ଉପନିଷଦ · Bṛhadāraṇyaka 4.2
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 4.2.1
जनको ह वैदेहः कूर्चादुपावसर्पन्नुवाच नमस्तेऽस्तु याज्ञवल्क्य ।
अनु मा शाधीति ।
स होवाच यथा वै सम्राण्महान्तमध्वानमेष्यन् रथं वा नावं वा समाददीतैवमेवैताभिरुपनिषद्भिः समाहितात्मासि ।
एवं वृन्दारक आढ्यः सन्नधीतवेद उक्तोपनिषत्क इतो विमुच्यमानः क्व गमिष्यसीति ।
नाहं तद्भगवन् वेद यत्र गमिष्यामीति ।
अथ वै तेऽहं तद्वक्ष्यामि यत्र गमिष्यसीति ।
ब्रवीतु भगवानिति ॥ ४.२.१ ॥
ଜନକ ବୈଦେହ ଆସନରୁ ଉଠି ନିକଟକୁ ଆସି କହିଲେ: ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ। ମୋତେ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ। ସେ କହିଲେ: ଯେପରି କୌଣସି ସମ୍ରାଟ ଦୀର୍ଘ ପଥ ଯାତ୍ରା କରିବାକୁ ରଥ ବା ନାଉ ନିଏ, ସେହିପରି ଏହି ଉପନିଷଦ୍ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ସମାହିତାତ୍ମା ହୋଇଅଛ। ଏପରି ଭାବେ ତୁମେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଧନୀ, ବେଦ ପଢ଼ିଥିବା, ଉପନିଷଦ ଜାଣିଥିବା; ଏଠାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ କେଉଁଠି ଯିବ? ଭଗବନ୍, ମୁଁ କେଉଁଠି ଯିବି ତାହା ଜାଣେ ନାହିଁ। ତେବେ ତୁମେ କେଉଁଠି ଯିବ ତାହା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି। ଭଗବାନ କହନ୍ତୁ।
Bṛhadāraṇyaka 4.2.2
इन्धो ह वै नामैष योऽयं दक्षिणेऽक्षन् पुरुषः ।
तं वा एतमिन्धं सन्तमिन्द्र इत्याचक्षते परोक्षेणैव ।
परोक्षप्रिया इव हि देवाः प्रत्यक्षद्विषः ॥ ४.२.२ ॥
ଡାହାଣ ଆଖିରେ ଥିବା ଏହି ପୁରୁଷ ଇନ୍ଧ ନାମରେ ଅଟନ୍ତି। ସେହି ଇନ୍ଧଙ୍କୁ ହିଁ ପରୋକ୍ଷରେ ଇନ୍ଦ୍ର କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଦେବତାମାନେ ପରୋକ୍ଷପ୍ରିୟ ଓ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷଦ୍ବେଷୀ ଭଳି।
Bṛhadāraṇyaka 4.2.3
अथैतद्वामेऽक्षणि पुरुषरूपमेषास्य पत्नी विराट् ।
तयोरेष संस्तावो य एषोऽन्तर्हृदय आकाशः ।
अथैनयोरेतदन्नं य एषोऽन्तर्हृदये लोहितपिण्डः ।
अथैनयोरेतत्प्रावरणं यदेतदन्तर्हृदये जालकमिव ।
अथैनयोरेषा सृतिः संचरणी यैषा हृदयादूर्ध्वा नाड्युच्चरति ।
यथा केशः सहस्रधा भिन्न एवमस्यैता हिता नाम नाड्योऽन्तर्हृदये प्रतिष्ठिता भवन्ति ।
एताभिर्वा एतदास्रवदास्रवति ।
तस्मादेष प्रविविक्ताहारतर इव भवत्यस्माच्छारीरादात्मनः ॥ ४.२.३ ॥
