उपनिषदे · Bṛhadāraṇyaka 4.2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 4.2.1
जनको ह वैदेहः कूर्चादुपावसर्पन्नुवाच नमस्तेऽस्तु याज्ञवल्क्य ।
अनु मा शाधीति ।
स होवाच यथा वै सम्राण्महान्तमध्वानमेष्यन् रथं वा नावं वा समाददीतैवमेवैताभिरुपनिषद्भिः समाहितात्मासि ।
एवं वृन्दारक आढ्यः सन्नधीतवेद उक्तोपनिषत्क इतो विमुच्यमानः क्व गमिष्यसीति ।
नाहं तद्भगवन् वेद यत्र गमिष्यामीति ।
अथ वै तेऽहं तद्वक्ष्यामि यत्र गमिष्यसीति ।
ब्रवीतु भगवानिति ॥ ४.२.१ ॥
जनक वैदेह आसनावरून उठून जवळ येऊन म्हणाला: याज्ञवल्क्या, तुला नमस्कार असो. मला उपदेश कर. तो म्हणाला: जसा एखादा सम्राट मोठ्या मार्गाने जाणार असताना रथ किंवा नाव घेतो, तसेच या उपनिषदांनी तू समाहित-आत्मा झाला आहेस. अशा प्रकारे तू श्रेष्ठ आणि धनवान, वेद अध्ययन केलेला, उपनिषदे जाणलेला, येथून मुक्त झाल्यावर कुठे जाशील? भगवन्, मी कुठे जाईन ते मला माहीत नाही. तर तू कुठे जाशील ते मी तुला सांगेन. भगवान सांगोत.
Bṛhadāraṇyaka 4.2.2
इन्धो ह वै नामैष योऽयं दक्षिणेऽक्षन् पुरुषः ।
तं वा एतमिन्धं सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते परोक्षेणैव ।
परोक्षप्रिया इव हि देवाः प्रत्यक्षद्विषः ॥ ४.२.२ ॥
उजव्या डोळ्यातील हा पुरुष इंध नावाचा आहे. त्या इंधालाच परोक्षपणे इंद्र म्हणतात, कारण देव परोक्षप्रिय आणि प्रत्यक्षद्वेषी असल्यासारखे आहेत.
Bṛhadāraṇyaka 4.2.3
अथैतद्वामेऽक्षणि पुरुषरूपमेषास्य पत्नी विराट् ।
तयोरेष संस्तावो य एषोऽन्तर्हृदय आकाशः ।
अथैनयोरेतदन्नं य एषोऽन्तर्हृदये लोहितपिण्डः ।
अथैनयोरेतत्प्रावरणं यदेतदन्तर्हृदये जालकमिव ।
अथैनयोरेषा सृतिः संचरणी यैषा हृदयादूर्ध्वा नाड्युच्चरति ।
यथा केशः सहस्रधा भिन्न एवमस्यैता हिता नाम नाड्योऽन्तर्हृदये प्रतिष्ठिता भवन्ति ।
एताभिर्वा एतदास्रवदास्रवति ।
तस्मादेष प्रविविक्ताहारतर इव भवत्यस्माच्छारीरादात्मनः ॥ ४.२.३ ॥
त्यानंतर याच्या डाव्या डोळ्यातील पुरुष-रूपच त्याची पत्नी विराट. या दोघांचा संगम-स्थान हृदयातील आकाश. या दोघांचे अन्न हृदयातील लाल गोळा. या दोघांचे आवरण हृदयातील जाळ्यासारखे आहे. या दोघांचा संचार-मार्ग हृदयापासून वर जाणारी नाडी. केस जसे हजार भागांत विभागलेले असतात, तसेच याच्या 'हिता' नावाच्या नाड्या हृदयात स्थिर असतात. यांच्याद्वारेच हे झिरपते. म्हणून तो या शारीर आत्म्यापेक्षा जणू अधिक संयमित आहार घेणारा होतो.
Bṛhadāraṇyaka 4.2.4
तस्य प्राची दिक्प्राञ्चः प्राणाः ।
दक्षिणा दिग्दक्षिणे प्राणाः ।
प्रतीची दिक्प्रत्यञ्चः प्राणाः ।
उदीची दिगुदञ्चः प्राणाः ।
ऊर्ध्वा दिगूर्ध्वाः प्राणाः ।
अवाची दिगवाञ्चः प्राणाः ।
सर्वा दिशः सर्वे प्राणाः ।
स एष नेति नेत्यात्मा ।
अगृह्यो न हि गृह्यते ।
अशीर्यो न हि शीर्यते ।
असङ्गो न हि सज्यते ।
असितो न व्यथते ।
न रिष्यति ।
अभयं वै जनक प्राप्तोऽसीति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
स होवाच जनको वैदेहोऽभयं त्वा गच्छताद्याज्ञवल्क्य यो नो भगवन्नभयं वेदयसे ।
नमस्तेऽस्तु ।
इमे विदेहा अयमहमस्मीति ॥ ४.२.४ ॥
त्याला पूर्व दिशा म्हणजे पुढे जाणारे प्राण. दक्षिण दिशा म्हणजे दक्षिणेचे प्राण. पश्चिम दिशा म्हणजे मागे फिरणारे प्राण. उत्तर दिशा म्हणजे वर जाणारे प्राण. ऊर्ध्व दिशा म्हणजे वरच्या दिशेचे प्राण. अवाची दिशा म्हणजे खालच्या दिशेचे प्राण. सर्व दिशा आणि सर्व प्राण तोच आहे. तो हा आत्मा 'नेति नेति' आहे. तो अग्राह्य आहे, कारण त्याला ग्रहण करता येत नाही. तो अविनाशी आहे, कारण त्याचा नाश होत नाही. तो असंग आहे, कारण तो कशालाही चिकटत नाही. तो बद्ध नाही, म्हणून तो व्यथित होत नाही आणि नष्टही होत नाही. हे जनका, तू अभय प्राप्त केले आहेस, असे याज्ञवल्क्य म्हणाले. तेव्हा वैदेह जनक म्हणाले: हे याज्ञवल्क्या, आज आम्हाला अभय सांगणाऱ्या आपल्यालाही अभय प्राप्त होवो. आपणास नमस्कार. हे विदेह लोक आहेत, आणि मी हा आहे.