ઉપનિષદો · Maitrāyaṇī 4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Maitrāyaṇī 4.1
तृतीयः प्रपाठकः ॥
ते ह खल्वथोर्ध्वरेतसोऽतिविस्मिता अतिसमेत्योचुर्भगवन्नमस्ते त्वं नः शाधि त्वमस्माकं गतिरन्या न विद्यत इत्यस्य कोऽतिथिर्भूतात्मनो येनेदं हित्वामन्येव सायुज्यमुपैति तान्होवाच ॥ ४.१ ॥
ત્રીજો પ્રપાઠક. ઊર્ધ્વરેતસ એ ઋષિઓ અત્યંત વિસ્મિત થઈ પાસે આવીને બોલ્યા: ભગવન્! આપને નમસ્કાર. અમને ઉપદેશ આપો; તમારા સિવાય અમારી બીજી કોઈ ગતિ નથી. ભૂતાત્માનો અતિથિ કોણ છે, જેના દ્વારા આને છોડીને તે બીજા સાથે સાયુજ્ય પામે છે? ત્યારે તેમણે તેમને કહ્યું.
Maitrāyaṇī 4.2
अथान्यत्राप्युक्तं महानदीषूर्मय इव निवर्तकमस्य यत्पुराकृतं समुद्रवेलेव दुर्निवार्यमस्य मृत्योरागमनं सदसत्फलमयैर्हि पाशैः पशुरिव बद्धं बन्धनस्थस्येवास्वातन्त्र्यं यमविषयस्थस्यैव बहुभयावस्थं मदिरोन्मत्त इवामोदममदिरोन्मत्तं पाप्मना गृहीत इव भ्राम्यमाणं महोरगदष्ट इव विपदृष्टं महान्धकार इव रागान्धमिन्द्रजालमिव मायामयं स्वप्नमिव मिथ्यादर्शनं कदलीगर्भ इवासारं नट इव क्षणवेषं चित्रभित्तिरिव मिथ्यामनोरममित्यथोक्तम् ॥ शब्दस्पर्शादयो येऽर्था अनर्था इव ते स्थिताः । येष्वासक्तस्तु भूतात्मा न स्मरेच्च परं पदम् ॥ ४.२ ॥
બીજી જગ્યાએ પણ કહેવાયું છે: મોટી નદીઓના મોજાં જેમ પાછાં વાળે છે, તેમ આના પૂર્વકૃત કર્મો તેને પાછો વાળે છે. સમુદ્રતટ જેમ રોકી ન શકાય, તેમ મૃત્યુનું આગમન તેને રોકવું મુશ્કેલ છે. સારા અને ખરાબ ફળોથી બનેલા પાશોથી પશુની જેમ તે બંધાયેલો છે. બંધનમાં રહેલાની જેમ તેને સ્વતંત્રતા નથી. યમના વિષયમાં રહેલાને ઘણા ભયની અવસ્થા છે. મદિરાથી ઉન્મત્ત માણસની જેમ, અથવા આનંદ અને મદિરા વિના ઉન્મત્ત થઈને, પાપથી ગ્રસ્ત થઈને ભટકે છે. મહાસર્પે ડંખેલાની જેમ આપત્તિરૂપ દેખાય છે. મહાન અંધકારની જેમ રાગથી આંધળો છે. ઇન્દ્રજાળની જેમ માયામય છે. સ્વપ્નની જેમ મિથ્યા દર્શન છે. કેળના ગર્ભની જેમ સારહીન છે. નટની જેમ ક્ષણિક વેશ ધારણ કરે છે. ચિત્રિત ભીંતની જેમ મિથ્યા મનોહર છે, એમ કહેવાયું છે. શબ્દ, સ્પર્શ વગેરે જે વિષયો છે તે જાણે અનર્થ જેવા ઊભા છે. જેમાં આસક્ત થયેલો ભૂતાત્મા પરમ પદનું સ્મરણ કરતો નથી.
