ઉપનિષદો · Bṛhadāraṇyaka 3.7
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 3.7.1
(उद्दालकब्राह्मणं, अन्तर्यामिब्राह्मणं वा सृष्टिप्रवेशब्राह्मणम्)
अथैनमुद्दालक आरुणिः पप्रच्छ याज्ञवल्क्येति होवाच ।
मद्रेष्ववसाम पतञ्चलस्य काप्यस्य गृहेषु यज्ञमधीयानाः ।
तस्यासीद्भार्या गन्धर्वगृहीता ।
तमपृच्छाम कोऽसीति ।
सोऽब्रवीत्कबन्ध आथर्वण इति ।
सोऽब्रवीत्पतञ्चलं काप्यं याज्ञिकांश्च वेत्थ नु त्वं काप्य तत्सूत्रं यस्मिन्नयं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि संदृब्धानि भवन्तीति ।
सोऽब्रवीत्पतञ्चलः काप्यो नाहं तद्भगवन् वेदेति ।
सोऽब्रवीत्पतञ्चलं काप्यं याज्ञिकांश्च ।
वेत्थ नु त्वं काप्य तमन्तर्यामिणं य इमं च लोकं परं च लोकं सर्वाणि च भूतान्यन्तरो यमयति ।
सोऽब्रवीत्पतञ्चलः काप्यो नाहं तं भगवन् वेदेति ।
सोऽब्रवीत्पतञ्चलं काप्यं याज्ञिकांश्च ।
यो वै तत्काप्य सूत्रं विद्यात्तं चान्तर्यामिणमिति स ब्रह्मवित्स लोकवित्स देववित्स वेदवित्स आत्मवित्स सर्ववित् ।
इति तेभ्योऽब्रवीत् ।
तदहं वेद ।
तच्चेत्त्वं याज्ञवल्क्य सूत्रमविद्वांस्तं चान्तर्यामिणं ब्रह्मगवीरुदजसे मूर्धा ते विपतिष्यति ।
वेद वा अहं गौतम तत्सूत्रं तं चान्तर्यामिणमिति ।
यो वा इदं कश्च ब्रूयाद्वेद वेदेति यथा वेत्थ तथा ब्रूहीति ॥ ३.७.१ ॥
અહીં ઉદ્દાલક આરુણિએ યાજ્ઞવલ્ક્યને પૂછ્યું. તેમણે કહ્યું: અમે મદ્ર દેશમાં પતંચલ કાપ્યના ઘરે યજ્ઞનો અભ્યાસ કરતા રહેતા હતા. તેમની પત્નીને ગંધર્વે પકડી લીધી હતી. અમે તેને પૂછ્યું: તું કોણ છે? તે બોલ્યો: હું આથર્વણ કબંધ છું. તેણે પતંચલ કાપ્ય અને યાજ્ઞિકોને કહ્યું: હે કાપ્ય, જે સૂત્રમાં આ લોક, પરલોક અને સર્વ ભૂતો પરોવાયેલા છે તે સૂત્ર તું જાણે છે? પતંચલ કાપ્ય બોલ્યા: હે ભગવન્, હું તે જાણતો નથી. તેણે ફરી કહ્યું: હે કાપ્ય, આ લોક, પરલોક અને સર્વ ભૂતોને અંદરથી નિયંત્રિત કરનાર તે અંતર્યામીને તું જાણે છે? પતંચલ કાપ્ય બોલ્યા: હે ભગવન્, તેને હું જાણતો નથી. તેણે કહ્યું: જે તે કાપ્ય સૂત્ર અને તે અંતર્યામીને જાણે છે તે બ્રહ્મજ્ઞ, લોકજ્ઞ, દેવજ્ઞ, વેદજ્ઞ, આત્મજ્ઞ અને સર્વજ્ઞ છે. તેણે તેમને આ જ કહ્યું. હું તે જાણું છું. હે યાજ્ઞવલ્ક્ય, જો તું તે સૂત્ર અને અંતર્યામીને જાણ્યા વિના બ્રાહ્મણની ગાયો હાંકીશ તો તારું માથું પડી જશે. યાજ્ઞવલ્ક્ય બોલ્યા: હે ગૌતમ, તે સૂત્ર અને તે અંતર્યામીને હું ખરેખર જાણું છું. જે કોઈ કહે કે હું જાણું છું, જાણું છું, તેણે તું જે રીતે જાણે છે તે રીતે કહેવું જોઈએ.
