ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳು · Maitrāyaṇī 4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Maitrāyaṇī 4.1
तृतीयः प्रपाठकः ॥
ते ह खल्वथोर्ध्वरेतसोऽतिविस्मिता अतिसमेत्योचुर्भगवन्नमस्ते त्वं नः शाधि त्वमस्माकं गतिरन्या न विद्यत इत्यस्य कोऽतिथिर्भूतात्मनो येनेदं हित्वामन्येव सायुज्यमुपैति तान्होवाच ॥ ४.१ ॥
ಮೂರನೆಯ ಪ್ರಪಾಠಕ. ಊರ್ಧ್ವರೇತಸ್ಸಾದ ಆ ಋಷಿಗಳು ಅತ್ಯಂತ ವಿಸ್ಮಿತರಾಗಿ ಹತ್ತಿರ ಬಂದು ಹೇಳಿದರು: ಭಗವನ್! ನಿಮಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ನಮಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿ; ನೀವಲ್ಲದೆ ನಮಗೆ ಬೇರೆ ಗತಿ ಇಲ್ಲ. ಭೂತಾತ್ಮನ ಅತಿಥಿ ಯಾರು, ಅದರ ಮೂಲಕ ಇದನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಅವನು ಬೇರೊಂದರೊಡನೆ ಸಾಯುಜ್ಯ ಹೊಂದುತ್ತಾನೆ? ಆಗ ಅವರು ಅವರಿಗೆ ಹೇಳಿದರು.
Maitrāyaṇī 4.2
अथान्यत्राप्युक्तं महानदीषूर्मय इव निवर्तकमस्य यत्पुराकृतं समुद्रवेलेव दुर्निवार्यमस्य मृत्योरागमनं सदसत्फलमयैर्हि पाशैः पशुरिव बद्धं बन्धनस्थस्येवास्वातन्त्र्यं यमविषयस्थस्यैव बहुभयावस्थं मदिरोन्मत्त इवामोदममदिरोन्मत्तं पाप्मना गृहीत इव भ्राम्यमाणं महोरगदष्ट इव विपदृष्टं महान्धकार इव रागान्धमिन्द्रजालमिव मायामयं स्वप्नमिव मिथ्यादर्शनं कदलीगर्भ इवासारं नट इव क्षणवेषं चित्रभित्तिरिव मिथ्यामनोरममित्यथोक्तम् ॥ शब्दस्पर्शादयो येऽर्था अनर्था इव ते स्थिताः । येष्वासक्तस्तु भूतात्मा न स्मरेच्च परं पदम् ॥ ४.२ ॥
ಇನ್ನೊಂದೆಡೆಯೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ದೊಡ್ಡ ನದಿಗಳ ಅಲೆಗಳು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಳ್ಳುವಂತೆ, ಇವನ ಹಿಂದಿನ ಕರ್ಮಗಳು ಇವನನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಸಮುದ್ರತೀರವನ್ನು ತಡೆಯಲಾಗದಂತೆ, ಮೃತ್ಯುವಿನ ಆಗಮನವನ್ನು ತಡೆಯುವುದು ಕಷ್ಟ. ಒಳ್ಳೆಯ ಮತ್ತು ಕೆಟ್ಟ ಫಲಗಳಿಂದ ಮಾಡಿದ ಪಾಶಗಳಿಂದ ಪಶುವಿನಂತೆ ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಬಂಧನದಲ್ಲಿರುವವನಂತೆ ಇವನಿಗೆ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯವಿಲ್ಲ. ಯಮನ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿರುವವನಿಗೆ ಬಹು ಭಯದ ಸ್ಥಿತಿ ಇದೆ. ಮದ್ಯದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತನಂತೆ, ಆನಂದವೂ ಮದ್ಯವೂ ಇಲ್ಲದೆ ಉನ್ಮತ್ತನಾಗಿ, ಪಾಪದಿಂದ ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಅಲೆದಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮಹಾಸರ್ಪದಿಂದ ಕಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟವನಂತೆ ವಿಪತ್ತಿನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಮಹಾಂಧಕಾರದಂತೆ ರಾಗದಿಂದ ಕುರುಡನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇಂದ್ರಜಾಲದಂತೆ ಮಾಯಾಮಯವಾಗಿದೆ. ಕನಸಿನಂತೆ ಮಿಥ್ಯಾದರ್ಶನ. ಬಾಳೆಯ ಗರ್ಭದಂತೆ ಸಾರಹೀನ. ನಟನಂತೆ ಕ್ಷಣದ ವೇಷ. ಚಿತ್ರಗೋಡೆಯಂತೆ ಮಿಥ್ಯಾ ಮನೋಹರ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಶಬ್ದ, ಸ್ಪರ್ಶ ಮುಂತಾದ ವಿಷಯಗಳು ಅನರ್ಥಗಳಂತೆ ನಿಂತಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾದ ಭೂತಾತ್ಮನು ಪರಮ ಪದವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುವುದಿಲ್ಲ.
