उपनिषदे · Bṛhadāraṇyaka 3.7
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 3.7.1
(उद्दालकब्राह्मणं, अन्तर्यामिब्राह्मणं वा सृष्टिप्रवेशब्राह्मणम्)
अथैनमुद्दालक आरुणिः पप्रच्छ याज्ञवल्क्येति होवाच ।
मद्रेष्ववसाम पतञ्चलस्य काप्यस्य गृहेषु यज्ञमधीयानाः ।
तस्यासीद्भार्या गन्धर्वगृहीता ।
तमपृच्छाम कोऽसीति ।
सोऽब्रवीत्कबन्ध आथर्वण इति ।
सोऽब्रवीत्पतञ्चलं काप्यं याज्ञिकांश्च वेत्थ नु त्वं काप्य तत्सूत्रं यस्मिन्नयं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि संदृब्धानि भवन्तीति ।
सोऽब्रवीत्पतञ्चलः काप्यो नाहं तद्भगवन् वेदेति ।
सोऽब्रवीत्पतञ्चलं काप्यं याज्ञिकांश्च ।
वेत्थ नु त्वं काप्य तमन्तर्यामिणं य इमं च लोकं परं च लोकं सर्वाणि च भूतान्यन्तरो यमयति ।
सोऽब्रवीत्पतञ्चलः काप्यो नाहं तं भगवन् वेदेति ।
सोऽब्रवीत्पतञ्चलं काप्यं याज्ञिकांश्च ।
यो वै तत्काप्य सूत्रं विद्यात्तं चान्तर्यामिणमिति स ब्रह्मवित्स लोकवित्स देववित्स वेदवित्स आत्मवित्स सर्ववित् ।
इति तेभ्योऽब्रवीत् ।
तदहं वेद ।
तच्चेत्त्वं याज्ञवल्क्य सूत्रमविद्वांस्तं चान्तर्यामिणं ब्रह्मगवीरुदजसे मूर्धा ते विपतिष्यति ।
वेद वा अहं गौतम तत्सूत्रं तं चान्तर्यामिणमिति ।
यो वा इदं कश्च ब्रूयाद्वेद वेदेति यथा वेत्थ तथा ब्रूहीति ॥ ३.७.१ ॥
येथे उद्दालक आरुणी याज्ञवल्क्यांना विचारतो. तो म्हणाला: आम्ही मद्र देशात पतंचल काप्याच्या घरी यज्ञ शिकत राहत होतो. त्याच्या पत्नीला गंधर्वाने पकडले होते. आम्ही त्याला विचारले: तू कोण आहेस? तो म्हणाला: मी आथर्वण कबंध आहे. त्याने पतंचल काप्य आणि याज्ञिकांना सांगितले: हे काप्य, ज्या सूत्रात हे लोक, परलोक आणि सर्व भूते गुंफलेली आहेत ते सूत्र तुला माहीत आहे का? पतंचल काप्य म्हणाले: भगवन्, मला ते माहीत नाही. त्याने पुन्हा विचारले: हे काप्य, या लोकांना, परलोकांना आणि सर्व भूतांना आतून नियंत्रित करणाऱ्या अंतर्यामीला तू ओळखतोस का? पतंचल काप्य म्हणाले: भगवन्, त्यांना मी ओळखत नाही. तो म्हणाला: जो ते काप्य सूत्र आणि तो अंतर्यामी जाणतो तो ब्रह्मज्ञ, लोकज्ञ, देवज्ञ, वेदज्ञ, आत्मज्ञ आणि सर्वज्ञ आहे. त्याने त्यांना हेच सांगितले. मी ते जाणतो. हे याज्ञवल्क्या, जर तू ते सूत्र आणि अंतर्यामी न जाणता ब्राह्मणाच्या गायी हाकलशील तर तुझे मस्तक पडेल. याज्ञवल्क्य म्हणाले: हे गौतम, ते सूत्र आणि तो अंतर्यामी मी खरोखर जाणतो. 'मी जाणतो, जाणतो' असे जो कोणी म्हणेल, त्याने तू जसे जाणतोस तसे बोलावे.