Bṛhadāraṇyaka 3.7.2
स होवाच वायुर्वै गौतम तत्सूत्रम् ।
वायुना वै गौतम सूत्रेणायं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि संदृब्धानि भवन्ति ।
तस्माद्वै गौतम पुरुषं प्रेतमाहुर्व्यस्रंसिषतास्याङ्गानीति ।
वायुना हि गौतम सूत्रेण सम्दृब्धानि भवन्तीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ।
अन्तर्यामिणं ब्रूहीति ॥ ३.७.२ ॥
તેમણે કહ્યું: હે ગૌતમ, વાયુ જ તે દોરો છે. હે ગૌતમ, વાયુરૂપ દોરાથી આ લોક, પરલોક અને સર્વ ભૂતો ગૂંથાયેલાં છે. તેથી જ, હે ગૌતમ, મૃત પુરુષના અંગો ઢીલા પડી ગયા છે એમ કહેવાય છે. હે ગૌતમ, વાયુરૂપ દોરાથી જ તેઓ બંધાયેલા રહે છે. યાજ્ઞવલ્ક્ય, આ એમ જ છે. અંતર્યામીનું વર્ણન કરો.
Bṛhadāraṇyaka 3.7.3
यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरो यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.३ ॥
જે પૃથ્વીમાં રહે છે, પૃથ્વીની અંદર છે, જેને પૃથ્વી જાણતી નથી, જેનું શરીર પૃથ્વી છે, અને પૃથ્વીની અંદર રહીને જે તેને નિયંત્રિત કરે છે — તે જ તારો અંતર્યામી અમર આત્મા છે.
Bṛhadāraṇyaka 3.7.4
योऽप्सु तिष्ठन्नद्भ्योऽन्तरो यमापो न विदुर्यस्यापः शरीरं योऽपोऽन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.४ ॥
જે પાણીમાં રહે છે, પાણીની અંદર છે, જેને પાણી જાણતું નથી, પાણી જેનું શરીર છે, જે પાણીની અંદર રહીને તેને નિયંત્રિત કરે છે — તે જ તારો અંતર્યામી અમર આત્મા છે.
Bṛhadāraṇyaka 3.7.5
योऽग्नौ तिष्ठन्नग्नेरन्तरो यमग्निर्न वेद यस्याग्निः शरीरं योऽग्निमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.५ ॥
જે અગ્નિમાં રહે છે, અગ્નિની અંદર છે, જેને અગ્નિ જાણતો નથી, અગ્નિ જેનું શરીર છે, જે અગ્નિની અંદર રહીને તેને નિયંત્રિત કરે છે — તે જ તારો અંતર્યામી અમર આત્મા છે.
Bṛhadāraṇyaka 3.7.6
योऽन्तरिक्षे तिष्ठन्नन्तरिक्षादन्तरो यमन्तरिक्षं न वेद यस्यान्तरिक्षं शरीरं योऽन्तरिक्षमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.६ ॥
જે અંતરિક્ષમાં રહે છે, અંતરિક્ષની અંદર છે, જેને અંતરિક્ષ જાણતું નથી, અંતરિક્ષ જેનું શરીર છે, જે અંતરિક્ષની અંદર રહીને તેને નિયંત્રિત કરે છે — તે જ તારો અંતર્યામી અમર આત્મા છે.
Bṛhadāraṇyaka 3.7.7
यो वायौ तिष्ठन् वायोरन्तरो यं वायुर्न वेद यस्य वायुः शरीरं यो वायुमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.७ ॥
જે વાયુમાં રહે છે, વાયુની અંદર છે, જેને વાયુ જાણતો નથી, વાયુ જેનું શરીર છે, જે વાયુની અંદર રહીને તેને નિયંત્રિત કરે છે — તે જ તારો અંતર્યામી અમર આત્મા છે.
Bṛhadāraṇyaka 3.7.8
यो दिवि तिष्ठन् दिवोऽन्तरो यं द्यौर्न वेद यस्य द्यौः शरीरं यो दिवमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.८ ॥
જે સ્વર્ગમાં સ્થિત છે, સ્વર્ગની અંદર છે, જેને સ્વર્ગ જાણતું નથી, જેનું શરીર સ્વર્ગ છે, જે સ્વર્ગની અંદર રહીને તેને નિયંત્રિત કરે છે—તે જ તારો આત્મા, અંતર્યામી, અમૃત છે.
Bṛhadāraṇyaka 3.7.9
य आदित्ये तिष्ठन्नादित्यादन्तरो यमादित्यो न वेद यस्यादित्यः शरीरं य आदित्यमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.९ ॥
જે સૂર્યમાં સ્થિત છે, સૂર્યની અંદર છે, જેને સૂર્ય જાણતો નથી, જેનું શરીર સૂર્ય છે, જે સૂર્યની અંદર રહીને તેને નિયંત્રિત કરે છે—તે જ તારો આત્મા, અંતર્યામી, અમૃત છે.