Maitrāyaṇī 4.3
अयं वा व खल्वस्य प्रतिविधिर्भूतात्मनो यद्येव विद्याधिगमस्य धर्मस्यानुचरणं स्वाश्रमेष्वानुक्रमणं स्वधर्म एव सर्वं धत्ते स्तम्भशाखेवेतराण्यनेनोर्ध्वभाग्भवत्यन्यथधः पतत्येष स्वधर्माभिभूतो यो वेदेषु न स्वधर्मातिक्रमेणाश्रमी भवत्याश्रमेष्वेवावस्थितस्तपस्वी चेत्युच्यत एतदप्युक्तं नातपस्कस्यात्मध्यानेऽधिगमः कर्मशुद्धिर्वेत्येवं ह्याह ॥ तपसा प्राप्यते सत्त्वं सत्त्वात्सम्प्राप्यते मनः । मनसा प्राप्यते त्वात्मा ह्यात्मापत्त्या निवर्तत इति ॥ ४.३ ॥
ಇದೇ ಭೂತಾತ್ಮನಿಗೆ ಪರಿಹಾರ: ವಿದ್ಯಾಪ್ರಾಪ್ತಿಯ ಧರ್ಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ, ತನ್ನ ಆಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ನಡೆದರೆ, ತನ್ನ ಧರ್ಮವೇ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಹೊತ್ತಿರುತ್ತದೆ, ಕಂಬದ ಕೊಂಬೆ ಇತರವನ್ನು ಹೊತ್ತಂತೆ. ಇದರಿಂದ ಅವನು ಮೇಲೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಕೆಳಗೆ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ. ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಧರ್ಮದಿಂದ ಅಭಿಭೂತನಾಗಿ, ತನ್ನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಉಲ್ಲಂಘಿಸದೆ ಆಶ್ರಮಿಯಾಗುವವನೇ ಆಶ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಂಡ ತಪಸ್ವಿ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದನ್ನೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ: ತಪಸ್ಸಿಲ್ಲದವನಿಗೆ ಆತ್ಮಧ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಿ ಇಲ್ಲ, ಅಥವಾ ಕರ್ಮಶುದ್ಧಿ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಹೀಗೆಯೇ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸತ್ತ್ವ ಪಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಸತ್ತ್ವದಿಂದ ಮನಸ್ಸು ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಪಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಆತ್ಮ ಪಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಆತ್ಮವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದರಿಂದ ಅವನು ಹಿಂತಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ.