Bṛhadāraṇyaka 3.7.2
स होवाच वायुर्वै गौतम तत्सूत्रम् ।
वायुना वै गौतम सूत्रेणायं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि संदृब्धानि भवन्ति ।
तस्माद्वै गौतम पुरुषं प्रेतमाहुर्व्यस्रंसिषतास्याङ्गानीति ।
वायुना हि गौतम सूत्रेण सम्दृब्धानि भवन्तीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ।
अन्तर्यामिणं ब्रूहीति ॥ ३.७.२ ॥
तो म्हणाला: हे गौतमा, वायूच ते सूत्र आहे. हे गौतमा, वायू या सूत्राने हा लोक, परलोक आणि सर्व भूते गुंफलेली आहेत. म्हणूनच, हे गौतमा, मृत पुरुषाचे अवयव सैल झाले आहेत असे म्हणतात. हे गौतमा, वायू या सूत्राने ते बद्ध असतात. याज्ञवल्क्या, हे असेच आहे. अंतर्यामीचे वर्णन कर.
Bṛhadāraṇyaka 3.7.3
यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरो यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.३ ॥
जो पृथ्वीत ठायी राहतो, पृथ्वीच्या आत आहे, ज्याला पृथ्वी जाणत नाही, ज्याचे शरीर पृथ्वी आहे, आणि पृथ्वीच्या आत राहून जो तिचे नियमन करतो — तोच तुझा अंतर्यामी अमर आत्मा होय.
Bṛhadāraṇyaka 3.7.4
योऽप्सु तिष्ठन्नद्भ्योऽन्तरो यमापो न विदुर्यस्यापः शरीरं योऽपोऽन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.४ ॥
जो पाण्यात राहतो, पाण्याच्या आत असतो, ज्याला पाणी जाणत नाही, पाणी ज्याचे शरीर आहे, जो पाण्याच्या आत राहून त्याला नियंत्रित करतो — तोच तुझा अंतर्यामी अमर आत्मा आहे.
Bṛhadāraṇyaka 3.7.5
योऽग्नौ तिष्ठन्नग्नेरन्तरो यमग्निर्न वेद यस्याग्निः शरीरं योऽग्निमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.५ ॥
जो अग्नीत राहतो, अग्नीच्या आत असतो, ज्याला अग्नी जाणत नाही, अग्नी ज्याचे शरीर आहे, जो अग्नीच्या आत राहून त्याला नियंत्रित करतो — तोच तुझा अंतर्यामी अमर आत्मा आहे.
Bṛhadāraṇyaka 3.7.6
योऽन्तरिक्षे तिष्ठन्नन्तरिक्षादन्तरो यमन्तरिक्षं न वेद यस्यान्तरिक्षं शरीरं योऽन्तरिक्षमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.६ ॥
जो अंतरिक्षात राहतो, अंतरिक्षाच्या आत असतो, ज्याला अंतरिक्ष जाणत नाही, अंतरिक्ष ज्याचे शरीर आहे, जो अंतरिक्षाच्या आत राहून त्याला नियंत्रित करतो — तोच तुझा अंतर्यामी अमर आत्मा आहे.
Bṛhadāraṇyaka 3.7.7
यो वायौ तिष्ठन् वायोरन्तरो यं वायुर्न वेद यस्य वायुः शरीरं यो वायुमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.७ ॥
जो वायूत राहतो, वायूच्या आत असतो, ज्याला वायू जाणत नाही, वायू ज्याचे शरीर आहे, जो वायूच्या आत राहून त्याला नियंत्रित करतो — तोच तुझा अंतर्यामी अमर आत्मा आहे.
Bṛhadāraṇyaka 3.7.8
यो दिवि तिष्ठन् दिवोऽन्तरो यं द्यौर्न वेद यस्य द्यौः शरीरं यो दिवमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.८ ॥
जो स्वर्गात स्थित आहे, जो स्वर्गाच्या आत आहे, ज्याला स्वर्ग जाणत नाही, ज्याचे शरीर स्वर्ग आहे, जो स्वर्गाच्या आतून त्याला नियंत्रित करतो—तोच तुमचा आत्मा, अंतर्यामी, अमृत आहे.
Bṛhadāraṇyaka 3.7.9
य आदित्ये तिष्ठन्नादित्यादन्तरो यमादित्यो न वेद यस्यादित्यः शरीरं य आदित्यमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.९ ॥
जो सूर्यात स्थित आहे, जो सूर्याच्या आत आहे, ज्याला सूर्य जाणत नाही, ज्याचे शरीर सूर्य आहे, जो सूर्याच्या आतून त्याला नियंत्रित करतो—तोच तुमचा आत्मा, अंतर्यामी, अमृत आहे.
