อุปนิษัท · Maitrāyaṇī 4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Maitrāyaṇī 4.1
तृतीयः प्रपाठकः ॥
ते ह खल्वथोर्ध्वरेतसोऽतिविस्मिता अतिसमेत्योचुर्भगवन्नमस्ते त्वं नः शाधि त्वमस्माकं गतिरन्या न विद्यत इत्यस्य कोऽतिथिर्भूतात्मनो येनेदं हित्वामन्येव सायुज्यमुपैति तान्होवाच ॥ ४.१ ॥
ตติยปาฐกะ ฤๅษีเหล่านั้นมีเรตัสชี้ขึ้นบน ต่างประหลาดใจยิ่ง จึงเข้าไปใกล้แล้วกล่าวว่า ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า ขอนอบน้อมแด่พระองค์ ขอพระองค์ทรงสั่งสอนพวกข้าพระองค์ สำหรับพวกข้าพระองค์ไม่มีที่พึ่งอื่นนอกจากพระองค์ ผู้ใดคืออติถิแห่งอาตมันที่ประกอบด้วยธาตุ ซึ่งเมื่อละสิ่งนี้แล้วก็บรรลุการรวมเป็นหนึ่งกับอีกสิ่งหนึ่ง จากนั้นท่านจึงตรัสตอบแก่ฤๅษีเหล่านั้น
Maitrāyaṇī 4.2
अथान्यत्राप्युक्तं महानदीषूर्मय इव निवर्तकमस्य यत्पुराकृतं समुद्रवेलेव दुर्निवार्यमस्य मृत्योरागमनं सदसत्फलमयैर्हि पाशैः पशुरिव बद्धं बन्धनस्थस्येवास्वातन्त्र्यं यमविषयस्थस्यैव बहुभयावस्थं मदिरोन्मत्त इवामोदममदिरोन्मत्तं पाप्मना गृहीत इव भ्राम्यमाणं महोरगदष्ट इव विपदृष्टं महान्धकार इव रागान्धमिन्द्रजालमिव मायामयं स्वप्नमिव मिथ्यादर्शनं कदलीगर्भ इवासारं नट इव क्षणवेषं चित्रभित्तिरिव मिथ्यामनोरममित्यथोक्तम् ॥ शब्दस्पर्शादयो येऽर्था अनर्था इव ते स्थिताः । येष्वासक्तस्तु भूतात्मा न स्मरेच्च परं पदम् ॥ ४.२ ॥
ยังมีอีกที่กล่าวไว้ด้วยว่า เหมือนคลื่นในแม่น้ำใหญ่ที่หวนกลับ กรรมที่ทำมาในกาลก่อนก็ทำให้เขาหวนกลับ เหมือนชายฝั่งทะเลที่ห้ามไว้มิได้ การมาถึงของความตายก็ห้ามไม่ได้สำหรับเขา เขาถูกผูกไว้เหมือนสัตว์ด้วยบ่วงที่ทำจากผลแห่งความดีและความชั่ว เหมือนผู้อยู่ในการจองจำ เขาไม่มีอิสระ สำหรับผู้อยู่ในอาณาเขตของยมะ มีสภาพที่เต็มไปด้วยความกลัวอย่างยิ่ง เหมือนผู้เมาสุรา หรือเมาโดยไม่มีความยินดีและไม่มีสุรา เขาเซไปมาถูกบาปยึดไว้ เขาปรากฏเหมือนผู้ประสบภัยพิบัติ ราวกับถูกงูใหญ่กัด เหมือนความมืดมหาศาล เขาถูกความกำหนัดทำให้มืดบอด เหมือนกลมายา เขาประกอบด้วยมายา เหมือนความฝัน การเห็นของเขาเป็นเท็จ เหมือนแกนกลางต้นกล้วย เขาไม่มีแก่นสาร เหมือนนักแสดง เขาสวมเครื่องแต่งกายชั่วขณะ เหมือนภาพเขียนบนฝาผนัง เขาน่ารื่นรมย์อย่างเท็จ ดังที่กล่าวไว้ เสียง การสัมผัส และวัตถุอื่นๆ ตั้งอยู่เหมือนเป็นภัยอันตราย อาตมันที่ประกอบด้วยธาตุซึ่งยึดติดกับสิ่งเหล่านั้น ย่อมไม่ระลึกถึงสถานะอันสูงสุด
Maitrāyaṇī 4.3