Maitrāyaṇī 4.4
अत्रैते श्लोका भवन्ति ॥ यथा निरिन्धनो वह्निः स्वयोनावुपशाम्यति । तथा वृत्तिक्षयाच्चित्तं स्वयोनावुपशाम्यति ॥ १ ॥
स्वयोनावुपशान्तस्य मनसः सत्यगामिनः । इन्द्रियार्थाविमूढस्यानृताः कर्मवशानुगाः ॥ २ ॥
चित्तमेव हि संसारस्तत्प्रयत्नेन शोधयेत् । यच्चित्तस्तन्मयो भवति गुह्यमेतत्सनातनम् ॥ ३ ॥
चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुते ॥ ४ ॥
समासक्तं यदा चित्तं जन्तोर्विषयगोचरे । यद्येवं ब्रह्मणि स्यात्तत्को न मुच्येत बन्धनात् ॥ ५ ॥
मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं चाशुद्धमेव च । अशुद्धं कामसण्कल्पं शुद्धं कामविवर्जितम् ॥ ६ ॥
लयविक्षेपरहितं मनः कृत्वा सुनिश्चलम् । यदा यात्यमनीभावं तदा तत्परमं पदम् ॥ ७ ॥
तावदेव निरोद्धव्यं हृदि यावत्क्षयं गतम् । एतज्ज्ञानं च मोक्षं च शेषास्तु ग्रन्थविस्तराः ॥ ८ ॥
समाधिनिर्धूतमलस्य चेतसो निवेशितस्यात्मनि यत्सुखं लभेत् । न शक्यते वर्णयितुं गिरा तदा स्वयं तदन्तःकरणेन गृह्यते ॥ ९ ॥
अपामपोऽग्निरग्नौ वा व्योम्नि व्योम न लक्षयेत् । एवमन्तर्गतं चित्तं पुरुषः प्रतिमुच्यते ॥ १० ॥
मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः । बन्धाय विषयासक्तं मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतमिति ॥ ११ ॥
अथ यथेयं कौत्सायनिस्तुतिः ॥ त्वं ब्रह्मा त्वं च वै विष्णुस्त्वं रुद्रस्त्वं प्रजापतिः । त्वमग्निर्वरुणो वायुस्त्वमिन्द्रस्त्वं निशाकरः ॥ १२ ॥
त्वं मनुस्त्वं यमश्च त्वं पृथिवी त्वमथाच्युतः । स्वार्थे स्वाभाविकेऽर्थे च बहुधा तिष्ठसे दिवि ॥ १३ ॥
विश्वेश्वर नमस्तुभ्यं विश्वात्मा विश्वकर्मकृत् । विश्वभुग्विश्वमायस्त्वं विश्वक्रीडारतिः प्रभुः ॥ १४ ॥
नमः शान्तात्मने तुभ्यं नमो गुह्यतमाय च । अचिन्त्यायाप्रमेयाय अनादिनिधनाय चेति ॥ १५ ॥ ॥ ४.४ ॥
ಇಲ್ಲಿ ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಿವೆ: ಇಂಧನವಿಲ್ಲದ ಬೆಂಕಿ ತನ್ನ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಶಾಂತವಾಗುವಂತೆ, ವೃತ್ತಿಗಳ ಕ್ಷಯದಿಂದ ಚಿತ್ತವು ತನ್ನ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಶಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ॥1॥ ತನ್ನ ಮೂಲದಲ್ಲಿ ಶಾಂತವಾದ, ಸತ್ಯದ ಕಡೆಗೆ ಸಾಗುವ, ಇಂದ್ರಿಯ ವಿಷಯಗಳಿಂದ ಮೋಹಗೊಳ್ಳದ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಸುಳ್ಳು ಭಾವನೆಗಳು ಕರ್ಮವಶವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದಿಲ್ಲ॥2॥ ಚಿತ್ತವೇ ಸಂಸಾರ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಶುದ್ಧಗೊಳಿಸಬೇಕು. ಯಾರ ಚಿತ್ತ ಹೇಗಿರುವುದೋ ಅವನು ಅದೇ ಆಗುತ್ತಾನೆ; ಇದು ರಹಸ್ಯ ಮತ್ತು ಸನಾತನ॥