Bṛhadāraṇyaka 3.7.10
यो दिक्षु तिष्ठन् दिग्भ्योऽन्तरो यं दिशो न विदुर्यस्य दिशः शरीरं यो दिशोऽन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.१० ॥
જે દિશાઓમાં સ્થિત છે, દિશાઓની અંદર છે, જેને દિશાઓ જાણતી નથી, જેનું શરીર દિશાઓ છે, જે દિશાઓની અંદર રહીને તેમને નિયંત્રિત કરે છે—તે જ તારો આત્મા, અંતર્યામી, અમૃત છે.
Bṛhadāraṇyaka 3.7.11
यश्चन्द्रतारके तिष्ठञ्चन्द्रतारकादन्तरो यं चन्द्रतारकं न वेद यस्य चन्द्रतारकं शरीरं यश्चन्द्रतारकमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.११ ॥
જે ચંદ્ર અને તારાઓમાં સ્થિત છે, ચંદ્ર-તારાઓની અંદર છે, જેને ચંદ્ર-તારા જાણતા નથી, જેનું શરીર ચંદ્ર-તારા છે, જે તેમની અંદર રહીને તેમને નિયંત્રિત કરે છે—તે જ તારો આત્મા, અંતર્યામી, અમૃત છે.
Bṛhadāraṇyaka 3.7.12
य आकाशे तिष्ठन्नाकाशादन्तरो यमाकाशो न वेद यस्याकाशः शरीरं य आकाशमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.१२ ॥
આકાશમાં રહીને આકાશની અંદર રહેલો, જેને આકાશ જાણતું નથી, આકાશ જેનું શરીર છે, આકાશની અંદર રહીને તેને નિયંત્રિત કરનાર — તે જ તારો અંતર્યામી અમૃત આત્મા છે.
Bṛhadāraṇyaka 3.7.13
यस्तमसि तिष्ठंस्तमसोऽन्तरो यं तमो न वेद यस्य तमः शरीरं यस्तमोऽन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.१३ ॥
અંધકારમાં રહીને અંધકારની અંદર રહેલો, જેને અંધકાર જાણતો નથી, અંધકાર જેનું શરીર છે, અંધકારની અંદર રહીને તેને નિયંત્રિત કરનાર — તે જ તારો અંતર્યામી અમૃત આત્મા છે.
Bṛhadāraṇyaka 3.7.14
यस्तेजसि तिष्ठंस्तेजसोऽन्तरो यं तेजो न वेद यस्य तेजः शरीरं यस्तेजोऽन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.१४ ॥
તેજમાં રહીને તેજની અંદર રહેલો, જેને તેજ જાણતું નથી, તેજ જેનું શરીર છે, તેજની અંદર રહીને તેને નિયંત્રિત કરનાર — તે જ તારો અંતર્યામી અમૃત આત્મા છે.
Bṛhadāraṇyaka 3.7.15
अथाधिभूतम् ।
यः सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन् सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽन्तरो यं सर्वाणि भूतानि न विदुर्यस्य सर्वाणि भुतानि शरीरं यः सर्वाणि भूतान्यन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ।
इत्यधिभूतम् ॥ ३.७.१५ ॥
હવે અધિભૂત (જીવો વિશે): જે સર્વ જીવોમાં રહીને સર્વ જીવોની અંદર છે, જેને સર્વ જીવો જાણતા નથી, સર્વ જીવો જેનું શરીર છે, જે સર્વ જીવોની અંદર રહીને તેમને નિયંત્રિત કરે છે — તે જ તારો અંતર્યામી અમૃત આત્મા છે. આ અધિભૂત.
Bṛhadāraṇyaka 3.7.16
अथाध्यात्मम् । यः प्राणे तिष्ठन् प्राणादन्तरो यं प्राणो न वेद यस्य प्राणः शरीरं यः प्राणमन्तरो यमयति एष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.१६ ॥
હવે અધ્યાત્મ વિશે: જે પ્રાણમાં સ્થિત છે, પ્રાણથી અંદરનો છે, જેને પ્રાણ જાણતો નથી, જેનું શરીર પ્રાણ છે, જે પ્રાણની અંદર રહીને તેનું નિયમન કરે છે — તે જ તારો આત્મા, અંતર્યામી, અમૃત છે.
