपरेनुसार व्यास मुनींनी महाभारताची, आणि त्यातील गीतेची, रचना केली, आणि महायुद्धाच्या पूर्वसंध्येला श्रीकृष्णांनी हे शब्द उच्चारले. बहुतेक इतिहासकार गीतेची रचना इसवी सनपूर्व शेवटच्या काही शतकांत झाली असे मानतात. शंकराचार्य, रामानुजाचार्य आणि मध्वाचार्य यांच्यासह सर्व संप्रदायांतील थोर आचार्यांनी गीतेवर भाष्ये लिहिली आहेत, आणि जगातील बहुतेक भाषांमध्ये तिचे भाषांतर झाले आहे.

सुरुवातीसाठी काही उतारे

• भगवद्गीता 2.20: आत्मा कधी जन्मत नाही आणि कधी मरत नाही.
• भगवद्गीता 2.47: तुझा अधिकार केवळ कर्मावर आहे, त्याच्या फळांवर कधीही नाही.
• भगवद्गीता 2.56: स्थितप्रज्ञ व्यक्ती.
• भगवद्गीता 6.5: स्वतःच स्वतःचा उद्धार करा: मन हेच मित्र आणि मन हेच शत्रू.
• भगवद्गीता 18.66: विश्वास आणि शरणागतीचे अंतिम आवाहन.