3॥ ಚಿತ್ತದ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯಿಂದ ಶುಭಾಶುಭ ಕರ್ಮಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ; ಪ್ರಸನ್ನಾತ್ಮನು ತನ್ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ ಅವ್ಯಯ ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ॥4॥ ಜೀವನ ಚಿತ್ತವು ವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಾಸಕ್ತವಾಗಿರುವಾಗ, ಅದೇ ಚಿತ್ತವು ಬ್ರಹ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವುದಾದರೆ, ಬಂಧನದಿಂದ ಯಾರು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ?॥5॥ ಮನಸ್ಸು ಎರಡು ವಿಧವೆಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ: ಶುದ್ಧ ಮತ್ತು ಅಶುದ್ಧ. ಕಾಮ-ಸಂಕಲ್ಪಯುಕ್ತವಾದುದು ಅಶುದ್ಧ; ಕಾಮರಹಿತವಾದುದು ಶುದ್ಧ॥6॥ ಲಯ ಮತ್ತು ವಿಕ್ಷೇಪ ರಹಿತವಾಗಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿ ಅಮನೀಭಾವವನ್ನು ಪಡೆದಾಗ, ಅದೇ ಪರಮಪದ॥7॥ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ (ವಾಸನೆಗಳ) ಕ್ಷಯವಾಗುವವರೆಗೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನಿರೋಧಿಸಬೇಕು; ಇದೇ ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಮೋಕ್ಷ, ಉಳಿದವು ಗ್ರಂಥ ವಿಸ್ತಾರಗಳು॥8॥ ಸಮಾಧಿಯಿಂದ ಮಲ ತೊಳೆದ ಚಿತ್ತವು ಆತ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದಾಗ ಪಡೆಯುವ ಸುಖವನ್ನು ಮಾತಿನಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗದು; ಅದು ಅಂತಃಕರಣದಿಂದ ಸ್ವಯಂ ಗ್ರಹಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ॥9॥ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ನೀರು, ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಂಕಿ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶವನ್ನು ಬೇರ್ಪಡಿಸಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗದಂತೆ, ಒಳಗೆ ಲೀನವಾದ ಚಿತ್ತದೊಂದಿಗೆ ಪುರುಷನು ಬಿಡುಗಡೆಯಾಗುತ್ತಾನೆ॥10॥ ಮನಸ್ಸೇ ಮನುಷ್ಯರ ಬಂಧ-ಮೋಕ್ಷಗಳಿಗೆ ಕಾರಣ; ವಿಷಯಾಸಕ್ತ ಮನಸ್ಸು ಬಂಧನಕ್ಕೆ, ವಿಷಯರಹಿತ ಮನಸ್ಸು ಮುಕ್ತಿಗೆ ಎಂದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ॥11॥ ಈಗ ಇದು ಕೌತ್ಸಾಯನಿಯ ಸ್ತುತಿ: ನೀನೇ ಬ್ರಹ್ಮ, ನೀನೇ ವಿಷ್ಣು, ನೀನೇ ರುದ್ರ, ನೀನೇ ಪ್ರಜಾಪತಿ; ನೀನೇ ಅಗ್ನಿ, ವರುಣ, ವಾಯು, ಇಂದ್ರ, ಚಂದ್ರ॥12॥ ನೀನೇ ಮನು, ನೀನೇ ಯಮ, ನೀನೇ ಪೃಥ್ವಿ, ನೀನೇ ಅಚ್ಯುತ; ನಿನ್ನ ಸ್ವಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವೆ॥13॥ ವಿಶ್ವೇಶ್ವರನೇ, ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ; ನೀನು ವಿಶ್ವಾತ್ಮ, ವಿಶ್ವಕರ್ಮನ ಕರ್ತ, ವಿಶ್ವಭೋಕ್ತ, ವಿಶ್ವಮಾಯಾ ಸ್ವರೂಪ, ವಿಶ್ವಕ್ರೀಡೆಯಲ್ಲಿ ರಮಿಸುವ ಪ್ರಭು॥14॥ ಶಾಂತಾತ್ಮನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ, ಗುಹ್ಯತಮನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ; ಅಚಿಂತ್ಯನಿಗೆ, ಅಪ್ರಮೇಯನಿಗೆ, ಆದಿ-ಅಂತರಹಿತನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ॥15॥
