उपनिषदे · Maitrāyaṇī 4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Maitrāyaṇī 4.1
तृतीयः प्रपाठकः ॥
ते ह खल्वथोर्ध्वरेतसोऽतिविस्मिता अतिसमेत्योचुर्भगवन्नमस्ते त्वं नः शाधि त्वमस्माकं गतिरन्या न विद्यत इत्यस्य कोऽतिथिर्भूतात्मनो येनेदं हित्वामन्येव सायुज्यमुपैति तान्होवाच ॥ ४.१ ॥
तृतीय प्रपाठक. ऊर्ध्वरेता त्या ऋषींनी अत्यंत विस्मित होऊन जवळ येऊन म्हटले: भगवन्! तुम्हाला नमस्कार. आम्हाला उपदेश करा; तुमच्याशिवाय आम्हाला दुसरी गती नाही. भूतात्म्याचा अतिथी कोण, ज्याद्वारे याला सोडून तो दुसऱ्याशी सायुज्य पावतो? तेव्हा त्यांनी त्यांना सांगितले.
Maitrāyaṇī 4.2
अथान्यत्राप्युक्तं महानदीषूर्मय इव निवर्तकमस्य यत्पुराकृतं समुद्रवेलेव दुर्निवार्यमस्य मृत्योरागमनं सदसत्फलमयैर्हि पाशैः पशुरिव बद्धं बन्धनस्थस्येवास्वातन्त्र्यं यमविषयस्थस्यैव बहुभयावस्थं मदिरोन्मत्त इवामोदममदिरोन्मत्तं पाप्मना गृहीत इव भ्राम्यमाणं महोरगदष्ट इव विपदृष्टं महान्धकार इव रागान्धमिन्द्रजालमिव मायामयं स्वप्नमिव मिथ्यादर्शनं कदलीगर्भ इवासारं नट इव क्षणवेषं चित्रभित्तिरिव मिथ्यामनोरममित्यथोक्तम् ॥ शब्दस्पर्शादयो येऽर्था अनर्था इव ते स्थिताः । येष्वासक्तस्तु भूतात्मा न स्मरेच्च परं पदम् ॥ ४.२ ॥
इतरत्रही असे सांगितले आहे: मोठ्या नद्यांतील लाटा जशा परत फिरवतात, तसे याचे पूर्वकृत कर्म याला परत फिरवतात. समुद्रकिनाऱ्याप्रमाणे मृत्यूचे आगमन अडवणे कठीण आहे. चांगल्या आणि वाईट फळांनी बनलेल्या पाशांनी पशूप्रमाणे हा बद्ध आहे. बंधनात असलेल्या माणसाप्रमाणे याला स्वातंत्र्य नाही. यमाच्या क्षेत्रात असलेल्याला मोठ्या भयाची अवस्था असते. मद्याने उन्मत्त झालेल्याप्रमाणे, आनंद व मद्य नसतानाही उन्मत्त होऊन, पापाने पकडला गेलेला भटकतो. महासर्पाने दंश केलेल्याप्रमाणे संकटग्रस्त दिसतो. महान अंधारासारखा रागाने आंधळा होतो. इंद्रजालासारखा मायामय आहे. स्वप्नासारखे मिथ्या दर्शन आहे. केळीच्या गाभ्यासारखा सारहीन आहे. नटासारखा क्षणिक वेष धारण करतो. चित्रित भिंतीसारखे मिथ्या मनोहर आहे, असे म्हटले आहे. शब्द, स्पर्श इत्यादी विषय जणू अनर्थ असे उभे आहेत. त्यांत आसक्त झालेला भूतात्मा परम पदाचे स्मरण करत नाही.
Maitrāyaṇī 4.3
अयं वा व खल्वस्य प्रतिविधिर्भूतात्मनो यद्येव विद्याधिगमस्य धर्मस्यानुचरणं स्वाश्रमेष्वानुक्रमणं स्वधर्म एव सर्वं धत्ते स्तम्भशाखेवेतराण्यनेनोर्ध्वभाग्भवत्यन्यथधः पतत्येष स्वधर्माभिभूतो यो वेदेषु न स्वधर्मातिक्रमेणाश्रमी भवत्याश्रमेष्वेवावस्थितस्तपस्वी चेत्युच्यत एतदप्युक्तं नातपस्कस्यात्मध्यानेऽधिगमः कर्मशुद्धिर्वेत्येवं ह्याह ॥ तपसा प्राप्यते सत्त्वं सत्त्वात्सम्प्राप्यते मनः । मनसा प्राप्यते त्वात्मा ह्यात्मापत्त्या निवर्तत इति ॥ ४.३ ॥
हाच भूतात्म्याचा प्रतिविधी: विद्याप्राप्तीच्या धर्माचे अनुसरण करून, आपापल्या आश्रमांत क्रमाने चालले, तर स्वधर्मच सर्व धारण करतो, जसा खांबाचा फांदा इतरांना धरतो. यामुळे तो वर जातो, अन्यथा खाली पडतो. वेदांत स्वधर्माने अभिभूत झालेला, आणि स्वधर्माचे उल्लंघन न करता आश्रमी झालेला, तोच आश्रमांत स्थित तपस्वी म्हटला जातो. हेही सांगितले आहे: तपस्वी नसलेल्याला आत्मध्यानात प्राप्ती होत नाही, किंवा कर्मशुद्धी होत नाही, असेच सांगितले आहे. तपाने सत्त्व प्राप्त होते; सत्त्वाने मन पूर्णपणे प्राप्त होते; मनाने आत्मा प्राप्त होतो; आत्मा प्राप्त झाल्याने तो परत फिरत नाही.
