ਉਪਨਿਸ਼ਦ · Maitrāyaṇī 4
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Maitrāyaṇī 4.1
तृतीयः प्रपाठकः ॥
ते ह खल्वथोर्ध्वरेतसोऽतिविस्मिता अतिसमेत्योचुर्भगवन्नमस्ते त्वं नः शाधि त्वमस्माकं गतिरन्या न विद्यत इत्यस्य कोऽतिथिर्भूतात्मनो येनेदं हित्वामन्येव सायुज्यमुपैति तान्होवाच ॥ ४.१ ॥
ਤੀਜਾ ਪ੍ਰਪਾਠਕ। ਊਰਧ੍ਵਰੇਤਸ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਬੋਲੇ: ਭਗਵਨ! ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਸਾਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿਓ; ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਾਡੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਗਤੀ ਨਹੀਂ। ਭੂਤਾਤਮਾ ਦਾ ਮਹਿਮਾਨ ਕੌਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਹੋਰ ਨਾਲ ਸਾਯੁਜਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਬੋਲੇ।
Maitrāyaṇī 4.2
अथान्यत्राप्युक्तं महानदीषूर्मय इव निवर्तकमस्य यत्पुराकृतं समुद्रवेलेव दुर्निवार्यमस्य मृत्योरागमनं सदसत्फलमयैर्हि पाशैः पशुरिव बद्धं बन्धनस्थस्येवास्वातन्त्र्यं यमविषयस्थस्यैव बहुभयावस्थं मदिरोन्मत्त इवामोदममदिरोन्मत्तं पाप्मना गृहीत इव भ्राम्यमाणं महोरगदष्ट इव विपदृष्टं महान्धकार इव रागान्धमिन्द्रजालमिव मायामयं स्वप्नमिव मिथ्यादर्शनं कदलीगर्भ इवासारं नट इव क्षणवेषं चित्रभित्तिरिव मिथ्यामनोरममित्यथोक्तम् ॥ शब्दस्पर्शादयो येऽर्था अनर्था इव ते स्थिताः । येष्वासक्तस्तु भूतात्मा न स्मरेच्च परं पदम् ॥ ४.२ ॥
ਹੋਰ ਥਾਂ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਜਿਵੇਂ ਵਾਪਸ ਮੋੜਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇਸ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਇਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜਦੇ ਹਨ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਵਾਂਗ ਮੌਤ ਦਾ ਆਉਣਾ ਰੋਕਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਚੰਗੇ ਤੇ ਮਾੜੇ ਫਲਾਂ ਦੇ ਫੰਦਿਆਂ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂ ਵਾਂਗ ਇਹ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਪਏ ਬੰਦੇ ਵਾਂਗ ਇਸ ਕੋਲ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਹੀਂ। ਯਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਡਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਹੈ। ਸ਼ਰਾਬ ਨਾਲ ਮਦਹੋਸ਼ ਵਾਂਗ, ਜਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮਦਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਪਾਪ ਨਾਲ ਜਕੜਿਆ ਭਟਕਦਾ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਗੇ ਵਾਂਗ ਬਿਪਤਾ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਹਨੇਰੇ ਵਾਂਗ ਰਾਗ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੈ। ਇੰਦਰਜਾਲ ਵਾਂਗ ਮਾਇਆਮਈ ਹੈ। ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਝੂਠਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ। ਕੇਲੇ ਦੇ ਗਾਭੇ ਵਾਂਗ ਸਾਰਹੀਣ ਹੈ। ਨਟ ਵਾਂਗ ਪਲ ਦਾ ਭੇਸ ਹੈ। ਚਿਤਰੀ ਕੰਧ ਵਾਂਗ ਝੂਠਾ ਮਨਮੋਹਕ ਹੈ, ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ, ਛੋਹ ਆਦਿ ਜੋ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ ਉਹ ਮਾਨੋ ਅਨਰਥ ਵਾਂਗ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਹੋਇਆ ਭੂਤਾਤਮਾ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
Maitrāyaṇī 4.3