अयं वा व खल्वस्य प्रतिविधिर्भूतात्मनो यद्येव विद्याधिगमस्य धर्मस्यानुचरणं स्वाश्रमेष्वानुक्रमणं स्वधर्म एव सर्वं धत्ते स्तम्भशाखेवेतराण्यनेनोर्ध्वभाग्भवत्यन्यथधः पतत्येष स्वधर्माभिभूतो यो वेदेषु न स्वधर्मातिक्रमेणाश्रमी भवत्याश्रमेष्वेवावस्थितस्तपस्वी चेत्युच्यत एतदप्युक्तं नातपस्कस्यात्मध्यानेऽधिगमः कर्मशुद्धिर्वेत्येवं ह्याह ॥ तपसा प्राप्यते सत्त्वं सत्त्वात्सम्प्राप्यते मनः । मनसा प्राप्यते त्वात्मा ह्यात्मापत्त्या निवर्तत इति ॥ ४.३ ॥
นี่แลคือวิธีแก้ของอาตมันที่ประกอบด้วยธาตุ คือหากปฏิบัติตามธรรมอันนำไปสู่การได้มาซึ่งความรู้ และดำเนินตามลำดับแห่งอาศรมของตน หน้าที่ของตนเองย่อมค้ำจุนทุกสิ่ง เหมือนกิ่งของเสาค้ำที่พยุงสิ่งอื่น ด้วยสิ่งนี้เขาย่อมไปสู่ที่สูง มิฉะนั้นย่อมตกลงสู่ที่ต่ำ ผู้ที่ถูกหน้าที่ของตนครอบงำ ผู้ซึ่งในพระเวท และไม่ล่วงละเมิดหน้าที่ของตน เป็นผู้อยู่ในอาศรม และเป็นผู้ตั้งมั่นอยู่ในอาศรมทั้งหลายนั่นเอง จึงเรียกว่าผู้บำเพ็ญตบะ สิ่งนี้ก็ได้กล่าวไว้แล้ว ว่าผู้ที่ไม่บำเพ็ญตบะย่อมไม่บรรลุการทำสมาธิในอาตมัน และไม่บรรลุความบริสุทธิ์แห่งกรรม ดังนั้นท่านจึงกล่าวไว้ว่า ด้วยตบะย่อมบรรลุความบริสุทธิ์แห่งภาวะ จากความบริสุทธิ์แห่งภาวะย่อมบรรลุใจ ด้วยใจย่อมบรรลุอาตมัน และเมื่อถึงอาตมันแล้วก็ไม่หวนกลับ
Maitrāyaṇī 4.4
अत्रैते श्लोका भवन्ति ॥ यथा निरिन्धनो वह्निः स्वयोनावुपशाम्यति । तथा वृत्तिक्षयाच्चित्तं स्वयोनावुपशाम्यति ॥ १ ॥
स्वयोनावुपशान्तस्य मनसः सत्यगामिनः । इन्द्रियार्थाविमूढस्यानृताः कर्मवशानुगाः ॥ २ ॥
चित्तमेव हि संसारस्तत्प्रयत्नेन शोधयेत् । यच्चित्तस्तन्मयो भवति गुह्यमेतत्सनातनम् ॥ ३ ॥
चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुते ॥ ४ ॥
समासक्तं यदा चित्तं जन्तोर्विषयगोचरे । यद्येवं ब्रह्मणि स्यात्तत्को न मुच्येत बन्धनात् ॥ ५ ॥
मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं चाशुद्धमेव च । अशुद्धं कामसण्कल्पं शुद्धं कामविवर्जितम् ॥ ६ ॥
लयविक्षेपरहितं मनः कृत्वा सुनिश्चलम् । यदा यात्यमनीभावं तदा तत्परमं पदम् ॥ ७ ॥
तावदेव निरोद्धव्यं हृदि यावत्क्षयं गतम् । एतज्ज्ञानं च मोक्षं च शेषास्तु ग्रन्थविस्तराः ॥ ८ ॥
समाधिनिर्धूतमलस्य चेतसो निवेशितस्यात्मनि यत्सुखं लभेत् । न शक्यते वर्णयितुं गिरा तदा स्वयं तदन्तःकरणेन गृह्यते ॥ ९ ॥
अपामपोऽग्निरग्नौ वा व्योम्नि व्योम न लक्षयेत् । एवमन्तर्गतं चित्तं पुरुषः प्रतिमुच्यते ॥ १० ॥
मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः । बन्धाय विषयासक्तं मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतमिति ॥ ११ ॥
अथ यथेयं कौत्सायनिस्तुतिः ॥ त्वं ब्रह्मा त्वं च वै विष्णुस्त्वं रुद्रस्त्वं प्रजापतिः । त्वमग्निर्वरुणो वायुस्त्वमिन्द्रस्त्वं निशाकरः ॥ १२ ॥
त्वं मनुस्त्वं यमश्च त्वं पृथिवी त्वमथाच्युतः । स्वार्थे स्वाभाविकेऽर्थे च बहुधा तिष्ठसे दिवि ॥ १३ ॥
विश्वेश्वर नमस्तुभ्यं विश्वात्मा विश्वकर्मकृत् । विश्वभुग्विश्वमायस्त्वं विश्वक्रीडारतिः प्रभुः ॥ १४ ॥
नमः शान्तात्मने तुभ्यं नमो गुह्यतमाय च । अचिन्त्यायाप्रमेयाय अनादिनिधनाय चेति ॥ १५ ॥ ॥ ४.४ ॥
ต่อไปนี้คือบทกลอนเหล่านั้น เหมือนไฟที่ไม่มีเชื้อย่อมดับลงในแหล่งกำเนิดของตน ฉันใด ใจก็ย่อมสงบลงในแหล่งกำเนิดของตน เมื่อการเคลื่อนไหวของจิตดับสิ้นฉันนั้น (๑) สำหรับใจที่สงบในแหล่งกำเนิดของตน ที่ดำเนินไปสู่ความจริง ไม่หลงในวัตถุแห่งอินทรีย์ ความเท็จทั้งหลายย่อมไม่ตามอำนาจของกรรมอีกต่อไป (๒) ใจนั่นแลคือสังสารวัฏ ฉะนั้นพึงชำระมันด้วยความพยายาม สิ่งใดที่ใจเป็นอยู่ บุคคลย่อมกลายเป็นสิ่งนั้น นี่เป็นความลับและนิรันดร (๓) ด้วยความผ่องใสของใจ ย่อมทำลายกรรมดีและกรรมชั่ว ผู้มีอาตมันผ่องใสตั้งอยู่ในอาตมัน ย่อมบรรลุความสุขที่ไม่เสื่อมสลาย (๔) เมื่อใจของสัตว์ยึดติดอย่างลึกซึ้งอยู่ในขอบเขตแห่งวัตถุอารมณ์ ถ้าใจนั้นตั้งอยู่ในพรหมันได้ ใครเล่าจะไม่หลุดพ้นจากการผูกมัด (๕) กล่าวกันว่าใจมีสองประเภท คือบริสุทธิ์และไม่บริสุทธิ์ ใจที่ไม่บริสุทธิ์เต็มไปด้วยความปรารถนาและความคิดอยาก ส่วนใจที่บริสุทธิ์ปราศจากความปรารถนา (๖) เมื่อทำใจให้ปราศจากความหดหู่และความฟุ้งซ่าน และมั่นคงอย่างยิ่ง และบรรลุภาวะที่ไม่มีใจ นั่นคือสถานะอันสูงสุด (๗) พึงควบคุมมันไว้ในหทัยเพียงจนกว่ามันจะถึงความดับสิ้น นี่คือความรู้และโมกษะ ส่วนที่เหลือเป็นการขยายความของตำรา (๘) ความสุขที่ใจซึ่งมลทินถูกชำระออกด้วยสมาธิได้รับ เมื่อตั้งมั่นในอาตมัน ไม่อาจพรรณนาด้วยถ้อยคำได้ มันถูกรับรู้ได้ด้วยอันตะกรณะของตนเอง (๙) เหมือนน้ำในน้ำ ไฟในไฟ อากาศในอากาศ ที่แยกไม่ออก ฉันนั้นบุรุษย่อมหลุดพ้นเมื่อใจถูกดูดซึมอยู่ภายใน (๑๐) ใจนั่นแลเป็นเหตุของการผูกมัดและการหลุดพ้นสำหรับมนุษย์ ใจที่ยึดติดกับวัตถุอารมณ์ทำให้ผูกมัด ใจที่ปราศจากวัตถุอารมณ์ถือว่าเป็นไปเพื่อการหลุดพ้น (๑๑) บัดนี้นี่คือบทสรรเสริญของเการัตสายนิ พระองค์คือพรหมา