उपनिषद् · Bṛhadāraṇyaka 3.7
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 3.7.1
(उद्दालकब्राह्मणं, अन्तर्यामिब्राह्मणं वा सृष्टिप्रवेशब्राह्मणम्)
अथैनमुद्दालक आरुणिः पप्रच्छ याज्ञवल्क्येति होवाच ।
मद्रेष्ववसाम पतञ्चलस्य काप्यस्य गृहेषु यज्ञमधीयानाः ।
तस्यासीद्भार्या गन्धर्वगृहीता ।
तमपृच्छाम कोऽसीति ।
सोऽब्रवीत्कबन्ध आथर्वण इति ।
सोऽब्रवीत्पतञ्चलं काप्यं याज्ञिकांश्च वेत्थ नु त्वं काप्य तत्सूत्रं यस्मिन्नयं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि संदृब्धानि भवन्तीति ।
सोऽब्रवीत्पतञ्चलः काप्यो नाहं तद्भगवन् वेदेति ।
सोऽब्रवीत्पतञ्चलं काप्यं याज्ञिकांश्च ।
वेत्थ नु त्वं काप्य तमन्तर्यामिणं य इमं च लोकं परं च लोकं सर्वाणि च भूतान्यन्तरो यमयति ।
सोऽब्रवीत्पतञ्चलः काप्यो नाहं तं भगवन् वेदेति ।
सोऽब्रवीत्पतञ्चलं काप्यं याज्ञिकांश्च ।
यो वै तत्काप्य सूत्रं विद्यात्तं चान्तर्यामिणमिति स ब्रह्मवित्स लोकवित्स देववित्स वेदवित्स आत्मवित्स सर्ववित् ।
इति तेभ्योऽब्रवीत् ।
तदहं वेद ।
तच्चेत्त्वं याज्ञवल्क्य सूत्रमविद्वांस्तं चान्तर्यामिणं ब्रह्मगवीरुदजसे मूर्धा ते विपतिष्यति ।
वेद वा अहं गौतम तत्सूत्रं तं चान्तर्यामिणमिति ।
यो वा इदं कश्च ब्रूयाद्वेद वेदेति यथा वेत्थ तथा ब्रूहीति ॥ ३.७.१ ॥
यहाँ उद्दालक आरुणि ने याज्ञवल्क्य से पूछा। उसने कहा: हम मद्र देश में पतञ्चल काप्य के घरों में यज्ञ का अध्ययन करते हुए रहते थे। उसकी पत्नी गन्धर्व से ग्रस्त थी। हमने उससे पूछा: तुम कौन हो? उसने कहा: मैं कबन्ध आथर्वण हूँ। उसने पतञ्चल काप्य और याज्ञिकों से कहा: हे काप्य, क्या तुम उस सूत्र को जानते हो जिसमें यह लोक, परलोक और सब भूत पिरोए हुए हैं? पतञ्चल काप्य ने कहा: हे भगवन्, मैं उसे नहीं जानता। फिर उसने पतञ्चल काप्य और याज्ञिकों से कहा: हे काप्य, क्या तुम उस अन्तर्यामी को जानते हो जो इस लोक, परलोक और सब भूतों को भीतर से नियंत्रित करता है? पतञ्चल काप्य ने कहा: हे भगवन्, मैं उसे नहीं जानता। फिर उसने कहा: जो उस काप्य सूत्र और उस अन्तर्यामी को जानता है, वह ब्रह्मज्ञ, लोकज्ञ, देवज्ञ, वेदज्ञ, आत्मज्ञ और सर्वज्ञ है। उसने उनसे यही कहा। मैं उसे जानता हूँ। हे याज्ञवल्क्य, यदि तुम उस सूत्र और उस अन्तर्यामी को न जानते हुए ब्राह्मण की गायों को हाँकोगे, तो तुम्हारा सिर गिर जाएगा। याज्ञवल्क्य ने कहा: हे गौतम, मैं उस सूत्र और उस अन्तर्यामी को सचमुच जानता हूँ। जो कोई कहे कि मैं जानता हूँ, जानता हूँ, उसे जैसा तुम जानते हो वैसा कहना चाहिए।
Bṛhadāraṇyaka 3.7.2
स होवाच वायुर्वै गौतम तत्सूत्रम् ।
वायुना वै गौतम सूत्रेणायं च लोकः परश्च लोकः सर्वाणि च भूतानि संदृब्धानि भवन्ति ।
तस्माद्वै गौतम पुरुषं प्रेतमाहुर्व्यस्रंसिषतास्याङ्गानीति ।
वायुना हि गौतम सूत्रेण सम्दृब्धानि भवन्तीति ।
एवमेवैतद्याज्ञवल्क्य ।
अन्तर्यामिणं ब्रूहीति ॥ ३.७.२ ॥
