उपनिषद् · Maitrāyaṇī 4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Maitrāyaṇī 4.1
तृतीयः प्रपाठकः ॥
ते ह खल्वथोर्ध्वरेतसोऽतिविस्मिता अतिसमेत्योचुर्भगवन्नमस्ते त्वं नः शाधि त्वमस्माकं गतिरन्या न विद्यत इत्यस्य कोऽतिथिर्भूतात्मनो येनेदं हित्वामन्येव सायुज्यमुपैति तान्होवाच ॥ ४.१ ॥
तीसरा प्रपाठक। वे ऊर्ध्वरेता (संयमी) ऋषि अत्यंत विस्मित होकर पास आकर बोले: हे भगवन्! आपको नमस्कार। आप हमें उपदेश दें; हमारे लिए आपके सिवा कोई अन्य गति नहीं है। भूतात्मा का अतिथि कौन है, जिसके द्वारा इसे छोड़कर वह किसी अन्य के साथ सायुज्य को प्राप्त होता है? तब उन्होंने उनसे कहा।
Maitrāyaṇī 4.2
अथान्यत्राप्युक्तं महानदीषूर्मय इव निवर्तकमस्य यत्पुराकृतं समुद्रवेलेव दुर्निवार्यमस्य मृत्योरागमनं सदसत्फलमयैर्हि पाशैः पशुरिव बद्धं बन्धनस्थस्येवास्वातन्त्र्यं यमविषयस्थस्यैव बहुभयावस्थं मदिरोन्मत्त इवामोदममदिरोन्मत्तं पाप्मना गृहीत इव भ्राम्यमाणं महोरगदष्ट इव विपदृष्टं महान्धकार इव रागान्धमिन्द्रजालमिव मायामयं स्वप्नमिव मिथ्यादर्शनं कदलीगर्भ इवासारं नट इव क्षणवेषं चित्रभित्तिरिव मिथ्यामनोरममित्यथोक्तम् ॥ शब्दस्पर्शादयो येऽर्था अनर्था इव ते स्थिताः । येष्वासक्तस्तु भूतात्मा न स्मरेच्च परं पदम् ॥ ४.२ ॥
अब यह भी कहा गया है: जैसे महानदियों में लहरें लौटा देती हैं, वैसे ही इसके पूर्वकृत कर्म इसे लौटाते हैं। जैसे समुद्र-तट को लांघना कठिन है, वैसे ही मृत्यु का आना इसके लिए दुर्निवार्य है। सत् और असत् के फलों से बने पाशों से यह पशु की तरह बंधा है। बंधन में पड़े व्यक्ति की तरह इसकी स्वतंत्रता नहीं है। यम के क्षेत्र में स्थित होकर यह निश्चय ही बहुत भय की अवस्था में है। मदिरा से उन्मत्त की तरह, या बिना मदिरा और आनंद के उन्मत्त, पाप से जकड़ा हुआ भटकता है। मानो महासर्प से डसा हुआ विपत्ति से ग्रस्त दिखता है। जैसे घोर अंधकार, वैसे ही राग से अंधा होता है। जैसे इंद्रजाल, वैसे ही मायामय है। जैसे स्वप्न, वैसे ही मिथ्या दर्शन है। जैसे केले का गूदा, वैसे ही सारहीन है। जैसे नट, वैसे ही क्षणिक वेश धारण करता है। जैसे चित्रित दीवार, वैसे ही मिथ्या और मनोरम है, ऐसा कहा गया है। शब्द, स्पर्श आदि जो विषय हैं, वे मानो अनर्थ हैं। जिनमें आसक्त होकर भूतात्मा परम पद का स्मरण नहीं करता।
Maitrāyaṇī 4.3
अयं वा व खल्वस्य प्रतिविधिर्भूतात्मनो यद्येव विद्याधिगमस्य धर्मस्यानुचरणं स्वाश्रमेष्वानुक्रमणं स्वधर्म एव सर्वं धत्ते स्तम्भशाखेवेतराण्यनेनोर्ध्वभाग्भवत्यन्यथधः पतत्येष स्वधर्माभिभूतो यो वेदेषु न स्वधर्मातिक्रमेणाश्रमी भवत्याश्रमेष्वेवावस्थितस्तपस्वी चेत्युच्यत एतदप्युक्तं नातपस्कस्यात्मध्यानेऽधिगमः कर्मशुद्धिर्वेत्येवं ह्याह ॥ तपसा प्राप्यते सत्त्वं सत्त्वात्सम्प्राप्यते मनः । मनसा प्राप्यते त्वात्मा ह्यात्मापत्त्या निवर्तत इति ॥ ४.३ ॥
