ఉపనిషత్తులు · Maitrāyaṇī 4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Maitrāyaṇī 4.1
तृतीयः प्रपाठकः ॥
ते ह खल्वथोर्ध्वरेतसोऽतिविस्मिता अतिसमेत्योचुर्भगवन्नमस्ते त्वं नः शाधि त्वमस्माकं गतिरन्या न विद्यत इत्यस्य कोऽतिथिर्भूतात्मनो येनेदं हित्वामन्येव सायुज्यमुपैति तान्होवाच ॥ ४.१ ॥
మూడవ ప్రపాఠకం. ఊర్ధ్వరేతస్సులైన ఆ ఋషులు మిక్కిలి విస్మయంతో దగ్గరకు వచ్చి పలికారు: భగవాన్! మీకు నమస్కారం. మాకు ఉపదేశించండి; మీరు తప్ప మాకు వేరే గతి లేదు. భూతాత్మకు అతిథి ఎవరు, దేని ద్వారా దీనిని వదిలి అతడు మరొకదానితో సాయుజ్యం పొందుతాడు? అప్పుడు ఆయన వారితో చెప్పాడు.
Maitrāyaṇī 4.2
अथान्यत्राप्युक्तं महानदीषूर्मय इव निवर्तकमस्य यत्पुराकृतं समुद्रवेलेव दुर्निवार्यमस्य मृत्योरागमनं सदसत्फलमयैर्हि पाशैः पशुरिव बद्धं बन्धनस्थस्येवास्वातन्त्र्यं यमविषयस्थस्यैव बहुभयावस्थं मदिरोन्मत्त इवामोदममदिरोन्मत्तं पाप्मना गृहीत इव भ्राम्यमाणं महोरगदष्ट इव विपदृष्टं महान्धकार इव रागान्धमिन्द्रजालमिव मायामयं स्वप्नमिव मिथ्यादर्शनं कदलीगर्भ इवासारं नट इव क्षणवेषं चित्रभित्तिरिव मिथ्यामनोरममित्यथोक्तम् ॥ शब्दस्पर्शादयो येऽर्था अनर्था इव ते स्थिताः । येष्वासक्तस्तु भूतात्मा न स्मरेच्च परं पदम् ॥ ४.२ ॥
ఇక్కడ మరొక చోట కూడా చెప్పబడింది: పెద్ద నదులలో అలలు వెనక్కి మరలించినట్లు, దీనిని వెనక్కి మరలించేవి పూర్వకృత కర్మలు. సముద్రతీరాన్ని దాటలేనట్లు, మృత్యువు రాకను దీనిని అడ్డగించడం కష్టం. మంచి చెడు ఫలాల పాశాలతో పశువులా ఇది బంధించబడింది. బంధనంలో ఉన్నవానివలె దీనికి స్వాతంత్ర్యం లేదు. యముని పరిధిలో ఉన్నవానికి చాలా భయం ఉంటుంది. మద్యంతో మత్తెక్కినవానిలా, లేదా ఆనందం లేని మత్తులా, పాపంతో పట్టుకోబడి తిరుగుతుంది. మహాసర్పం కరిచినవానివలె విపత్తుగా కనిపిస్తుంది. మహా చీకటివలె రాగంతో గ్రుడ్డిది. ఇంద్రజాలంవలె మాయామయం. కలవలె మిథ్యాదర్శనం. అరటి గర్భంవలె సారహీనం. నటుడువలె క్షణ వేషం. చిత్రించిన గోడవలె మిథ్యామనోహరం అని చెప్పబడింది. శబ్దం, స్పర్శం మొదలైన విషయాలు అనర్థాల్లా నిలిచి ఉన్నాయి. వాటిలో ఆసక్తుడైన భూతాత్మ పరమపదాన్ని స్మరించడు.