उसने कहा, हे गौतम, वायु ही वह सूत्र है। हे गौतम, वायु रूपी सूत्र से यह लोक, परलोक और सभी प्राणी एक साथ बंधे रहते हैं। इसीलिए, हे गौतम, मृत पुरुष के विषय में कहते हैं कि उसके अंग ढीले पड़ गए हैं, क्योंकि हे गौतम, वायु रूपी सूत्र से ही वे सब बंधे रहते हैं। याज्ञवल्क्य, यह ठीक ऐसा ही है। अब अन्तर्यामी का वर्णन कीजिए।
Bṛhadāraṇyaka 3.7.3
यः पृथिव्यां तिष्ठन् पृथिव्या अन्तरो यं पृथिवी न वेद यस्य पृथिवी शरीरं यः पृथिवीमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.३ ॥
जो पृथ्वी में स्थित है, जो पृथ्वी के भीतर है, जिसे पृथ्वी नहीं जानती, जिसका शरीर पृथ्वी है, और जो पृथ्वी के भीतर रहकर उसका नियमन करता है, वही तुम्हारा अंतर्यामी अमर आत्मा है।
Bṛhadāraṇyaka 3.7.4
योऽप्सु तिष्ठन्नद्भ्योऽन्तरो यमापो न विदुर्यस्यापः शरीरं योऽपोऽन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.४ ॥
जो जल में रहता हुआ जल से भीतर है, जिसे जल नहीं जानते, जिसका शरीर जल है, जो जल के भीतर रहकर उसे नियंत्रित करता है, वही तुम्हारा अंतर्यामी अमर आत्मा है।
Bṛhadāraṇyaka 3.7.5
योऽग्नौ तिष्ठन्नग्नेरन्तरो यमग्निर्न वेद यस्याग्निः शरीरं योऽग्निमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.५ ॥
जो अग्नि में रहता हुआ अग्नि से भीतर है, जिसे अग्नि नहीं जानती, जिसका शरीर अग्नि है, जो अग्नि के भीतर रहकर उसे नियंत्रित करता है, वही तुम्हारा अंतर्यामी अमर आत्मा है।
Bṛhadāraṇyaka 3.7.6
योऽन्तरिक्षे तिष्ठन्नन्तरिक्षादन्तरो यमन्तरिक्षं न वेद यस्यान्तरिक्षं शरीरं योऽन्तरिक्षमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.६ ॥
जो अंतरिक्ष में रहता हुआ अंतरिक्ष से भीतर है, जिसे अंतरिक्ष नहीं जानता, जिसका शरीर अंतरिक्ष है, जो अंतरिक्ष के भीतर रहकर उसे नियंत्रित करता है, वही तुम्हारा अंतर्यामी अमर आत्मा है।
Bṛhadāraṇyaka 3.7.7
यो वायौ तिष्ठन् वायोरन्तरो यं वायुर्न वेद यस्य वायुः शरीरं यो वायुमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.७ ॥
जो वायु में रहता हुआ वायु से भीतर है, जिसे वायु नहीं जानता, जिसका शरीर वायु है, जो वायु के भीतर रहकर उसे नियंत्रित करता है, वही तुम्हारा अंतर्यामी अमर आत्मा है।
Bṛhadāraṇyaka 3.7.8
यो दिवि तिष्ठन् दिवोऽन्तरो यं द्यौर्न वेद यस्य द्यौः शरीरं यो दिवमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.८ ॥
जो स्वर्ग में स्थित है, जो स्वर्ग से भीतर है, जिसे स्वर्ग नहीं जानता, जिसका शरीर स्वर्ग है, जो स्वर्ग के भीतर रहकर उसे नियंत्रित करता है—वही तुम्हारा आत्मा है, भीतर का नियंता, अमृत।
Bṛhadāraṇyaka 3.7.9
य आदित्ये तिष्ठन्नादित्यादन्तरो यमादित्यो न वेद यस्यादित्यः शरीरं य आदित्यमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.९ ॥
जो सूर्य में स्थित है, जो सूर्य से भीतर है, जिसे सूर्य नहीं जानता, जिसका शरीर सूर्य है, जो सूर्य के भीतर रहकर उसे नियंत्रित करता है—वही तुम्हारा आत्मा है, भीतर का नियंता, अमृत।
Bṛhadāraṇyaka 3.7.10
यो दिक्षु तिष्ठन् दिग्भ्योऽन्तरो यं दिशो न विदुर्यस्य दिशः शरीरं यो दिशोऽन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.१० ॥