ଏବେ ଏହାର ବାମ ଚକ୍ଷୁରେ ଥିବା ପୁରୁଷ-ରୂପ ହିଁ ଏହାର ପତ୍ନୀ ବିରାଟ୍। ସେମାନଙ୍କ ଦୁଇଙ୍କ ମିଳନ-ସ୍ଥାନ ହୃଦୟ ଭିତରର ଆକାଶ। ସେମାନଙ୍କ ଦୁଇଙ୍କ ଅନ୍ନ ହୃଦୟ ଭିତରର ଲାଲ ପିଣ୍ଡ। ସେମାନଙ୍କ ଦୁଇଙ୍କ ଆବରଣ ହୃଦୟ ଭିତରର ଜାଲ ପରି। ସେମାନଙ୍କ ଦୁଇଙ୍କ ଗମନ-ପଥ ହୃଦୟରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଉଠୁଥିବା ନାଡ଼ୀ। କେଶ ପରି ହଜାର ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ଏହାର 'ହିତା' ନାମକ ନାଡ଼ୀଗୁଡ଼ିକ ହୃଦୟ ଭିତରେ ସ୍ଥିତ। ସେଗୁଡ଼ିକ ଦ୍ୱାରା ହିଁ ଏହା ଝରେ। ତେଣୁ ସେ ଏହି ଶରୀରଗତ ଆତ୍ମାଠାରୁ ଅଧିକ ସଂଯମୀ ଆହାରକାରୀ ପରି ହୁଏ।
Bṛhadāraṇyaka 4.2.4
तस्य प्राची दिक्प्राञ्चः प्राणाः ।
दक्षिणा दिग्दक्षिणे प्राणाः ।
प्रतीची दिक्प्रत्यञ्चः प्राणाः ।
उदीची दिगुदञ्चः प्राणाः ।
ऊर्ध्वा दिगूर्ध्वाः प्राणाः ।
अवाची दिगवाञ्चः प्राणाः ।
सर्वा दिशः सर्वे प्राणाः ।
स एष नेति नेत्यात्मा ।
अगृह्यो न हि गृह्यते ।
अशीर्यो न हि शीर्यते ।
असङ्गो न हि सज्यते ।
असितो न व्यथते ।
न रिष्यति ।
अभयं वै जनक प्राप्तोऽसीति होवाच याज्ञवल्क्यः ।
स होवाच जनको वैदेहोऽभयं त्वा गच्छताद्याज्ञवल्क्य यो नो भगवन्नभयं वेदयसे ।
नमस्तेऽस्तु ।
इमे विदेहा अयमहमस्मीति ॥ ४.२.४ ॥
ତାଙ୍କର ପୂର୍ବ ଦିଗ ହେଉଛି ଆଗକୁ ଗମନକାରୀ ପ୍ରାଣ। ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ ହେଉଛି ଦକ୍ଷିଣର ପ୍ରାଣ। ପଶ୍ଚିମ ଦିଗ ହେଉଛି ଫେରିଆସୁଥିବା ପ୍ରାଣ। ଉତ୍ତର ଦିଗ ହେଉଛି ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱଗାମୀ ପ୍ରାଣ। ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଦିଗ ହେଉଛି ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱମୁଖୀ ପ୍ରାଣ। ଅବାଚୀ ଦିଗ ହେଉଛି ନିମ୍ନଗାମୀ ପ୍ରାଣ। ସମସ୍ତ ଦିଗ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ ସେ ହିଁ। ସେ ଏହି ଆତ୍ମା 'ନେତି ନେତି'। ସେ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ, କାରଣ ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ ନାହିଁ। ସେ ଅବିନାଶୀ, କାରଣ ତାଙ୍କର ନାଶ ହୁଏ ନାହିଁ। ସେ ଅସଙ୍ଗ, କାରଣ ସେ କିଛି ସହିତ ସଂଲଗ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ସେ ବନ୍ଧନହୀନ, ତେଣୁ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି ନାହିଁ କିମ୍ବା ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ହେ ଜନକ, ତୁମେ ଅଭୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛ ବୋଲି ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ। ତହିଁ ପରେ ବୈଦେହ ଜନକ କହିଲେ: ହେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ଆଜି ଆମକୁ ଅଭୟ ଜଣାଉଥିବା ଆପଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅଭୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉ। ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଏହି ବିଦେହମାନେ, ଏବଂ ମୁଁ ଏହା।