Maitrāyaṇī 4.3
अयं वा व खल्वस्य प्रतिविधिर्भूतात्मनो यद्येव विद्याधिगमस्य धर्मस्यानुचरणं स्वाश्रमेष्वानुक्रमणं स्वधर्म एव सर्वं धत्ते स्तम्भशाखेवेतराण्यनेनोर्ध्वभाग्भवत्यन्यथधः पतत्येष स्वधर्माभिभूतो यो वेदेषु न स्वधर्मातिक्रमेणाश्रमी भवत्याश्रमेष्वेवावस्थितस्तपस्वी चेत्युच्यत एतदप्युक्तं नातपस्कस्यात्मध्यानेऽधिगमः कर्मशुद्धिर्वेत्येवं ह्याह ॥ तपसा प्राप्यते सत्त्वं सत्त्वात्सम्प्राप्यते मनः । मनसा प्राप्यते त्वात्मा ह्यात्मापत्त्या निवर्तत इति ॥ ४.३ ॥
ఇది భూతాత్మకు ప్రతివిధానం: విద్యాప్రాప్తి ధర్మాన్ని అనుసరించి, తన ఆశ్రమాలలో క్రమంగా సాగితే, తన ధర్మమే అన్నింటినీ ధరిస్తుంది, స్తంభ శాఖలా మిగతావాటిని ధరిస్తుంది. దీనివల్ల అతను పైకి వెళ్తాడు, లేకపోతే కిందకు పడతాడు. వేదాలలో తన ధర్మంతో అభిభూతుడై, తన ధర్మాన్ని అతిక్రమించకుండా ఆశ్రమిగా ఉన్నవాడే ఆశ్రమాలలో స్థితుడైన తపస్వి అని చెప్పబడతాడు. ఇది కూడా చెప్పబడింది: తపస్సు లేనివానికి ఆత్మధ్యానంలో ప్రాప్తి ఉండదు, లేదా కర్మశుద్ధి ఉండదు అని ఇలాగే చెప్పబడింది. తపస్సుతో సత్త్వం పొందబడుతుంది; సత్త్వంతో మనస్సు సంపూర్ణంగా పొందబడుతుంది; మనస్సుతో ఆత్మ పొందబడుతుంది; ఆత్మను పొందడం వల్ల అతడు తిరిగి రాడు.
Maitrāyaṇī 4.4
अत्रैते श्लोका भवन्ति ॥ यथा निरिन्धनो वह्निः स्वयोनावुपशाम्यति । तथा वृत्तिक्षयाच्चित्तं स्वयोनावुपशाम्यति ॥ १ ॥
स्वयोनावुपशान्तस्य मनसः सत्यगामिनः । इन्द्रियार्थाविमूढस्यानृताः कर्मवशानुगाः ॥ २ ॥
चित्तमेव हि संसारस्तत्प्रयत्नेन शोधयेत् । यच्चित्तस्तन्मयो भवति गुह्यमेतत्सनातनम् ॥ ३ ॥
चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुते ॥ ४ ॥
समासक्तं यदा चित्तं जन्तोर्विषयगोचरे । यद्येवं ब्रह्मणि स्यात्तत्को न मुच्येत बन्धनात् ॥ ५ ॥
मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं चाशुद्धमेव च । अशुद्धं कामसण्कल्पं शुद्धं कामविवर्जितम् ॥ ६ ॥
लयविक्षेपरहितं मनः कृत्वा सुनिश्चलम् । यदा यात्यमनीभावं तदा तत्परमं पदम् ॥ ७ ॥
तावदेव निरोद्धव्यं हृदि यावत्क्षयं गतम् । एतज्ज्ञानं च मोक्षं च शेषास्तु ग्रन्थविस्तराः ॥ ८ ॥
समाधिनिर्धूतमलस्य चेतसो निवेशितस्यात्मनि यत्सुखं लभेत् । न शक्यते वर्णयितुं गिरा तदा स्वयं तदन्तःकरणेन गृह्यते ॥ ९ ॥