जो दिशाओं में स्थित है, जो दिशाओं से भीतर है, जिसे दिशाएँ नहीं जानतीं, जिसका शरीर दिशाएँ हैं, जो दिशाओं के भीतर रहकर उन्हें नियंत्रित करता है—वही तुम्हारा आत्मा है, भीतर का नियंता, अमृत।
Bṛhadāraṇyaka 3.7.11
यश्चन्द्रतारके तिष्ठञ्चन्द्रतारकादन्तरो यं चन्द्रतारकं न वेद यस्य चन्द्रतारकं शरीरं यश्चन्द्रतारकमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.११ ॥
जो चन्द्रमा और तारों में स्थित है, जो चन्द्रमा और तारों से भीतर है, जिसे चन्द्रमा और तारे नहीं जानते, जिसका शरीर चन्द्रमा और तारे हैं, जो चन्द्रमा और तारों के भीतर रहकर उन्हें नियंत्रित करता है—वही तुम्हारा आत्मा है, भीतर का नियंता, अमृत।
Bṛhadāraṇyaka 3.7.12
य आकाशे तिष्ठन्नाकाशादन्तरो यमाकाशो न वेद यस्याकाशः शरीरं य आकाशमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.१२ ॥
जो आकाश में रहकर आकाश के भीतर है, जिसे आकाश नहीं जानता, जिसका शरीर आकाश है, और जो आकाश के भीतर रहकर उसे नियंत्रित करता है — वही तुम्हारा अंतर्यामी, अमृत आत्मा है।
Bṛhadāraṇyaka 3.7.13
यस्तमसि तिष्ठंस्तमसोऽन्तरो यं तमो न वेद यस्य तमः शरीरं यस्तमोऽन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.१३ ॥
जो अंधकार में रहकर अंधकार के भीतर है, जिसे अंधकार नहीं जानता, जिसका शरीर अंधकार है, और जो अंधकार के भीतर रहकर उसे नियंत्रित करता है — वही तुम्हारा अंतर्यामी, अमृत आत्मा है।
Bṛhadāraṇyaka 3.7.14
यस्तेजसि तिष्ठंस्तेजसोऽन्तरो यं तेजो न वेद यस्य तेजः शरीरं यस्तेजोऽन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.१४ ॥
जो तेज में रहकर तेज के भीतर है, जिसे तेज नहीं जानता, जिसका शरीर तेज है, और जो तेज के भीतर रहकर उसे नियंत्रित करता है — वही तुम्हारा अंतर्यामी, अमृत आत्मा है।
Bṛhadāraṇyaka 3.7.15
अथाधिभूतम् ।
यः सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन् सर्वेभ्यो भूतेभ्योऽन्तरो यं सर्वाणि भूतानि न विदुर्यस्य सर्वाणि भुतानि शरीरं यः सर्वाणि भूतान्यन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ।
इत्यधिभूतम् ॥ ३.७.१५ ॥
अब अधिभूत (प्राणियों के विषय में): जो सब प्राणियों में रहकर सब प्राणियों के भीतर है, जिसे सब प्राणी नहीं जानते, जिसका शरीर सब प्राणी हैं, और जो सब प्राणियों के भीतर रहकर उन्हें नियंत्रित करता है — वही तुम्हारा अंतर्यामी, अमृत आत्मा है। इस प्रकार अधिभूत।
Bṛhadāraṇyaka 3.7.16
अथाध्यात्मम् । यः प्राणे तिष्ठन् प्राणादन्तरो यं प्राणो न वेद यस्य प्राणः शरीरं यः प्राणमन्तरो यमयति एष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.१६ ॥
अब अध्यात्म के विषय में: जो प्राण में स्थित है, जो प्राण से भिन्न और भीतर है, जिसे प्राण नहीं जानता, जिसका शरीर प्राण है, और जो प्राण के भीतर रहकर उसका नियमन करता है — वही तुम्हारा आत्मा है, अंतर्यामी, अमृत।
Bṛhadāraṇyaka 3.7.17
यो वाचि तिष्ठन् वाचोऽन्तरो यं वाङ्न वेद यस्य वाक्शरीरं यो वाचमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.१७ ॥