Maitrāyaṇī 4.3
अयं वा व खल्वस्य प्रतिविधिर्भूतात्मनो यद्येव विद्याधिगमस्य धर्मस्यानुचरणं स्वाश्रमेष्वानुक्रमणं स्वधर्म एव सर्वं धत्ते स्तम्भशाखेवेतराण्यनेनोर्ध्वभाग्भवत्यन्यथधः पतत्येष स्वधर्माभिभूतो यो वेदेषु न स्वधर्मातिक्रमेणाश्रमी भवत्याश्रमेष्वेवावस्थितस्तपस्वी चेत्युच्यत एतदप्युक्तं नातपस्कस्यात्मध्यानेऽधिगमः कर्मशुद्धिर्वेत्येवं ह्याह ॥ तपसा प्राप्यते सत्त्वं सत्त्वात्सम्प्राप्यते मनः । मनसा प्राप्यते त्वात्मा ह्यात्मापत्त्या निवर्तत इति ॥ ४.३ ॥
આ જ ભૂતાત્મા માટે ઉપાય છે: વિદ્યાપ્રાપ્તિના ધર્મનું અનુસરણ કરીને, પોતપોતાના આશ્રમોમાં ક્રમશઃ ચાલે, તો સ્વધર્મ જ બધું ધારણ કરે છે, જેમ સ્તંભની શાખા બીજું ધારણ કરે. એનાથી તે ઊર્ધ્વગતિ પામે છે, નહીંતર નીચે પડે છે. વેદોમાં સ્વધર્મથી અભિભૂત, અને સ્વધર્મનું ઉલ્લંઘન ન કરીને આશ્રમી બને છે, તે જ આશ્રમોમાં સ્થિત તપસ્વી કહેવાય છે. આ પણ કહેવાયું છે: તપ વિનાના માણસને આત્મધ્યાનમાં સિદ્ધિ નથી, અથવા કર્મશુદ્ધિ નથી, એમ જ કહ્યું છે. તપથી સત્ત્વ પ્રાપ્ત થાય છે; સત્ત્વથી મન સંપૂર્ણપણે પ્રાપ્ત થાય છે; મનથી આત્મા પ્રાપ્ત થાય છે; આત્માની પ્રાપ્તિથી તે પાછો ફરતો નથી.
Maitrāyaṇī 4.4
अत्रैते श्लोका भवन्ति ॥ यथा निरिन्धनो वह्निः स्वयोनावुपशाम्यति । तथा वृत्तिक्षयाच्चित्तं स्वयोनावुपशाम्यति ॥ १ ॥
स्वयोनावुपशान्तस्य मनसः सत्यगामिनः । इन्द्रियार्थाविमूढस्यानृताः कर्मवशानुगाः ॥ २ ॥
चित्तमेव हि संसारस्तत्प्रयत्नेन शोधयेत् । यच्चित्तस्तन्मयो भवति गुह्यमेतत्सनातनम् ॥ ३ ॥
चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुते ॥ ४ ॥
समासक्तं यदा चित्तं जन्तोर्विषयगोचरे । यद्येवं ब्रह्मणि स्यात्तत्को न मुच्येत बन्धनात् ॥ ५ ॥
मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं चाशुद्धमेव च । अशुद्धं कामसण्कल्पं शुद्धं कामविवर्जितम् ॥ ६ ॥
लयविक्षेपरहितं मनः कृत्वा सुनिश्चलम् । यदा यात्यमनीभावं तदा तत्परमं पदम् ॥ ७ ॥
तावदेव निरोद्धव्यं हृदि यावत्क्षयं गतम् । एतज्ज्ञानं च मोक्षं च शेषास्तु ग्रन्थविस्तराः ॥ ८ ॥
समाधिनिर्धूतमलस्य चेतसो निवेशितस्यात्मनि यत्सुखं लभेत् । न शक्यते वर्णयितुं गिरा तदा स्वयं तदन्तःकरणेन गृह्यते ॥ ९ ॥