यह निश्चय ही भूतात्मा के लिए उपाय है: यदि विद्या की प्राप्ति के धर्म का अनुसरण हो, अपने-अपने आश्रमों में क्रमशः चलना हो, तो अपना धर्म ही सब कुछ धारण करता है, जैसे स्तंभ की शाखा अन्य सबको सहारा देती है। इससे वह ऊपर जाता है, अन्यथा नीचे गिरता है। जो वेदों में अपने धर्म से अभिभूत है, और जो अपने धर्म का उल्लंघन न करके आश्रमी होता है, वही आश्रमों में स्थित तपस्वी कहलाता है। यह भी कहा गया है: बिना तप वाले को आत्मध्यान में प्राप्ति नहीं होती, या कर्मशुद्धि नहीं होती, ऐसा ही कहा गया है। तप से सत्त्व प्राप्त होता है, सत्त्व से मन पूर्णतः प्राप्त होता है, मन से आत्मा प्राप्त होता है, और आत्मा के प्राप्त होने से वह लौटता नहीं।
Maitrāyaṇī 4.4
अत्रैते श्लोका भवन्ति ॥ यथा निरिन्धनो वह्निः स्वयोनावुपशाम्यति । तथा वृत्तिक्षयाच्चित्तं स्वयोनावुपशाम्यति ॥ १ ॥
स्वयोनावुपशान्तस्य मनसः सत्यगामिनः । इन्द्रियार्थाविमूढस्यानृताः कर्मवशानुगाः ॥ २ ॥
चित्तमेव हि संसारस्तत्प्रयत्नेन शोधयेत् । यच्चित्तस्तन्मयो भवति गुह्यमेतत्सनातनम् ॥ ३ ॥
चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुते ॥ ४ ॥
समासक्तं यदा चित्तं जन्तोर्विषयगोचरे । यद्येवं ब्रह्मणि स्यात्तत्को न मुच्येत बन्धनात् ॥ ५ ॥
मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं चाशुद्धमेव च । अशुद्धं कामसण्कल्पं शुद्धं कामविवर्जितम् ॥ ६ ॥
लयविक्षेपरहितं मनः कृत्वा सुनिश्चलम् । यदा यात्यमनीभावं तदा तत्परमं पदम् ॥ ७ ॥
तावदेव निरोद्धव्यं हृदि यावत्क्षयं गतम् । एतज्ज्ञानं च मोक्षं च शेषास्तु ग्रन्थविस्तराः ॥ ८ ॥
समाधिनिर्धूतमलस्य चेतसो निवेशितस्यात्मनि यत्सुखं लभेत् । न शक्यते वर्णयितुं गिरा तदा स्वयं तदन्तःकरणेन गृह्यते ॥ ९ ॥
अपामपोऽग्निरग्नौ वा व्योम्नि व्योम न लक्षयेत् । एवमन्तर्गतं चित्तं पुरुषः प्रतिमुच्यते ॥ १० ॥
मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः । बन्धाय विषयासक्तं मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतमिति ॥ ११ ॥
अथ यथेयं कौत्सायनिस्तुतिः ॥ त्वं ब्रह्मा त्वं च वै विष्णुस्त्वं रुद्रस्त्वं प्रजापतिः । त्वमग्निर्वरुणो वायुस्त्वमिन्द्रस्त्वं निशाकरः ॥ १२ ॥
त्वं मनुस्त्वं यमश्च त्वं पृथिवी त्वमथाच्युतः । स्वार्थे स्वाभाविकेऽर्थे च बहुधा तिष्ठसे दिवि ॥ १३ ॥
विश्वेश्वर नमस्तुभ्यं विश्वात्मा विश्वकर्मकृत् । विश्वभुग्विश्वमायस्त्वं विश्वक्रीडारतिः प्रभुः ॥ १४ ॥
नमः शान्तात्मने तुभ्यं नमो गुह्यतमाय च । अचिन्त्यायाप्रमेयाय अनादिनिधनाय चेति ॥ १५ ॥ ॥ ४.४ ॥
यहाँ ये श्लोक हैं: जैसे ईंधन के बिना आग अपने स्रोत में शांत हो जाती है, वैसे ही वृत्तियों के क्षय से चित्त अपने स्रोत में शांत हो जाता है॥१॥ अपने स्रोत में शांत, सत्य की ओर जाने वाले और इंद्रियों के विषयों से मोहित न होने वाले मन के लिए असत्य (विचार) कर्मों के वश में चलने वाले नहीं रहते॥२॥ चित्त ही संसार है, इसलिए उसे प्रयत्नपूर्वक शुद्ध करना चाहिए; जैसा चित्त होता है, वैसा ही मनुष्य बन जाता है—यह गुप्त और सनातन है॥३॥ चित्त की प्रसन्नता से शुभ और अशुभ कर्म नष्ट हो जाते हैं; प्रसन्न आत्मा अपने भीतर स्थित होकर अविनाशी सुख को पाता है॥४॥ जब जीव का चित्त विषयों की ओर अत्यधिक आसक्त होता है, तब यदि वही चित्त ब्रह्म में लग जाए, तो फिर कौन बंधन से मुक्त न होगा?॥५॥ मन दो प्रकार का कहा गया है—शुद्ध और अशुद्ध। कामना और संकल्प से युक्त मन अशुद्ध है, और कामना से रहित मन शुद्ध है॥