Maitrāyaṇī 4.4
अत्रैते श्लोका भवन्ति ॥ यथा निरिन्धनो वह्निः स्वयोनावुपशाम्यति । तथा वृत्तिक्षयाच्चित्तं स्वयोनावुपशाम्यति ॥ १ ॥
स्वयोनावुपशान्तस्य मनसः सत्यगामिनः । इन्द्रियार्थाविमूढस्यानृताः कर्मवशानुगाः ॥ २ ॥
चित्तमेव हि संसारस्तत्प्रयत्नेन शोधयेत् । यच्चित्तस्तन्मयो भवति गुह्यमेतत्सनातनम् ॥ ३ ॥
चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुते ॥ ४ ॥
समासक्तं यदा चित्तं जन्तोर्विषयगोचरे । यद्येवं ब्रह्मणि स्यात्तत्को न मुच्येत बन्धनात् ॥ ५ ॥
मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं चाशुद्धमेव च । अशुद्धं कामसण्कल्पं शुद्धं कामविवर्जितम् ॥ ६ ॥
लयविक्षेपरहितं मनः कृत्वा सुनिश्चलम् । यदा यात्यमनीभावं तदा तत्परमं पदम् ॥ ७ ॥
तावदेव निरोद्धव्यं हृदि यावत्क्षयं गतम् । एतज्ज्ञानं च मोक्षं च शेषास्तु ग्रन्थविस्तराः ॥ ८ ॥
समाधिनिर्धूतमलस्य चेतसो निवेशितस्यात्मनि यत्सुखं लभेत् । न शक्यते वर्णयितुं गिरा तदा स्वयं तदन्तःकरणेन गृह्यते ॥ ९ ॥
अपामपोऽग्निरग्नौ वा व्योम्नि व्योम न लक्षयेत् । एवमन्तर्गतं चित्तं पुरुषः प्रतिमुच्यते ॥ १० ॥
मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः । बन्धाय विषयासक्तं मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतमिति ॥ ११ ॥
अथ यथेयं कौत्सायनिस्तुतिः ॥ त्वं ब्रह्मा त्वं च वै विष्णुस्त्वं रुद्रस्त्वं प्रजापतिः । त्वमग्निर्वरुणो वायुस्त्वमिन्द्रस्त्वं निशाकरः ॥ १२ ॥
त्वं मनुस्त्वं यमश्च त्वं पृथिवी त्वमथाच्युतः । स्वार्थे स्वाभाविकेऽर्थे च बहुधा तिष्ठसे दिवि ॥ १३ ॥
विश्वेश्वर नमस्तुभ्यं विश्वात्मा विश्वकर्मकृत् । विश्वभुग्विश्वमायस्त्वं विश्वक्रीडारतिः प्रभुः ॥ १४ ॥
नमः शान्तात्मने तुभ्यं नमो गुह्यतमाय च । अचिन्त्यायाप्रमेयाय अनादिनिधनाय चेति ॥ १५ ॥ ॥ ४.४ ॥
येथे हे श्लोक आहेत: इंधनाशिवाय अग्नी जसा स्वतःच्या स्रोतात शांत होतो, तसेच वृत्तींच्या क्षयाने चित्त स्वतःच्या स्रोतात शांत होते॥1॥ स्वतःच्या स्रोतात शांत, सत्याकडे जाणाऱ्या, इंद्रियविषयांनी मोहित न झालेल्या मनाला असत्य विचार कर्मवशतेच्या मागे जात नाहीत॥2॥ चित्तच संसार आहे, म्हणून त्याला प्रयत्नपूर्वक शुद्ध करावे. ज्याचे चित्त जसे असते, तो तसाच होतो; हे गुह्य आणि सनातन आहे॥3॥ चित्ताच्या प्रसन्नतेने शुभ व अशुभ कर्म नष्ट होतात; प्रसन्न आत्मा स्वतःमध्ये स्थिर राहून अव्यय सुख प्राप्त करतो॥4॥ जेव्हा जीवाचे चित्त विषयांमध्ये अत्यंत आसक्त असते, तेव्हा तेच चित्त ब्रह्मात स्थिर झाले तर बंधनातून कोण मुक्त होणार नाही?॥5॥ मन दोन प्रकारचे सांगितले आहे: शुद्ध आणि अशुद्ध. कामसंकल्पयुक्त मन अशुद्ध; कामरहित मन शुद्ध॥6॥ लय व विक्षेपरहित होऊन मन अत्यंत निश्चल झाले आणि अमनीभाव प्राप्त झाला, तेव्हाच ते परम पद॥