ଉପନିଷଦ · Maitrāyaṇī 4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Maitrāyaṇī 4.1
तृतीयः प्रपाठकः ॥
ते ह खल्वथोर्ध्वरेतसोऽतिविस्मिता अतिसमेत्योचुर्भगवन्नमस्ते त्वं नः शाधि त्वमस्माकं गतिरन्या न विद्यत इत्यस्य कोऽतिथिर्भूतात्मनो येनेदं हित्वामन्येव सायुज्यमुपैति तान्होवाच ॥ ४.१ ॥
ତୃତୀୟ ପ୍ରପାଠକ। ଊର୍ଧ୍ୱରେତା ସେହି ଋଷିମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ମିତ ହୋଇ ନିକଟକୁ ଆସି କହିଲେ: ହେ ଭଗବନ୍! ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଆମକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ; ଆପଣ ବ୍ୟତୀତ ଆମର ଅନ୍ୟ ଗତି ନାହିଁ। ଭୂତାତ୍ମାର ଅତିଥି କିଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ସେ ଅନ୍ୟ ସହ ସାୟୁଜ୍ୟ ପାଏ? ତେବେ ସେ ସେମାନଙ୍କୁ କହିଲେ।
Maitrāyaṇī 4.2
अथान्यत्राप्युक्तं महानदीषूर्मय इव निवर्तकमस्य यत्पुराकृतं समुद्रवेलेव दुर्निवार्यमस्य मृत्योरागमनं सदसत्फलमयैर्हि पाशैः पशुरिव बद्धं बन्धनस्थस्येवास्वातन्त्र्यं यमविषयस्थस्यैव बहुभयावस्थं मदिरोन्मत्त इवामोदममदिरोन्मत्तं पाप्मना गृहीत इव भ्राम्यमाणं महोरगदष्ट इव विपदृष्टं महान्धकार इव रागान्धमिन्द्रजालमिव मायामयं स्वप्नमिव मिथ्यादर्शनं कदलीगर्भ इवासारं नट इव क्षणवेषं चित्रभित्तिरिव मिथ्यामनोरममित्यथोक्तम् ॥ शब्दस्पर्शादयो येऽर्था अनर्था इव ते स्थिताः । येष्वासक्तस्तु भूतात्मा न स्मरेच्च परं पदम् ॥ ४.२ ॥
ଅନ୍ୟତ୍ର ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି: ବଡ଼ ନଦୀର ତରଙ୍ଗ ଯେପରି ଫେରାଇ ଦିଏ, ସେପରି ଏହାର ପୂର୍ବକୃତ କର୍ମ ଏହାକୁ ଫେରାଇ ଦିଏ। ସମୁଦ୍ରକୂଳ ପରି ମୃତ୍ୟୁର ଆଗମନ ରୋକିବା କଷ୍ଟକର। ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ ଫଳରେ ନିର୍ମିତ ପାଶରେ ପଶୁ ପରି ଏ ବାନ୍ଧି ହୋଇଛି। ବନ୍ଧନରେ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପରି ଏହାର ସ୍ୱାଧୀନତା ନାହିଁ। ଯମର କ୍ଷେତ୍ରରେ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର ବହୁ ଭୟର ଅବସ୍ଥା। ମଦରେ ଉନ୍ମତ୍ତ ପରି, କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦ ଓ ମଦ ବିନା ଉନ୍ମତ୍ତ ହୋଇ, ପାପରେ ଧରାପଡ଼ି ଭ୍ରମେ। ମହାସର୍ପ ଦଂଶିତ ପରି ବିପଦଗ୍ରସ୍ତ ଦେଖାଯାଏ। ମହା ଅନ୍ଧକାର ପରି ରାଗରେ ଅନ୍ଧ। ଇନ୍ଦ୍ରଜାଲ ପରି ମାୟାମୟ। ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ମିଥ୍ୟା ଦର୍ଶନ। କଦଳୀ ଗର୍ଭ ପରି ସାରହୀନ। ନଟ ପରି କ୍ଷଣିକ ବେଶ। ଚିତ୍ରିତ କାନ୍ଥ ପରି ମିଥ୍ୟା ମନୋରମ, ଏପରି କୁହାଯାଇଛି। ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଆଦି ଯେଉଁ ବିଷୟ ସେଗୁଡ଼ିକ ଅନର୍ଥ ପରି ଛିଡ଼ା। ଯେଉଁଥିରେ ଆସକ୍ତ ଭୂତାତ୍ମା ପରମ ପଦକୁ ସ୍ମରଣ କରେ ନାହିଁ।
Maitrāyaṇī 4.3