Bṛhadāraṇyaka 3.7.10
यो दिक्षु तिष्ठन् दिग्भ्योऽन्तरो यं दिशो न विदुर्यस्य दिशः शरीरं यो दिशोऽन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.१० ॥
जो दिशांमध्ये स्थित आहे, जो दिशांच्या आत आहे, ज्याला दिशा जाणत नाहीत, ज्याचे शरीर दिशा आहेत, जो दिशांच्या आतून त्यांना नियंत्रित करतो—तोच तुमचा आत्मा, अंतर्यामी, अमृत आहे.
Bṛhadāraṇyaka 3.7.11
यश्चन्द्रतारके तिष्ठञ्चन्द्रतारकादन्तरो यं चन्द्रतारकं न वेद यस्य चन्द्रतारकं शरीरं यश्चन्द्रतारकमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.११ ॥
जो चंद्र आणि ताऱ्यांमध्ये स्थित आहे, जो चंद्र-ताऱ्यांच्या आत आहे, ज्याला चंद्र-तारे जाणत नाहीत, ज्याचे शरीर चंद्र-तारे आहेत, जो त्यांच्या आतून त्यांना नियंत्रित करतो—तोच तुमचा आत्मा, अंतर्यामी, अमृत आहे.
Bṛhadāraṇyaka 3.7.12
य आकाशे तिष्ठन्नाकाशादन्तरो यमाकाशो न वेद यस्याकाशः शरीरं य आकाशमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.१२ ॥
आकाशात राहून आकाशाच्या आत असलेला, ज्याला आकाश जाणत नाही, आकाश ज्याचे शरीर आहे, आकाशाच्या आत राहून त्याला नियंत्रित करणारा — तोच तुझा अंतर्यामी अमृत आत्मा.
Bṛhadāraṇyaka 3.7.13
यस्तमसि तिष्ठंस्तमसोऽन्तरो यं तमो न वेद यस्य तमः शरीरं यस्तमोऽन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.१३ ॥
अंधारात राहून अंधाराच्या आत असलेला, ज्याला अंधार जाणत नाही, अंधार ज्याचे शरीर आहे, अंधाराच्या आत राहून त्याला नियंत्रित करणारा — तोच तुझा अंतर्यामी अमृत आत्मा.
Bṛhadāraṇyaka 3.7.14
यस्तेजसि तिष्ठंस्तेजसोऽन्तरो यं तेजो न वेद यस्य तेजः शरीरं यस्तेजोऽन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.१४ ॥
तेजात राहून तेजाच्या आत असलेला, ज्याला तेज जाणत नाही, तेज ज्याचे शरीर आहे, तेजाच्या आत राहून त्याला नियंत्रित करणारा — तोच तुझा अंतर्यामी अमृत आत्मा.
Bṛhadāraṇyaka 3.7.15
अथाधिभूतम् ।
यः सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन् सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽन्तरो यं सर्वाणि भूतानि न विदुर्यस्य सर्वाणि भुतानि शरीरं यः सर्वाणि भूतान्यन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ।
इत्यधिभूतम् ॥ ३.७.१५ ॥
आता अधिभूत (प्राण्यांविषयी): जो सर्व प्राण्यांमध्ये राहून सर्व प्राण्यांच्या आत आहे, ज्याला सर्व प्राणी जाणत नाहीत, सर्व प्राणी ज्याचे शरीर आहेत, जो सर्व प्राण्यांच्या आत राहून त्यांना नियंत्रित करतो — तोच तुझा अंतर्यामी अमृत आत्मा. हे अधिभूत.
Bṛhadāraṇyaka 3.7.16
अथाध्यात्मम् । यः प्राणे तिष्ठन् प्राणादन्तरो यं प्राणो न वेद यस्य प्राणः शरीरं यः प्राणमन्तरो यमयति एष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.१६ ॥
आता अध्यात्माविषयी: जो प्राणात स्थित आहे, प्राणापेक्षा आतील आहे, ज्याला प्राण जाणत नाही, ज्याचे शरीर प्राण आहे, जो प्राणाच्या आत राहून त्याचे नियमन करतो — तोच तुझा आत्मा, अंतर्यामी, अमृत आहे.