พระองค์แลคือวิษณุ พระองค์คือรุทระ พระองค์คือประชาบดี พระองค์คืออัคนี วรุณ วายุ พระองค์คืออินทร์ พระองค์คือพระจันทร์ (๑๒) พระองค์คือมนุ พระองค์คือยมะ พระองค์คือแผ่นดิน พระองค์คืออัจยุต เพื่อจุดหมายของพระองค์เองและตามภาวะธรรมชาติ พระองค์ทรงดำรงอยู่ในหลายรูปแบบในสวรรค์ (๑๓) ข้าแต่พระผู้เป็นใหญ่แห่งจักรวาล ขอนอบน้อมแด่พระองค์ ข้าแต่อาตมันของจักรวาล ผู้ทำงานของจักรวาล ผู้เสวยจักรวาล ผู้มีมายาแห่งจักรวาล ผู้ยินดีในการเล่นของจักรวาล ข้าแต่พระปรเมศวร (๑๔) ขอนอบน้อมแด่พระองค์ผู้มีอาตมันสงบ และขอนอบน้อมแด่พระองค์ผู้ลึกลับที่สุด แด่ผู้ที่คิดไม่ได้ ผู้ที่วัดไม่ได้ ผู้ไม่มีเบื้องต้นและเบื้องปลาย ขอนอบน้อม (๑๕)
Maitrāyaṇī 4.5
तमो वा इदमेकमास तत्पश्चात्परेणेरितं विषयत्वं प्रयात्येतद्वै रजसो रूपं तद्रजः खल्वीरितं विषमत्वं प्रयात्येतद्वै तमसो रूपं तत्तमः खल्वीरितं तमसः सम्प्रास्रवत्येतद्वै सत्त्वस्य रूपं तत्सत्त्वमेवेरितं तत्सत्त्वात्संप्रास्रवत्सोंऽशोऽयं यश्चेतनमात्रः प्रतिपुरुषं क्षेत्रज्ञः सण्कल्पाध्यवसायाभिमानलिण्गः प्रजापतिस्तस्य प्रोक्ता अग्र्यास्तनवो ब्रह्मा रुद्रो विष्णुरित्यथ यो ह खलु वावास्य राजसोंऽशोऽसौ स योऽयं ब्रह्माथ यो ह खलु वावास्य तामसोंऽशोऽसौ स योऽयं रुद्रोऽथ यो ह खलु वावास्य सात्विकोंऽशोऽसौ स एवं विष्णुः स वा एष एकस्त्रिधाभूतोऽष्टधैकादशधा द्वादशधापरिमितधा चोद्भूत उद्भूतत्वाद्भूतेषु चरति प्रतिष्ठा सर्वभूतानामधिपतिर्बभूवेत्यसावात्मान्तर्बहिश्चान्तर्बहिस् ह्च ॥ ४.५ ॥
ในตอนเริ่มต้นมีเพียงตมัสเท่านั้น ต่อมา เมื่อถูกพระองค์ผู้สูงสุดกระตุ้น มันก็กลายเป็นวิษัยแห่งการรับรู้ นี่คือรูปของราชัส ราชัสเมื่อถูกกระตุ้นก็เกิดความไม่เท่าเทียม นี่คือรูปของตมัส ตมัสเมื่อถูกกระตุ้นก็ไหลออกมา นี่คือรูปของสัตตวะ สัตตวะเมื่อถูกกระตุ้นก็ไหลออกมา ส่วนนี้ซึ่งเป็นเพียงจิตสำนึกในแต่ละบุคคล คือผู้รู้แห่งเขตกษัตร คือปชาบดีที่มีเจตนา ความตั้งใจ และความถือตัวเป็นเครื่องหมาย รูปสูงสุดของท่านกล่าวกันว่าคือ พระพรหม พระรุทร และพระวิษณุ ส่วนราชสิกของท่านคือพระพรหมนี้ ส่วนตามสิกของท่านคือพระรุทรนี้ ส่วนสาตตวิกของท่านคือพระวิษณุ เอกภาพนั้นเมื่อแบ่งออกเป็นสามแล้ว ปรากฏเป็นแปดส่วน สิบเอ็ดส่วน สิบสองส่วน และในรูปนับไม่ถ้วน เมื่อปรากฏแล้วก็เคลื่อนไปในหมู่สัตว์ทั้งปวง และเป็นที่พำนักและเป็นเจ้าแห่งสรรพสัตว์ อาตมันนี้อยู่ทั้งภายในและภายนอก และอยู่ทั้งภายในภายนอกด้วย