अयं वा व खल्वस्य प्रतिविधिर्भूतात्मनो यद्येव विद्याधिगमस्य धर्मस्यानुचरणं स्वाश्रमेष्वानुक्रमणं स्वधर्म एव सर्वं धत्ते स्तम्भशाखेवेतराण्यनेनोर्ध्वभाग्भवत्यन्यथधः पतत्येष स्वधर्माभिभूतो यो वेदेषु न स्वधर्मातिक्रमेणाश्रमी भवत्याश्रमेष्वेवावस्थितस्तपस्वी चेत्युच्यत एतदप्युक्तं नातपस्कस्यात्मध्यानेऽधिगमः कर्मशुद्धिर्वेत्येवं ह्याह ॥ तपसा प्राप्यते सत्त्वं सत्त्वात्सम्प्राप्यते मनः । मनसा प्राप्यते त्वात्मा ह्यात्मापत्त्या निवर्तत इति ॥ ४.३ ॥
ଏହା ହିଁ ଭୂତାତ୍ମାର ପ୍ରତିକାର: ବିଦ୍ୟାପ୍ରାପ୍ତିର ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରି, ନିଜ ନିଜ ଆଶ୍ରମରେ କ୍ରମାନୁସାରେ ଚାଲିଲେ, ସ୍ୱଧର୍ମ ହିଁ ସବୁକିଛି ଧାରଣ କରେ, ସ୍ତମ୍ଭର ଶାଖା ଅନ୍ୟ ସବୁକୁ ଧରିଥିବା ପରି। ଏହାଦ୍ୱାରା ସେ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱକୁ ଯାଏ, ନହେଲେ ତଳକୁ ପଡ଼େ। ବେଦରେ ସ୍ୱଧର୍ମରେ ଅଭିଭୂତ ଯେ, ଏବଂ ସ୍ୱଧର୍ମ ଲଙ୍ଘନ ନ କରି ଯେ ଆଶ୍ରମୀ ହୁଏ, ସେ ହିଁ ଆଶ୍ରମରେ ସ୍ଥିତ ତପସ୍ୱୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହା ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି: ତପସ୍ୟାହୀନ ଲୋକର ଆତ୍ମଧ୍ୟାନରେ ପ୍ରାପ୍ତି ନାହିଁ, କିମ୍ବା କର୍ମଶୁଦ୍ଧି ନାହିଁ, ଏପରି ହିଁ କୁହାଯାଇଛି। ତପସ୍ୟାରେ ସତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ସତ୍ତ୍ୱରୁ ମନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ମନ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଆତ୍ମାକୁ ପାଇଲେ ସେ ଫେରେ ନାହିଁ।
Maitrāyaṇī 4.4
अत्रैते श्लोका भवन्ति ॥ यथा निरिन्धनो वह्निः स्वयोनावुपशाम्यति । तथा वृत्तिक्षयाच्चित्तं स्वयोनावुपशाम्यति ॥ १ ॥
स्वयोनावुपशान्तस्य मनसः सत्यगामिनः । इन्द्रियार्थाविमूढस्यानृताः कर्मवशानुगाः ॥ २ ॥
चित्तमेव हि संसारस्तत्प्रयत्नेन शोधयेत् । यच्चित्तस्तन्मयो भवति गुह्यमेतत्सनातनम् ॥ ३ ॥
चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुते ॥ ४ ॥
समासक्तं यदा चित्तं जन्तोर्विषयगोचरे । यद्येवं ब्रह्मणि स्यात्तत्को न मुच्येत बन्धनात् ॥ ५ ॥
मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं चाशुद्धमेव च । अशुद्धं कामसण्कल्पं शुद्धं कामविवर्जितम् ॥ ६ ॥
लयविक्षेपरहितं मनः कृत्वा सुनिश्चलम् । यदा यात्यमनीभावं तदा तत्परमं पदम् ॥ ७ ॥
तावदेव निरोद्धव्यं हृदि यावत्क्षयं गतम् । एतज्ज्ञानं च मोक्षं च शेषास्तु ग्रन्थविस्तराः ॥ ८ ॥
समाधिनिर्धूतमलस्य चेतसो निवेशितस्यात्मनि यत्सुखं लभेत् । न शक्यते वर्णयितुं गिरा तदा स्वयं तदन्तःकरणेन गृह्यते ॥ ९ ॥
अपामपोऽग्निरग्नौ वा व्योम्नि व्योम न लक्षयेत् । एवमन्तर्गतं चित्तं पुरुषः प्रतिमुच्यते ॥ १० ॥
मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः । बन्धाय विषयासक्तं मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतमिति ॥ ११ ॥
अथ यथेयं कौत्सायनिस्तुतिः ॥ त्वं ब्रह्मा त्वं च वै विष्णुस्त्वं रुद्रस्त्वं प्रजापतिः । त्वमग्निर्वरुणो वायुस्त्वमिन्द्रस्त्वं निशाकरः ॥ १२ ॥