Maitrāyaṇī 4.5
तमो वा इदमेकमास तत्पश्चात्परेणेरितं विषयत्वं प्रयात्येतद्वै रजसो रूपं तद्रजः खल्वीरितं विषमत्वं प्रयात्येतद्वै तमसो रूपं तत्तमः खल्वीरितं तमसः सम्प्रास्रवत्येतद्वै सत्त्वस्य रूपं तत्सत्त्वमेवेरितं तत्सत्त्वात्संप्रास्रवत्सोंऽशोऽयं यश्चेतनमात्रः प्रतिपुरुषं क्षेत्रज्ञः सण्कल्पाध्यवसायाभिमानलिण्गः प्रजापतिस्तस्य प्रोक्ता अग्र्यास्तनवो ब्रह्मा रुद्रो विष्णुरित्यथ यो ह खलु वावास्य राजसोंऽशोऽसौ स योऽयं ब्रह्माथ यो ह खलु वावास्य तामसोंऽशोऽसौ स योऽयं रुद्रोऽथ यो ह खलु वावास्य सात्विकोंऽशोऽसौ स एवं विष्णुः स वा एष एकस्त्रिधाभूतोऽष्टधैकादशधा द्वादशधापरिमितधा चोद्भूत उद्भूतत्वाद्भूतेषु चरति प्रतिष्ठा सर्वभूतानामधिपतिर्बभूवेत्यसावात्मान्तर्बहिश्चान्तर्बहिस् ह्च ॥ ४.५ ॥
ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ತಮಸ್ ಮಾತ್ರ ಇತ್ತು. ನಂತರ ಪರದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾಗಿ ಅದು ವಿಷಯತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು; ಇದು ರಜಸ್ ನ ರೂಪ. ರಜಸ್ ಪ್ರೇರಿತವಾಗಿ ವಿಷಮತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯಿತು; ಇದು ತಮಸ್ ನ ರೂಪ. ತಮಸ್ ಪ್ರೇರಿತವಾಗಿ ಹರಿಯಿತು; ಇದು ಸತ್ತ್ವದ ರೂಪ. ಸತ್ತ್ವ ಪ್ರೇರಿತವಾಗಿ ಹರಿಯಿತು. ಪ್ರತಿ ಪುರುಷನಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಚೇತನವಾಗಿರುವ ಈ ಅಂಶ ಕ್ಷೇತ್ರಜ್ಞ; ಸಂಕಲ್ಪ, ನಿಶ್ಚಯ ಮತ್ತು ಅಭಿಮಾನದಿಂದ ಗುರುತಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಪ್ರಜಾಪತಿ. ಅವನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರೂಪಗಳು ಬ್ರಹ್ಮ, ರುದ್ರ ಮತ್ತು ವಿಷ್ಣು ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಅವನ ರಾಜಸ ಅಂಶವೇ ಈ ಬ್ರಹ್ಮ; ತಾಮಸ ಅಂಶವೇ ಈ ರುದ್ರ; ಸಾತ್ತ್ವಿಕ ಅಂಶವೇ ವಿಷ್ಣು. ಒಂದೇ ಮೂರು ರೂಪವಾಗಿ, ಎಂಟು, ಹನ್ನೊಂದು, ಹನ್ನೆರಡು ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಅಪರಿಮಿತ ವಿಧಗಳಲ್ಲಿ ಉದ್ಭವಿಸಿತು. ಉದ್ಭವಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಅದು ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತದೆ; ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳಿಗೂ ಆಧಾರವೂ ಅಧಿಪತಿಯೂ ಆಯಿತು. ಇದೇ ಆತ್ಮ, ಒಳಗೂ ಹೊರಗೂ, ಒಳ-ಹೊರಗೂ ಆಗಿದೆ.