६॥ लय और विक्षेप से रहित होकर मन जब अत्यंत स्थिर होकर अमनी-भाव को प्राप्त करता है, तब वही परम पद है॥७॥ जब तक हृदय में (वासनाओं का) क्षय न हो जाए, तब तक मन का निरोध करना चाहिए; यही ज्ञान और मोक्ष है, शेष तो ग्रंथों का विस्तार है॥८॥ समाधि से मल धो दिए गए चित्त को जो आत्मा में स्थिर होने पर सुख मिलता है, उसे वाणी से वर्णन नहीं किया जा सकता; वह अंतःकरण से स्वयं ही अनुभव होता है॥९॥ जैसे जल में जल, अग्नि में अग्नि, या आकाश में आकाश को अलग पहचानना कठिन है, वैसे ही भीतर लीन चित्त के साथ पुरुष (आत्मा) मुक्त हो जाता है॥१०॥ मन ही मनुष्यों के बंधन और मोक्ष का कारण है; विषयों में आसक्त मन बंधन के लिए और विषयों से रहित मन मुक्ति के लिए माना गया है॥११॥ अब यह कौत्सायनि की स्तुति है: तुम ब्रह्मा हो, तुम्हीं विष्णु हो, तुम रुद्र हो, तुम प्रजापति हो; तुम अग्नि, वरुण, वायु, इंद्र और चंद्रमा हो॥१२॥ तुम मनु हो, तुम यम हो, तुम पृथ्वी हो, और तुम अच्युत हो; अपने प्रयोजन में और स्वाभाविक रूप में तुम स्वर्ग में अनेक प्रकार से स्थित हो॥१३॥ हे विश्वेश्वर, तुम्हें नमस्कार; तुम विश्वात्मा, विश्वकर्मा के कर्ता, विश्व के भोक्ता, विश्वमाया-स्वरूप और विश्वक्रीड़ा में रत प्रभु हो॥१४॥ शांत आत्मा तुम्हें नमस्कार, गुह्यतम तुम्हें नमस्कार; अचिंत्य, अप्रमेय, आदि-अंत से रहित तुम्हें नमस्कार॥१५॥
Maitrāyaṇī 4.5
तमो वा इदमेकमास तत्पश्चात्परेणेरितं विषयत्वं प्रयात्येतद्वै रजसो रूपं तद्रजः खल्वीरितं विषमत्वं प्रयात्येतद्वै तमसो रूपं तत्तमः खल्वीरितं तमसः सम्प्रास्रवत्येतद्वै सत्त्वस्य रूपं तत्सत्त्वमेवेरितं तत्सत्त्वात्संप्रास्रवत्सोंऽशोऽयं यश्चेतनमात्रः प्रतिपुरुषं क्षेत्रज्ञः सण्कल्पाध्यवसायाभिमानलिण्गः प्रजापतिस्तस्य प्रोक्ता अग्र्यास्तनवो ब्रह्मा रुद्रो विष्णुरित्यथ यो ह खलु वावास्य राजसोंऽशोऽसौ स योऽयं ब्रह्माथ यो ह खलु वावास्य तामसोंऽशोऽसौ स योऽयं रुद्रोऽथ यो ह खलु वावास्य सात्विकोंऽशोऽसौ स एवं विष्णुः स वा एष एकस्त्रिधाभूतोऽष्टधैकादशधा द्वादशधापरिमितधा चोद्भूत उद्भूतत्वाद्भूतेषु चरति प्रतिष्ठा सर्वभूतानामधिपतिर्बभूवेत्यसावात्मान्तर्बहिश्चान्तर्बहिस् ह्च ॥ ४.५ ॥
आरंभ में केवल तमस् था। फिर परम के द्वारा प्रेरित होकर वह विषयता को प्राप्त हुआ; यही रजस् का रूप है। रजस् प्रेरित होकर विषमता को प्राप्त हुआ; यही तमस् का रूप है। तमस् प्रेरित होकर प्रवाहित हुआ; यही सत्त्व का रूप है। सत्त्व प्रेरित होकर प्रवाहित हुआ। यह अंश, जो प्रत्येक पुरुष में केवल चेतना है, क्षेत्रज्ञ है, संकल्प, निश्चय और अभिमान से चिह्नित प्रजापति है। उसके श्रेष्ठ रूप ब्रह्मा, रुद्र और विष्णु कहे गए हैं। जो उसका राजस अंश है, वही यह ब्रह्मा है; जो उसका तामस अंश है, वही यह रुद्र है; जो उसका सात्त्विक अंश है, वही विष्णु है। यह एक ही तीन रूपों में हुआ, आठ, ग्यारह और बारह प्रकार से तथा असंख्य रूपों में प्रकट हुआ। प्रकट होने के कारण वह भूतों में विचरता है, सभी भूतों का आधार और अधिपति बना। यही आत्मा भीतर और बाहर है, और भीतर-बाहर भी है।