ਉਪਨਿਸ਼ਦ · Bṛhadāraṇyaka 4.2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 4.2.1
जनको ह वैदेहः कूर्चादुपावसर्पन्नुवाच नमस्तेऽस्तु याज्ञवल्क्य ।
अनु मा शाधीति ।
स होवाच यथा वै सम्राण्महान्तमध्वानमेष्यन् रथं वा नावं वा समाददीतैवमेवैताभिरुपनिषद्भिः समाहितात्मासि ।
एवं वृन्दारक आढ्यः सन्नधीतवेद उक्तोपनिषत्क इतो विमुच्यमानः क्व गमिष्यसीति ।
नाहं तद्भगवन् वेद यत्र गमिष्यामीति ।
अथ वै तेऽहं तद्वक्ष्यामि यत्र गमिष्यसीति ।
ब्रवीतु भगवानिति ॥ ४.२.१ ॥
ਜਨਕ ਵੈਦੇਹ ਆਸਨ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਨੇੜੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ: ਯਾਜਵਲਕਯ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਮੈਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਓ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸਮਰਾਟ ਲੰਮੇ ਰਾਹ ਜਾਣ ਵੇਲੇ ਰਥ ਜਾਂ ਬੇੜੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਸਮਾਹਿਤ-ਆਤਮਾ ਹੈਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਧਨਵਾਨ, ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਿਆ ਹੋਇਆ, ਇੱਥੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵੇਂਗਾ? ਭਗਵਾਨ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਭਗਵਾਨ ਦੱਸਣ।
Bṛhadāraṇyaka 4.2.2
इन्धो ह वै नामैष योऽयं दक्षिणेऽक्षन् पुरुषः ।
तं वा एतमिन्धं सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते परोक्षेणैव ।
परोक्षप्रिया इव हि देवाः प्रत्यक्षद्विषः ॥ ४.२.२ ॥
ਸੱਜੀ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਜੋ ਇਹ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਇੰਧ ਹੈ। ਉਸ ਇੰਧ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰੋਕਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਵਤੇ ਪਰੋਕਸ਼ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਤੋਂ ਵੈਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।
Bṛhadāraṇyaka 4.2.3
अथैतद्वामेऽक्षणि पुरुषरूपमेषास्य पत्नी विराट् ।
तयोरेष संस्तावो य एषोऽन्तर्हृदय आकाशः ।
अथैनयोरेतदन्नं य एषोऽन्तर्हृदये लोहितपिण्डः ।
अथैनयोरेतत्प्रावरणं यदेतदन्तर्हृदये जालकमिव ।
अथैनयोरेषा सृतिः संचरणी यैषा हृदयादूर्ध्वा नाड्युच्चरति ।
यथा केशः सहस्रधा भिन्न एवमस्यैता हिता नाम नाड्योऽन्तर्हृदये प्रतिष्ठिता भवन्ति ।
एताभिर्वा एतदास्रवदास्रवति ।
तस्मादेष प्रविविक्ताहारतर इव भवत्यस्माच्छारीरादात्मनः ॥ ४.२.३ ॥
ਫਿਰ ਇਸਦੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਜੋ ਪੁਰਖ-ਰੂਪ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਸਦੀ ਪਤਨੀ ਵਿਰਾਟ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ-ਸਥਾਨ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅੰਦਰਲਾ ਲਾਲ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਆਵਰਣ ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾਲ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਗਮਨ-ਮਾਰਗ ਉਹ ਨਾੜੀ ਹੈ ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਵਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇਸ ਦੀਆਂ 'ਹਿਤਾ' ਨਾਮਕ ਨਾੜੀਆਂ ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਇਹ ਰਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਇਸ ਸ਼ਰੀਰਕ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਮਾਨੋ ਵਧੇਰੇ ਸੰਜਮੀ ਆਹਾਰ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Bṛhadāraṇyaka 4.2.4
तस्य प्राची दिक्प्राञ्चः प्राणाः ।
दक्षिणा दिग्दक्षिणे प्राणाः ।
प्रतीची दिक्प्रत्यञ्चः प्राणाः ।
उदीची दिगुदञ्चः प्राणाः ।
ऊर्ध्वा दिगूर्ध्वाः प्राणाः ।
अवाची दिगवाञ्चः प्राणाः ।
सर्वा दिशः सर्वे प्राणाः ।
स एष नेति नेत्यात्मा ।
अगृह्यो न हि गृह्यते ।
अशीर्यो न हि शीर्यते ।
असङ्गो न हि सज्यते ।
असितो न व्यथते ।
न रिष्यति ।
अभयं वै जनक प्राप्तोऽसीति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
स होवाच जनको वैदेहोऽभयं त्वा गच्छताद्याज्ञवल्क्य यो नो भगवन्नभयं वेदयसे ।
नमस्तेऽस्तु ।
इमे विदेहा अयमहमस्मीति ॥ ४.२.४ ॥
ਉਸਦੀ ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਹਨ। ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੱਖਣ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਹਨ। ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਮੁੜਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣ ਹਨ। ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਉੱਪਰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਣ ਹਨ। ਊਰਧ ਦਿਸ਼ਾ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਹਨ। ਅਵਾਚੀ ਦਿਸ਼ਾ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਹਨ। ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਣ ਉਹੀ ਹਨ। ਉਹ ਇਹ ਆਤਮਾ 'ਨੇਤਿ ਨੇਤਿ' ਹੈ। ਉਹ ਅਗ੍ਰਾਹਯ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦਾ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਅਸੰਗ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਬੱਧ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹੇ ਜਨਕ, ਤੂੰ ਅਭੈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ। ਤਦ ਵੈਦੇਹ ਜਨਕ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਯਾਜ੍ਞਵਲਕ੍ਯ, ਅੱਜ ਸਾਨੂੰ ਅਭੈ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਅਭੈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਇਹ ਵਿਦੇਹ ਲੋਕ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਇਹ ਹਾਂ।