जो वाणी में स्थित है, जो वाणी से भिन्न और भीतर है, जिसे वाणी नहीं जानती, जिसका शरीर वाणी है, और जो वाणी के भीतर रहकर उसका नियमन करता है — वही तुम्हारा आत्मा है, अंतर्यामी, अमृत।
Bṛhadāraṇyaka 3.7.18
यश्चक्षुषि तिष्ठञ्चक्षुषोऽन्तरो यं चक्षुर्न वेद यस्य चक्षुः शरीरं यश्चक्षुरन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.१८ ॥
जो आँख में स्थित है, जो आँख से भिन्न और भीतर है, जिसे आँख नहीं जानती, जिसका शरीर आँख है, और जो आँख के भीतर रहकर उसका नियमन करता है — वही तुम्हारा आत्मा है, अंतर्यामी, अमृत।
Bṛhadāraṇyaka 3.7.19
यः श्रोत्रे तिष्ठञ्छ्रोत्रादन्तरो यं श्रोत्रं न वेद यस्य श्रोत्रं शरीरं यः श्रोत्रमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.१९ ॥
जो कान में स्थित है, जो कान से भिन्न और भीतर है, जिसे कान नहीं जानता, जिसका शरीर कान है, और जो कान के भीतर रहकर उसका नियमन करता है — वही तुम्हारा आत्मा है, अंतर्यामी, अमृत।
Bṛhadāraṇyaka 3.7.20
यो मनसि तिष्ठन्मनसोऽन्तरो यं मनो न वेद यस्य मनः शरीरं यो मनोऽन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.२० ॥
जो मन में रहकर मन के भीतर है, जिसे मन नहीं जानता, जिसका शरीर मन है, जो मन के भीतर से नियमन करता है—वह तुम्हारा आत्मा है, भीतर का नियंता, अमर।
Bṛhadāraṇyaka 3.7.21
यस्त्वचि तिष्ठंस्त्वचोऽन्तरो यं त्वङ्न वेद यस्य त्वक्शरीरं यस्त्वचमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.२१ ॥
जो त्वचा में रहकर त्वचा के भीतर है, जिसे त्वचा नहीं जानती, जिसका शरीर त्वचा है, जो त्वचा के भीतर से नियमन करता है—वह तुम्हारा आत्मा है, भीतर का नियंता, अमर।
Bṛhadāraṇyaka 3.7.22
यो विज्ञाने तिष्ठन् विज्ञानादन्तरो यं विज्ञानं न वेद यस्य विज्ञानं शरीरं यो विज्ञानमन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ॥ ३.७.२२ ॥
जो विज्ञान में रहकर विज्ञान के भीतर है, जिसे विज्ञान नहीं जानता, जिसका शरीर विज्ञान है, जो विज्ञान के भीतर से नियमन करता है—वह तुम्हारा आत्मा है, भीतर का नियंता, अमर।
Bṛhadāraṇyaka 3.7.23
यो रेतसि तिष्ठं रेतसोऽन्तरो यं रेतो न वेद यस्य रेतः शरीरं यो रेतोऽन्तरो यमयत्येष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ।
अदृष्टो द्रष्टाश्रुतः श्रोतामतो मन्ताविज्ञतो विज्ञाता ।
नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा नान्योऽतोऽस्ति श्रोता नान्योऽतोऽस्ति मन्ता नान्योऽतोऽस्ति विज्ञाता ।
एष त आत्मान्तर्याम्यमृतः ।
अतोऽन्यदार्तम् ।
ततो होद्दालक आरुणिरुपरराम ॥ ३.७.२३ ॥
जो रेतस् में रहकर रेतस् के भीतर है, जिसे रेतस् नहीं जानता, जिसका शरीर रेतस् है, जो रेतस् के भीतर से नियमन करता है—वह तुम्हारा आत्मा है, भीतर का नियंता, अमर। वह अदृष्ट द्रष्टा है, अश्रुत श्रोता है, अमत मन्ता है, अविज्ञात विज्ञाता है। उससे भिन्न कोई द्रष्टा नहीं, उससे भिन्न कोई श्रोता नहीं, उससे भिन्न कोई मन्ता नहीं, उससे भिन्न कोई विज्ञाता नहीं। वही तुम्हारा आत्मा है, भीतर का नियंता, अमर। इससे भिन्न सब दुखमय है। तब उद्दालक आरुणि मौन हो गए।