Bṛhadāraṇyaka 3.7.17
यो वाचि तिष्ठन् वाचोऽन्तरो यं वाङ्न वेद यस्य वाक्शरीरं यो वाचमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.१७ ॥
જે વાણીમાં સ્થિત છે, વાણીથી અંદરનો છે, જેને વાણી જાણતી નથી, જેનું શરીર વાણી છે, જે વાણીની અંદર રહીને તેનું નિયમન કરે છે — તે જ તારો આત્મા, અંતર્યામી, અમૃત છે.
Bṛhadāraṇyaka 3.7.18
यश्चक्षुषि तिष्ठञ्चक्षुषोऽन्तरो यं चक्षुर्न वेद यस्य चक्षुः शरीरं यश्चक्षुरन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.१८ ॥
જે આંખમાં સ્થિત છે, આંખથી અંદરનો છે, જેને આંખ જાણતી નથી, જેનું શરીર આંખ છે, જે આંખની અંદર રહીને તેનું નિયમન કરે છે — તે જ તારો આત્મા, અંતર્યામી, અમૃત છે.
Bṛhadāraṇyaka 3.7.19
यः श्रोत्रे तिष्ठञ्छ्रोत्रादन्तरो यं श्रोत्रं न वेद यस्य श्रोत्रं शरीरं यः श्रोत्रमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.१९ ॥
જે કાનમાં સ્થિત છે, કાનથી અંદરનો છે, જેને કાન જાણતો નથી, જેનું શરીર કાન છે, જે કાનની અંદર રહીને તેનું નિયમન કરે છે — તે જ તારો આત્મા, અંતર્યામી, અમૃત છે.
Bṛhadāraṇyaka 3.7.20
यो मनसि तिष्ठन्मनसोऽन्तरो यं मनो न वेद यस्य मनः शरीरं यो मनोऽन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.२० ॥
જે મનમાં રહીને મનની અંદર છે, જેને મન જાણતું નથી, મન જેનું શરીર છે, જે મનની અંદરથી નિયમન કરે છે—તે જ તારો આત્મા, અંતર્યામી, અમર છે.
Bṛhadāraṇyaka 3.7.21
यस्त्वचि तिष्ठंस्त्वचोऽन्तरो यं त्वङ्न वेद यस्य त्वक्शरीरं यस्त्वचमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.२१ ॥
જે ત્વચામાં રહીને ત્વચાની અંદર છે, જેને ત્વચા જાણતી નથી, ત્વચા જેનું શરીર છે, જે ત્વચાની અંદરથી નિયમન કરે છે—તે જ તારો આત્મા, અંતર્યામી, અમર છે.
Bṛhadāraṇyaka 3.7.22
यो विज्ञाने तिष्ठन् विज्ञानादन्तरो यं विज्ञानं न वेद यस्य विज्ञानं शरीरं यो विज्ञानमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.२२ ॥
જે વિજ્ઞાનમાં રહીને વિજ્ઞાનની અંદર છે, જેને વિજ્ઞાન જાણતું નથી, વિજ્ઞાન જેનું શરીર છે, જે વિજ્ઞાનની અંદરથી નિયમન કરે છે—તે જ તારો આત્મા, અંતર્યામી, અમર છે.
Bṛhadāraṇyaka 3.7.23
यो रेतसि तिष्ठं रेतसोऽन्तरो यं रेतो न वेद यस्य रेतः शरीरं यो रेतोऽन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ।
अदृष्टो द्रष्टाश्रुतः श्रोतामतो मन्ताविज्ञतो विज्ञाता ।
नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा नान्योऽतोऽस्ति श्रोता नान्योऽतोऽस्ति मन्ता नान्योऽतोऽस्ति विज्ञाता ।
एष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ।
अतोऽन्यदार्तम् ।
ततो होद्दालक आरुणिरुपरराम ॥ ३.७.२३ ॥
જે રેતસમાં રહીને રેતસની અંદર છે, જેને રેતસ જાણતું નથી, રેતસ જેનું શરીર છે, જે રેતસની અંદરથી નિયમન કરે છે—તે જ તારો આત્મા, અંતર્યામી, અમર છે. તે અદૃષ્ટ દ્રષ્ટા, અશ્રુત શ્રોતા, અચિંતિત મંતા, અવિજ્ઞાત વિજ્ઞાતા છે. તેના સિવાય બીજો કોઈ દ્રષ્ટા નથી, શ્રોતા નથી, મંતા નથી, વિજ્ઞાતા નથી. તે જ તારો આત્મા, અંતર્યામી, અમર છે. આનાથી ભિન્ન બધું દુઃખમય છે. ત્યારે ઉદ્દાલક આરુણિ મૌન થઈ ગયા.