त्वं मनुस्त्वं यमश्च त्वं पृथिवी त्वमथाच्युतः । स्वार्थे स्वाभाविकेऽर्थे च बहुधा तिष्ठसे दिवि ॥ १३ ॥
विश्वेश्वर नमस्तुभ्यं विश्वात्मा विश्वकर्मकृत् । विश्वभुग्विश्वमायस्त्वं विश्वक्रीडारतिः प्रभुः ॥ १४ ॥
नमः शान्तात्मने तुभ्यं नमो गुह्यतमाय च । अचिन्त्यायाप्रमेयाय अनादिनिधनाय चेति ॥ १५ ॥ ॥ ४.४ ॥
ଏଠାରେ ଏହି ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକ ଅଛି: ଇନ୍ଧନହୀନ ଅଗ୍ନି ଯେପରି ନିଜ ଉତ୍ସରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେହିପରି ବୃତ୍ତିର କ୍ଷୟରେ ଚିତ୍ତ ନିଜ ଉତ୍ସରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ॥1॥ ନିଜ ଉତ୍ସରେ ଶାନ୍ତ, ସତ୍ୟ ଆଡ଼କୁ ଗତିଶୀଳ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ବିଷୟରେ ମୋହିତ ନ ହେଉଥିବା ମନ ପାଇଁ ମିଥ୍ୟା ଚିନ୍ତା କର୍ମବଶରେ ଚାଲେ ନାହିଁ॥2॥ ଚିତ୍ତ ହିଁ ସଂସାର; ତେଣୁ ତାକୁ ଯତ୍ନପୂର୍ବକ ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ। ଯାହାର ଚିତ୍ତ ଯେପରି, ସେ ସେପରି ହୁଏ; ଏହା ଗୁହ୍ୟ ଓ ସନାତନ॥3॥ ଚିତ୍ତର ପ୍ରସନ୍ନତାରେ ଶୁଭାଶୁଭ କର୍ମ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମା ନିଜ ଭିତରେ ସ୍ଥିତ ହୋଇ ଅବ୍ୟୟ ସୁଖ ପାଏ॥4॥ ଯେତେବେଳେ ଜୀବର ଚିତ୍ତ ବିଷୟରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତ, ସେତେବେଳେ ଯଦି ସେହି ଚିତ୍ତ ବ୍ରହ୍ମରେ ଲାଗେ, ତେବେ ବନ୍ଧନରୁ କିଏ ମୁକ୍ତ ହେବ ନାହିଁ?॥5॥ ମନ ଦୁଇ ପ୍ରକାର କୁହାଯାଇଛି: ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅଶୁଦ୍ଧ। କାମସଙ୍କଳ୍ପଯୁକ୍ତ ମନ ଅଶୁଦ୍ଧ; କାମରହିତ ମନ ଶୁଦ୍ଧ॥6॥ ଲୟ ଓ ବିକ୍ଷେପରହିତ ହୋଇ ମନକୁ ଅତି ନିଶ୍ଚଳ କରି ଯେତେବେଳେ ଅମନୀଭାବ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାହା ପରମ ପଦ॥7॥ ହୃଦୟରେ (ବାସନାର) କ୍ଷୟ ନହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମନକୁ ନିରୋଧ କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ହିଁ ଜ୍ଞାନ ଓ ମୋକ୍ଷ, ଅବଶିଷ୍ଟ ଗ୍ରନ୍ଥବିସ୍ତାର ମାତ୍ର॥8॥ ସମାଧିରେ ମଳ ଧୌତ ଚିତ୍ତ ଆତ୍ମାରେ ସ୍ଥିର ହେଲେ ଯେଉଁ ସୁଖ ମିଳେ, ତାହା ବାଣୀରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ; ତାହା ଅନ୍ତଃକରଣ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୟଂ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ॥9॥ ଜଳରେ ଜଳ, ଅଗ୍ନିରେ ଅଗ୍ନି, ଆକାଶରେ ଆକାଶ ଯେପରି ପୃଥକ ଭାବେ ଚିହ୍ନାଯାଏ ନାହିଁ, ସେହିପରି ଭିତରେ ଲୀନ ଚିତ୍ତ ସହିତ ପୁରୁଷ ମୁକ୍ତ ହୁଏ॥10॥ ମନ ହିଁ ମନୁଷ୍ୟର ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷର କାରଣ; ବିଷୟାସକ୍ତ ମନ ବନ୍ଧନ ପାଇଁ ଓ ବିଷୟରହିତ ମନ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ବୋଲି ସ୍ମୃତ ॥11॥ ଏବେ ଏହା କୌତ୍ସାୟନୀଙ୍କ ସ୍ତୁତି: ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମା, ତୁମେ ବିଷ୍ଣୁ, ତୁମେ ରୁଦ୍ର, ତୁମେ ପ୍ରଜାପତି; ତୁମେ ଅଗ୍ନି, ବରୁଣ, ବାୟୁ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ର॥