अपामपोऽग्निरग्नौ वा व्योम्नि व्योम न लक्षयेत् । एवमन्तर्गतं चित्तं पुरुषः प्रतिमुच्यते ॥ १० ॥
मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः । बन्धाय विषयासक्तं मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतमिति ॥ ११ ॥
अथ यथेयं कौत्सायनिस्तुतिः ॥ त्वं ब्रह्मा त्वं च वै विष्णुस्त्वं रुद्रस्त्वं प्रजापतिः । त्वमग्निर्वरुणो वायुस्त्वमिन्द्रस्त्वं निशाकरः ॥ १२ ॥
त्वं मनुस्त्वं यमश्च त्वं पृथिवी त्वमथाच्युतः । स्वार्थे स्वाभाविकेऽर्थे च बहुधा तिष्ठसे दिवि ॥ १३ ॥
विश्वेश्वर नमस्तुभ्यं विश्वात्मा विश्वकर्मकृत् । विश्वभुग्विश्वमायस्त्वं विश्वक्रीडारतिः प्रभुः ॥ १४ ॥
नमः शान्तात्मने तुभ्यं नमो गुह्यतमाय च । अचिन्त्यायाप्रमेयाय अनादिनिधनाय चेति ॥ १५ ॥ ॥ ४.४ ॥
અહીં આ શ્લોકો છે: બળતણ વિનાનો અગ્નિ પોતાના સ્રોતમાં શાંત થાય છે, તેમ વૃત્તિઓના ક્ષયથી ચિત્ત પોતાના સ્રોતમાં શાંત થાય છે॥1॥ પોતાના સ્રોતમાં શાંત, સત્ય તરફ ગતિ કરતા, ઇન્દ્રિયવિષયોથી મોહિત ન થતા મનને અસત્ય વિચારો કર્મવશને અનુસરતા નથી॥2॥ ચિત્ત જ સંસાર છે, તેથી તેને પ્રયત્નપૂર્વક શુદ્ધ કરવું; જેનું ચિત્ત જેવું હોય તે તેવો જ બને છે; આ ગુહ્ય અને સનાતન છે॥3॥ ચિત્તની પ્રસન્નતાથી શુભ-અશુભ કર્મો નાશ પામે છે; પ્રસન્ન આત્મા પોતાનામાં સ્થિત થઈ અવ્યય સુખ પામે છે॥4॥ જ્યારે જીવનું ચિત્ત વિષયોમાં અત્યંત આસક્ત હોય, ત્યારે જો તે જ ચિત્ત બ્રહ્મમાં સ્થિર થાય, તો બંધનથી કોણ મુક્ત ન થાય?॥5॥ મન બે પ્રકારનું કહેવાયું છે: શુદ્ધ અને અશુદ્ધ. કામસંકલ્પયુક્ત મન અશુદ્ધ; કામરહિત મન શુદ્ધ॥6॥ લય અને વિક્ષેપ રહિત થઈ મનને અતિ નિશ્ચલ કરીને જ્યારે અમનીભાવ પ્રાપ્ત થાય, ત્યારે તે પરમ પદ છે॥7॥ હૃદયમાં (વાસનાઓનો) ક્ષય થાય ત્યાં સુધી મનનો નિરોધ કરવો; આ જ્ઞાન અને મોક્ષ છે, બાકીનું ગ્રંથોનો વિસ્તાર છે॥8॥ સમાધિથી મળ ધોવાયેલા ચિત્તને આત્મામાં સ્થાપિત થતાં જે સુખ મળે છે તે વાણીથી વર્ણવી શકાતું નથી; તે અંતઃકરણથી સ્વયં ગ્રહણ થાય છે॥9॥ પાણીમાં પાણી, અગ્નિમાં અગ્નિ, આકાશમાં આકાશ જેમ અલગ ઓળખાતું નથી, તેમ અંદર લીન ચિત્ત સાથે પુરુષ મુક્ત થાય છે॥10॥ મન જ મનુષ્યોના બંધન અને મોક્ષનું કારણ છે; વિષયાસક્ત મન બંધન માટે અને વિષયરહિત મન મુક્તિ માટે કહેવાયું છે॥11॥ હવે આ કૌત્સાયનીની સ્તુતિ છે: તું જ બ્રહ્મા, તું જ વિષ્ણુ, તું જ રુદ્ર, તું જ પ્રજાપતિ; તું જ અગ્નિ, વરુણ, વાયુ, ઇન્દ્ર, ચંદ્ર॥12॥ તું જ મનુ, તું જ યમ, તું જ પૃથ્વી, તું જ અચ્યુત; પોતાના પ્રયોજનમાં અને સ્વાભાવિક રૂપે તું સ્વર્ગમાં અનેક રીતે સ્થિત છે॥13॥ હે વિશ્વેશ્વર, તને નમસ્કાર; તું વિશ્વાત્મા, વિશ્વકર્માનો કર્તા, વિશ્વભોક્તા, વિશ્વમાયારૂપ, વિશ્વક્રીડામાં રત પ્રભુ છે॥14॥ શાંત આત્માને નમસ્કાર, ગુહ્યતમને નમસ્કાર; અચિંત્ય, અપ્રમેય, આદિ-અંતરહિતને નમસ્કાર॥15॥
Maitrāyaṇī 4.5
तमो वा इदमेकमास तत्पश्चात्परेणेरितं विषयत्वं प्रयात्येतद्वै रजसो रूपं तद्रजः खल्वीरितं विषमत्वं प्रयात्येतद्वै तमसो रूपं तत्तमः खल्वीरितं तमसः सम्प्रास्रवत्येतद्वै सत्त्वस्य रूपं तत्सत्त्वमेवेरितं तत्सत्त्वात्संप्रास्रवत्सोंऽशोऽयं यश्चेतनमात्रः प्रतिपुरुषं क्षेत्रज्ञः सण्कल्पाध्यवसायाभिमानलिण्गः प्रजापतिस्तस्य प्रोक्ता अग्र्यास्तनवो ब्रह्मा रुद्रो विष्णुरित्यथ यो ह खलु वावास्य राजसोंऽशोऽसौ स योऽयं ब्रह्माथ यो ह खलु वावास्य तामसोंऽशोऽसौ स योऽयं रुद्रोऽथ यो ह खलु वावास्य सात्विकोंऽशोऽसौ स एवं विष्णुः स वा एष एकस्त्रिधाभूतोऽष्टधैकादशधा द्वादशधापरिमितधा चोद्भूत उद्भूतत्वाद्भूतेषु चरति प्रतिष्ठा सर्वभूतानामधिपतिर्बभूवेत्यसावात्मान्तर्बहिश्चान्तर्बहिस् ह्च ॥ ४.५ ॥
આરંભમાં કેવળ તમસ્ હતું. પછી પર દ્વારા પ્રેરિત થઈને તે વિષયત્વ પામ્યું; આ રજસ્નું રૂપ છે. રજસ્ પ્રેરિત થઈને વિષમત્વ પામ્યું; આ તમસ્નું રૂપ છે. તમસ્ પ્રેરિત થઈને વહ્યું; આ સત્ત્વનું રૂપ છે. સત્ત્વ પ્રેરિત થઈને વહ્યું. દરેક પુરુષમાં કેવળ ચેતનારૂપ આ અંશ ક્ષેત્રજ્ઞ છે; સંકલ્પ, નિશ્ચય અને અભિમાનથી ઓળખાતા પ્રજાપતિ. તેમનાં શ્રેષ્ઠ રૂપો બ્રહ્મા, રુદ્ર અને વિષ્ણુ કહેવાયાં છે. તેનો રાજસ અંશ તે આ બ્રહ્મા; તામસ અંશ તે આ રુદ્ર; સાત્ત્વિક અંશ તે વિષ્ણુ. એક જ ત્રણ રૂપ થઈને, આઠ, અગિયાર, બાર પ્રકારે અને અપરિમિત પ્રકારે પ્રગટ થયું. પ્રગટ થયું હોવાથી તે ભૂતોમાં વિચરે છે; સર્વ ભૂતોનો આધાર અને અધિપતિ બન્યો. આ જ આત્મા અંદર અને બહાર, અંદર-બહાર પણ છે.