अपामपोऽग्निरग्नौ वा व्योम्नि व्योम न लक्षयेत् । एवमन्तर्गतं चित्तं पुरुषः प्रतिमुच्यते ॥ १० ॥
मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः । बन्धाय विषयासक्तं मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतमिति ॥ ११ ॥
अथ यथेयं कौत्सायनिस्तुतिः ॥ त्वं ब्रह्मा त्वं च वै विष्णुस्त्वं रुद्रस्त्वं प्रजापतिः । त्वमग्निर्वरुणो वायुस्त्वमिन्द्रस्त्वं निशाकरः ॥ १२ ॥
त्वं मनुस्त्वं यमश्च त्वं पृथिवी त्वमथाच्युतः । स्वार्थे स्वाभाविकेऽर्थे च बहुधा तिष्ठसे दिवि ॥ १३ ॥
विश्वेश्वर नमस्तुभ्यं विश्वात्मा विश्वकर्मकृत् । विश्वभुग्विश्वमायस्त्वं विश्वक्रीडारतिः प्रभुः ॥ १४ ॥
नमः शान्तात्मने तुभ्यं नमो गुह्यतमाय च । अचिन्त्यायाप्रमेयाय अनादिनिधनाय चेति ॥ १५ ॥ ॥ ४.४ ॥
ఇక్కడ ఈ శ్లోకాలు ఉన్నాయి: ఇంధనం లేని అగ్ని తన మూలంలో శాంతిస్తుంది; అలాగే వృత్తుల క్షయంతో చిత్తం తన మూలంలో శాంతిస్తుంది॥1॥ తన మూలంలో శాంతించి, సత్యం వైపు నడిచి, ఇంద్రియ విషయాలచే మోహితం కాని మనసుకు, అసత్య భావాలు కర్మవశాన్ని అనుసరించవు॥2॥ చిత్తమే సంసారం; కాబట్టి దానిని ప్రయత్నంతో శుద్ధి చేయాలి. ఎవరి చిత్తం ఎలా ఉంటుందో, వారు అలాగే అవుతారు; ఇది రహస్యమైనది, సనాతనమైనది॥3॥ చిత్త ప్రసాదంతో శుభాశుభ కర్మలు నశిస్తాయి; ప్రసన్నాత్ముడు తనలో స్థిరంగా ఉండి అవ్యయ సుఖాన్ని పొందుతాడు॥4॥ జీవుని చిత్తం విషయాలపై ఎంతో ఆసక్తితో ఉన్నప్పుడు, అదే చిత్తం బ్రహ్మంలో నిలిస్తే, బంధం నుండి ఎవరు విముక్తులు కారు?॥5॥ మనసు రెండు విధాలుగా చెప్పబడింది: శుద్ధం, అశుద్ధం. కామసంకల్పంతో కూడినది అశుద్ధం; కామరహితమైనది శుద్ధం॥6॥ లయ, విక్షేపాలు లేకుండా మనసును అత్యంత స్థిరంగా చేసి, అమనీభావాన్ని పొందినప్పుడు అదే పరమపదం॥7॥ హృదయంలో (వాసనలు) క్షయమయ్యే వరకు మనసును నిరోధించాలి; ఇదే జ్ఞానం, మోక్షం; మిగతావి గ్రంథ విస్తారాలు మాత్రమే॥8॥ సమాధితో మలం తొలగిన చిత్తం ఆత్మలో నిలిచినప్పుడు పొందే సుఖాన్ని మాటలతో వర్ణించలేము; అది అంతఃకరణంతో స్వయంగా గ్రహించబడుతుంది॥9॥ నీటిలో నీరు, అగ్నిలో అగ్ని, ఆకాశంలో ఆకాశం వేరుగా గుర్తించలేనట్లే, లోపల లీనమైన చిత్తంతో పురుషుడు విముక్తుడవుతాడు॥10॥ మనసే మనుషులకు బంధమోక్షాలకు కారణం; విషయాసక్తమైన మనసు బంధానికి, విషయరహితమైన మనసు ముక్తికి అని స్మరించబడింది॥