7॥ हृदयातील (वासनांचा) क्षय होईपर्यंत मनाचा निरोध करावा; हेच ज्ञान व मोक्ष, बाकी ग्रंथविस्तार॥8॥ समाधीने मल धुतलेल्या चित्ताला आत्म्यात स्थिर झाल्यावर जे सुख मिळते ते वाणीने वर्णन करता येत नाही; ते अंतःकरणाने स्वतः अनुभवले जाते॥9॥ पाण्यात पाणी, अग्नीत अग्नी, आकाशात आकाश जसे वेगळे ओळखता येत नाही, तसे आत विलीन झालेल्या चित्ताने पुरुष मुक्त होतो॥10॥ मनच मनुष्यांच्या बंधन व मोक्षाचे कारण आहे; विषयासक्त मन बंधनासाठी आणि विषयरहित मन मुक्तीसाठी मानले आहे॥11॥ आता ही कौत्सायनीची स्तुती: तूच ब्रह्मा, तूच विष्णू, तूच रुद्र, तूच प्रजापती; तूच अग्नी, वरुण, वायू, इंद्र, चंद्र॥12॥ तूच मनू, तूच यम, तूच पृथ्वी, तूच अच्युत; आपल्या प्रयोजनात व स्वाभाविक रूपात तू स्वर्गात अनेक प्रकारे स्थित आहेस॥13॥ हे विश्वेश्वरा, तुला नमस्कार; तू विश्वात्मा, विश्वकर्माचा कर्ता, विश्वभोक्ता, विश्वमायारूप, विश्वक्रीडेत रमणारा प्रभू आहेस॥14॥ शांत आत्म्याला नमस्कार, गुह्यतमाला नमस्कार; अचिंत्य, अप्रमेय, आदिअंतरहिताला नमस्कार॥15॥
Maitrāyaṇī 4.5
तमो वा इदमेकमास तत्पश्चात्परेणेरितं विषयत्वं प्रयात्येतद्वै रजसो रूपं तद्रजः खल्वीरितं विषमत्वं प्रयात्येतद्वै तमसो रूपं तत्तमः खल्वीरितं तमसः सम्प्रास्रवत्येतद्वै सत्त्वस्य रूपं तत्सत्त्वमेवेरितं तत्सत्त्वात्संप्रास्रवत्सोंऽशोऽयं यश्चेतनमात्रः प्रतिपुरुषं क्षेत्रज्ञः सण्कल्पाध्यवसायाभिमानलिण्गः प्रजापतिस्तस्य प्रोक्ता अग्र्यास्तनवो ब्रह्मा रुद्रो विष्णुरित्यथ यो ह खलु वावास्य राजसोंऽशोऽसौ स योऽयं ब्रह्माथ यो ह खलु वावास्य तामसोंऽशोऽसौ स योऽयं रुद्रोऽथ यो ह खलु वावास्य सात्विकोंऽशोऽसौ स एवं विष्णुः स वा एष एकस्त्रिधाभूतोऽष्टधैकादशधा द्वादशधापरिमितधा चोद्भूत उद्भूतत्वाद्भूतेषु चरति प्रतिष्ठा सर्वभूतानामधिपतिर्बभूवेत्यसावात्मान्तर्बहिश्चान्तर्बहिस् ह्च ॥ ४.५ ॥
सुरुवातीला केवळ तमस् होते. नंतर परमाने प्रेरित होऊन ते विषयत्व पावले; हेच रजसाचे रूप. रजस् प्रेरित होऊन विषमत्व पावले; हेच तमसाचे रूप. तमस् प्रेरित होऊन प्रवाहित झाले; हेच सत्त्वाचे रूप. सत्त्व प्रेरित होऊन प्रवाहित झाले. प्रत्येक पुरुषात केवळ चेतनारूप असलेला हा अंश क्षेत्रज्ञ आहे; संकल्प, निश्चय आणि अभिमानाने ओळखला जाणारा प्रजापती. त्याची श्रेष्ठ रूपे ब्रह्मा, रुद्र आणि विष्णू म्हणून सांगितली आहेत. त्याचा राजस अंश म्हणजे हा ब्रह्मा; तामस अंश म्हणजे हा रुद्र; सात्त्विक अंश म्हणजेच विष्णू. एकच तीन रूपे होऊन, आठ, अकरा, बारा प्रकारांनी आणि अपरिमित प्रकारांनी प्रकट झाले. प्रकट झाल्यामुळे ते भूतांमध्ये संचार करते; सर्व भूतांचा आधार आणि अधिपती झाले. हाच आत्मा आत आणि बाहेर, आत-बाहेरही आहे.