12॥ ତୁମେ ମନୁ, ତୁମେ ଯମ, ତୁମେ ପୃଥିବୀ, ତୁମେ ଅଚ୍ୟୁତ; ନିଜ ପ୍ରୟୋଜନରେ ଓ ସ୍ୱାଭାବିକ ରୂପରେ ତୁମେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅନେକ ପ୍ରକାରେ ସ୍ଥିତ॥13॥ ହେ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ତୁମେ ବିଶ୍ୱାତ୍ମା, ବିଶ୍ୱକର୍ମାର କର୍ତ୍ତା, ବିଶ୍ୱଭୋକ୍ତା, ବିଶ୍ୱମାୟାସ୍ୱରୂପ, ବିଶ୍ୱକ୍ରୀଡ଼ାରେ ରତ ପ୍ରଭୁ॥14॥ ଶାନ୍ତାତ୍ମାକୁ ନମସ୍କାର, ଗୁହ୍ୟତମକୁ ନମସ୍କାର; ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ଅପ୍ରମେୟ, ଆଦି-ଅନ୍ତହୀନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର॥15॥
Maitrāyaṇī 4.5
तमो वा इदमेकमास तत्पश्चात्परेणेरितं विषयत्वं प्रयात्येतद्वै रजसो रूपं तद्रजः खल्वीरितं विषमत्वं प्रयात्येतद्वै तमसो रूपं तत्तमः खल्वीरितं तमसः सम्प्रास्रवत्येतद्वै सत्त्वस्य रूपं तत्सत्त्वमेवेरितं तत्सत्त्वात्संप्रास्रवत्सोंऽशोऽयं यश्चेतनमात्रः प्रतिपुरुषं क्षेत्रज्ञः सण्कल्पाध्यवसायाभिमानलिण्गः प्रजापतिस्तस्य प्रोक्ता अग्र्यास्तनवो ब्रह्मा रुद्रो विष्णुरित्यथ यो ह खलु वावास्य राजसोंऽशोऽसौ स योऽयं ब्रह्माथ यो ह खलु वावास्य तामसोंऽशोऽसौ स योऽयं रुद्रोऽथ यो ह खलु वावास्य सात्विकोंऽशोऽसौ स एवं विष्णुः स वा एष एकस्त्रिधाभूतोऽष्टधैकादशधा द्वादशधापरिमितधा चोद्भूत उद्भूतत्वाद्भूतेषु चरति प्रतिष्ठा सर्वभूतानामधिपतिर्बभूवेत्यसावात्मान्तर्बहिश्चान्तर्बहिस् ह्च ॥ ४.५ ॥
ଆରମ୍ଭରେ କେବଳ ତମସ୍ ଥିଲା। ପରେ ପରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ତାହା ବିଷୟତ୍ୱ ପାଇଲା; ଏହା ରଜସ୍ର ରୂପ। ରଜସ୍ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ବିଷମତ୍ୱ ପାଇଲା; ଏହା ତମସ୍ର ରୂପ। ତମସ୍ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ପ୍ରବାହିତ ହେଲା; ଏହା ସତ୍ତ୍ୱର ରୂପ। ସତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ପ୍ରବାହିତ ହେଲା। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପୁରୁଷରେ କେବଳ ଚେତନା ଭାବେ ଥିବା ଏହି ଅଂଶ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ; ସଂକଳ୍ପ, ନିଶ୍ଚୟ ଓ ଅଭିମାନ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ପ୍ରଜାପତି। ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାଙ୍କର ରାଜସ ଅଂଶ ଏହି ବ୍ରହ୍ମା; ତାମସ ଅଂଶ ଏହି ରୁଦ୍ର; ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଅଂଶ ବିଷ୍ଣୁ। ଏକ ହିଁ ତିନି ରୂପ ହୋଇ, ଆଠ, ଏଗାର, ବାର ପ୍ରକାରରେ ଏବଂ ଅପରିମିତ ପ୍ରକାରରେ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ପ୍ରକଟ ହେବାରୁ ତାହା ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଚରଣ କରେ; ସମସ୍ତ ଭୂତର ଆଧାର ଓ ଅଧିପତି ହେଲା। ଏହି ଆତ୍ମା ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ, ଭିତର-ବାହାରେ ମଧ୍ୟ।