11॥ ఇప్పుడు ఇది కౌత్సాయని స్తుతి: నీవే బ్రహ్మ, నీవే విష్ణువు, నీవే రుద్రుడు, నీవే ప్రజాపతి; నీవే అగ్ని, వరుణుడు, వాయువు, ఇంద్రుడు, చంద్రుడు॥12॥ నీవే మనువు, నీవే యముడు, నీవే భూమి, నీవే అచ్యుతుడు; నీ స్వార్థంలో, స్వాభావిక రూపంలో అనేక విధాలుగా స్వర్గంలో నిలిచి ఉన్నావు॥13॥ విశ్వేశ్వరా, నీకు నమస్కారం; నీవు విశ్వాత్మ, విశ్వకర్మకర్త, విశ్వభోక్త, విశ్వమాయారూపుడు, విశ్వక్రీడారతుడైన ప్రభువు॥14॥ శాంతాత్మకు నమస్కారం, గుహ్యతమునికి నమస్కారం; అచింత్యునికి, అప్రమేయునికి, ఆదిమధ్యాంతరహితునికి నమస్కారం॥15॥
Maitrāyaṇī 4.5
तमो वा इदमेकमास तत्पश्चात्परेणेरितं विषयत्वं प्रयात्येतद्वै रजसो रूपं तद्रजः खल्वीरितं विषमत्वं प्रयात्येतद्वै तमसो रूपं तत्तमः खल्वीरितं तमसः सम्प्रास्रवत्येतद्वै सत्त्वस्य रूपं तत्सत्त्वमेवेरितं तत्सत्त्वात्संप्रास्रवत्सोंऽशोऽयं यश्चेतनमात्रः प्रतिपुरुषं क्षेत्रज्ञः सण्कल्पाध्यवसायाभिमानलिण्गः प्रजापतिस्तस्य प्रोक्ता अग्र्यास्तनवो ब्रह्मा रुद्रो विष्णुरित्यथ यो ह खलु वावास्य राजसोंऽशोऽसौ स योऽयं ब्रह्माथ यो ह खलु वावास्य तामसोंऽशोऽसौ स योऽयं रुद्रोऽथ यो ह खलु वावास्य सात्विकोंऽशोऽसौ स एवं विष्णुः स वा एष एकस्त्रिधाभूतोऽष्टधैकादशधा द्वादशधापरिमितधा चोद्भूत उद्भूतत्वाद्भूतेषु चरति प्रतिष्ठा सर्वभूतानामधिपतिर्बभूवेत्यसावात्मान्तर्बहिश्चान्तर्बहिस् ह्च ॥ ४.५ ॥
ప్రారంభంలో తమస్సు మాత్రమే ఉండెను. తరువాత పరమునిచే ప్రేరితమై అది విషయత్వాన్ని పొందెను; ఇదే రజస్సు యొక్క రూపం. రజస్సు ప్రేరితమై విషమత్వాన్ని పొందెను; ఇదే తమస్సు యొక్క రూపం. తమస్సు ప్రేరితమై ప్రవహించెను; ఇదే సత్త్వం యొక్క రూపం. సత్త్వం ప్రేరితమై ప్రవహించెను. ప్రతి పురుషునిలో కేవలం చైతన్యమైన ఈ అంశం క్షేత్రజ్ఞుడు; సంకల్పం, నిశ్చయం, అభిమానంతో గుర్తించబడిన ప్రజాపతి. అతనికి శ్రేష్ఠ రూపాలు బ్రహ్మ, రుద్రుడు, విష్ణువు అని చెప్పబడ్డాయి. అతని రాజస అంశమే ఈ బ్రహ్మ; తామస అంశమే ఈ రుద్రుడు; సాత్త్విక అంశమే విష్ణువు. ఒకడే మూడు రూపాలై, ఎనిమిది, పదకొండు, పన్నెండు విధాలుగా మరియు అపరిమిత విధాలుగా ఉద్భవించెను. ఉద్భవించినందున అది భూతాలలో సంచరిస్తుంది; సర్వభూతాలకు ఆధారమూ అధిపతియూ అయ్యెను. ఈ ఆత్మయే లోపల మరియు వెలుపల, లోపల-వెలుపల కూడా.