Bṛhadāraṇyaka 3.7.17
यो वाचि तिष्ठन् वाचोऽन्तरो यं वाङ्न वेद यस्य वाक्शरीरं यो वाचमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.१७ ॥
जो वाणीत स्थित आहे, वाणीपेक्षा आतील आहे, ज्याला वाणी जाणत नाही, ज्याचे शरीर वाणी आहे, जो वाणीच्या आत राहून तिचे नियमन करतो — तोच तुझा आत्मा, अंतर्यामी, अमृत आहे.
Bṛhadāraṇyaka 3.7.18
यश्चक्षुषि तिष्ठञ्चक्षुषोऽन्तरो यं चक्षुर्न वेद यस्य चक्षुः शरीरं यश्चक्षुरन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.१८ ॥
जो डोळ्यात स्थित आहे, डोळ्यापेक्षा आतील आहे, ज्याला डोळा जाणत नाही, ज्याचे शरीर डोळा आहे, जो डोळ्याच्या आत राहून त्याचे नियमन करतो — तोच तुझा आत्मा, अंतर्यामी, अमृत आहे.
Bṛhadāraṇyaka 3.7.19
यः श्रोत्रे तिष्ठञ्छ्रोत्रादन्तरो यं श्रोत्रं न वेद यस्य श्रोत्रं शरीरं यः श्रोत्रमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.१९ ॥
जो कानात स्थित आहे, कानापेक्षा आतील आहे, ज्याला कान जाणत नाही, ज्याचे शरीर कान आहे, जो कानाच्या आत राहून त्याचे नियमन करतो — तोच तुझा आत्मा, अंतर्यामी, अमृत आहे.
Bṛhadāraṇyaka 3.7.20
यो मनसि तिष्ठन्मनसोऽन्तरो यं मनो न वेद यस्य मनः शरीरं यो मनोऽन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.२० ॥
जो मनात राहून मनाच्या आत आहे, ज्याला मन जाणत नाही, मनच ज्याचे शरीर आहे, जो मनाच्या आतून नियमन करतो—तोच तुझा आत्मा, अंतर्यामी, अमर आहे।
Bṛhadāraṇyaka 3.7.21
यस्त्वचि तिष्ठंस्त्वचोऽन्तरो यं त्वङ्न वेद यस्य त्वक्शरीरं यस्त्वचमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.२१ ॥
जो त्वचेत राहून त्वचेच्या आत आहे, ज्याला त्वचा जाणत नाही, त्वचाच ज्याचे शरीर आहे, जो त्वचेच्या आतून नियमन करतो—तोच तुझा आत्मा, अंतर्यामी, अमर आहे।
Bṛhadāraṇyaka 3.7.22
यो विज्ञाने तिष्ठन् विज्ञानादन्तरो यं विज्ञानं न वेद यस्य विज्ञानं शरीरं यो विज्ञानमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.२२ ॥
जो विज्ञानात राहून विज्ञानाच्या आत आहे, ज्याला विज्ञान जाणत नाही, विज्ञानच ज्याचे शरीर आहे, जो विज्ञानाच्या आतून नियमन करतो—तोच तुझा आत्मा, अंतर्यामी, अमर आहे।
Bṛhadāraṇyaka 3.7.23
यो रेतसि तिष्ठं रेतसोऽन्तरो यं रेतो न वेद यस्य रेतः शरीरं यो रेतोऽन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ।
अदृष्टो द्रष्टाश्रुतः श्रोतामतो मन्ताविज्ञतो विज्ञाता ।
नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा नान्योऽतोऽस्ति श्रोता नान्योऽतोऽस्ति मन्ता नान्योऽतोऽस्ति विज्ञाता ।
एष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ।
अतोऽन्यदार्तम् ।
ततो होद्दालक आरुणिरुपरराम ॥ ३.७.२३ ॥
जो रेतसात राहून रेतसाच्या आत आहे, ज्याला रेतस जाणत नाही, रेतसच ज्याचे शरीर आहे, जो रेतसाच्या आतून नियमन करतो—तोच तुझा आत्मा, अंतर्यामी, अमर आहे. तो अदृष्ट द्रष्टा, अश्रुत श्रोता, अचिंतित मंता, अविज्ञात विज्ञाता आहे. त्याच्याहून वेगळा द्रष्टा नाही, श्रोता नाही, मंता नाही, विज्ञाता नाही. तोच तुझा आत्मा, अंतर्यामी, अमर आहे. यावाचून सर्व दुःखमय आहे. तेव्हा उद्दालक आरुणी गप्प झाले.