ઉપનિષદો · Bṛhadāraṇyaka 4.2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 4.2.1
जनको ह वैदेहः कूर्चादुपावसर्पन्नुवाच नमस्तेऽस्तु याज्ञवल्क्य ।
अनु मा शाधीति ।
स होवाच यथा वै सम्राण्महान्तमध्वानमेष्यन् रथं वा नावं वा समाददीतैवमेवैताभिरुपनिषद्भिः समाहितात्मासि ।
एवं वृन्दारक आढ्यः सन्नधीतवेद उक्तोपनिषत्क इतो विमुच्यमानः क्व गमिष्यसीति ।
नाहं तद्भगवन् वेद यत्र गमिष्यामीति ।
अथ वै तेऽहं तद्वक्ष्यामि यत्र गमिष्यसीति ।
ब्रवीतु भगवानिति ॥ ४.२.१ ॥
જનક વૈદેહ આસનેથી ઊભા થઈ નજીક આવી બોલ્યા: યાજ્ઞવલ્ક્ય, તમને પ્રણામ. મને ઉપદેશ આપો. તેમણે કહ્યું: જેમ કોઈ સમ્રાટ લાંબા માર્ગે જવાનો હોય ત્યારે રથ કે નાવ લે, તેમ આ ઉપનિષદો વડે તું સમાહિત-આત્મા છે. આ રીતે તું શ્રેષ્ઠ અને ધનવાન, વેદ ભણેલો, ઉપનિષદો જાણેલો છે; અહીંથી મુક્ત થઈને ક્યાં જઈશ? ભગવન્, હું ક્યાં જઈશ તે જાણતો નથી. તો તું ક્યાં જઈશ તે હું તને કહીશ. ભગવાન કહો.
Bṛhadāraṇyaka 4.2.2
इन्धो ह वै नामैष योऽयं दक्षिणेऽक्षन् पुरुषः ।
तं वा एतमिन्धं सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते परोक्षेणैव ।
परोक्षप्रिया इव हि देवाः प्रत्यक्षद्विषः ॥ ४.२.२ ॥
જમણી આંખમાં રહેલો આ પુરુષ ઇંધ નામનો છે. તે ઇંધને જ પરોક્ષ રીતે ઇન્દ્ર કહે છે, કેમ કે દેવો પરોક્ષપ્રિય અને પ્રત્યક્ષદ્વેષી જેવા છે.
Bṛhadāraṇyaka 4.2.3
अथैतद्वामेऽक्षणि पुरुषरूपमेषास्य पत्नी विराट् ।
तयोरेष संस्तावो य एषोऽन्तर्हृदय आकाशः ।
अथैनयोरेतदन्नं य एषोऽन्तर्हृदये लोहितपिण्डः ।
अथैनयोरेतत्प्रावरणं यदेतदन्तर्हृदये जालकमिव ।
अथैनयोरेषा सृतिः संचरणी यैषा हृदयादूर्ध्वा नाड्युच्चरति ।
यथा केशः सहस्रधा भिन्न एवमस्यैता हिता नाम नाड्योऽन्तर्हृदये प्रतिष्ठिता भवन्ति ।
एताभिर्वा एतदास्रवदास्रवति ।
तस्मादेष प्रविविक्ताहारतर इव भवत्यस्माच्छारीरादात्मनः ॥ ४.२.३ ॥
પછી તેની ડાબી આંખમાં રહેલું પુરુષ-રૂપ એ જ તેની પત્ની વિરાટ્ છે. તે બંનેનું મિલનસ્થાન હૃદયની અંદરનું આકાશ છે. તે બંનેનો ખોરાક હૃદયની અંદરનો લાલ પિંડ છે. તે બંનેનું આવરણ હૃદયની અંદરની જાળ જેવું છે. તે બંનેનો ગમનમાર્ગ હૃદયથી ઉપર જતી નાડી છે. વાળ જેમ હજાર ભાગમાં વહેંચાયેલો હોય, તેમ તેની 'હિતા' નામની નાડીઓ હૃદયની અંદર સ્થિત છે. તેમના દ્વારા જ આ ઝરે છે. તેથી તે આ શારીર આત્માથી જાણે વધુ સંયમિત આહાર લેનાર બને છે.
Bṛhadāraṇyaka 4.2.4
तस्य प्राची दिक्प्राञ्चः प्राणाः ।
दक्षिणा दिग्दक्षिणे प्राणाः ।
प्रतीची दिक्प्रत्यञ्चः प्राणाः ।
उदीची दिगुदञ्चः प्राणाः ।
ऊर्ध्वा दिगूर्ध्वाः प्राणाः ।
अवाची दिगवाञ्चः प्राणाः ।
सर्वा दिशः सर्वे प्राणाः ।
स एष नेति नेत्यात्मा ।
अगृह्यो न हि गृह्यते ।
अशीर्यो न हि शीर्यते ।
असङ्गो न हि सज्यते ।
असितो न व्यथते ।
न रिष्यति ।
अभयं वै जनक प्राप्तोऽसीति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
स होवाच जनको वैदेहोऽभयं त्वा गच्छताद्याज्ञवल्क्य यो नो भगवन्नभयं वेदयसे ।
नमस्तेऽस्तु ।
इमे विदेहा अयमहमस्मीति ॥ ४.२.४ ॥
તેની પૂર્વ દિશા એટલે આગળ જતા પ્રાણો. દક્ષિણ દિશા એટલે દક્ષિણના પ્રાણો. પશ્ચિમ દિશા એટલે પાછા વળતા પ્રાણો. ઉત્તર દિશા એટલે ઉપર જતા પ્રાણો. ઊર્ધ્વ દિશા એટલે ઉપરના પ્રાણો. અવાચી દિશા એટલે નીચે જતા પ્રાણો. સર્વ દિશાઓ અને સર્વ પ્રાણો તે જ છે. તે આ આત્મા 'નેતિ નેતિ' છે. તે અગ્રાહ્ય છે, કારણ કે તેને ગ્રહણ કરી શકાતો નથી. તે અશીર્ય છે, કારણ કે તેનો નાશ થતો નથી. તે અસંગ છે, કારણ કે તે કશાની સાથે જોડાતો નથી. તે બંધાયેલો નથી, તેથી પીડાતો નથી અને નાશ પામતો નથી. હે જનક, તું અભય પામ્યો છે, એમ યાજ્ઞવલ્ક્યે કહ્યું. ત્યારે વૈદેહ જનકે કહ્યું: હે યાજ્ઞવલ્ક્ય, આજે અમને અભય જણાવનાર આપને પણ અભય પ્રાપ્ત થાઓ. આપને નમસ્કાર. આ વિદેહો છે અને હું આ છું.