अयं वा व खल्वस्य प्रतिविधिर्भूतात्मनो यद्येव विद्याधिगमस्य धर्मस्यानुचरणं स्वाश्रमेष्वानुक्रमणं स्वधर्म एव सर्वं धत्ते स्तम्भशाखेवेतराण्यनेनोर्ध्वभाग्भवत्यन्यथधः पतत्येष स्वधर्माभिभूतो यो वेदेषु न स्वधर्मातिक्रमेणाश्रमी भवत्याश्रमेष्वेवावस्थितस्तपस्वी चेत्युच्यत एतदप्युक्तं नातपस्कस्यात्मध्यानेऽधिगमः कर्मशुद्धिर्वेत्येवं ह्याह ॥ तपसा प्राप्यते सत्त्वं सत्त्वात्सम्प्राप्यते मनः । मनसा प्राप्यते त्वात्मा ह्यात्मापत्त्या निवर्तत इति ॥ ४.३ ॥
ਇਹੀ ਭੂਤਾਤਮਾ ਲਈ ਉਪਾਅ ਹੈ: ਜੇ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਧਰਮ ਦਾ ਅਨੁਸਰਨ ਕਰੇ, ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਚੱਲੇ, ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਧਾਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਥੰਮ੍ਹ ਦੀ ਟਹਿਣੀ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਉੱਪਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਅਭਿਭੂਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਨਾ ਲੰਘਦਾ ਹੋਇਆ ਆਸ਼ਰਮੀ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਤਪਸਵੀ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਤਪ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਆਤਮਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਾਂ ਕਰਮ ਸ਼ੁੱਧੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਵੇਂ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਪ ਨਾਲ ਸੱਤਵ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੱਤਵ ਨਾਲ ਮਨ ਪੂਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮਨ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਉਹ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦਾ।
Maitrāyaṇī 4.4
अत्रैते श्लोका भवन्ति ॥ यथा निरिन्धनो वह्निः स्वयोनावुपशाम्यति । तथा वृत्तिक्षयाच्चित्तं स्वयोनावुपशाम्यति ॥ १ ॥
स्वयोनावुपशान्तस्य मनसः सत्यगामिनः । इन्द्रियार्थाविमूढस्यानृताः कर्मवशानुगाः ॥ २ ॥
चित्तमेव हि संसारस्तत्प्रयत्नेन शोधयेत् । यच्चित्तस्तन्मयो भवति गुह्यमेतत्सनातनम् ॥ ३ ॥
चित्तस्य हि प्रसादेन हन्ति कर्म शुभाशुभम् । प्रसन्नात्मात्मनि स्थित्वा सुखमव्ययमश्नुते ॥ ४ ॥
समासक्तं यदा चित्तं जन्तोर्विषयगोचरे । यद्येवं ब्रह्मणि स्यात्तत्को न मुच्येत बन्धनात् ॥ ५ ॥
मनो हि द्विविधं प्रोक्तं शुद्धं चाशुद्धमेव च । अशुद्धं कामसण्कल्पं शुद्धं कामविवर्जितम् ॥ ६ ॥
लयविक्षेपरहितं मनः कृत्वा सुनिश्चलम् । यदा यात्यमनीभावं तदा तत्परमं पदम् ॥ ७ ॥
तावदेव निरोद्धव्यं हृदि यावत्क्षयं गतम् । एतज्ज्ञानं च मोक्षं च शेषास्तु ग्रन्थविस्तराः ॥ ८ ॥
समाधिनिर्धूतमलस्य चेतसो निवेशितस्यात्मनि यत्सुखं लभेत् । न शक्यते वर्णयितुं गिरा तदा स्वयं तदन्तःकरणेन गृह्यते ॥ ९ ॥
अपामपोऽग्निरग्नौ वा व्योम्नि व्योम न लक्षयेत् । एवमन्तर्गतं चित्तं पुरुषः प्रतिमुच्यते ॥ १० ॥
मन एव मनुष्याणां कारणं बन्धमोक्षयोः । बन्धाय विषयासक्तं मुक्त्यै निर्विषयं स्मृतमिति ॥ ११ ॥
अथ यथेयं कौत्सायनिस्तुतिः ॥ त्वं ब्रह्मा त्वं च वै विष्णुस्त्वं रुद्रस्त्वं प्रजापतिः । त्वमग्निर्वरुणो वायुस्त्वमिन्द्रस्त्वं निशाकरः ॥ १२ ॥
त्वं मनुस्त्वं यमश्च त्वं पृथिवी त्वमथाच्युतः । स्वार्थे स्वाभाविकेऽर्थे च बहुधा तिष्ठसे दिवि ॥ १३ ॥
विश्वेश्वर नमस्तुभ्यं विश्वात्मा विश्वकर्मकृत् । विश्वभुग्विश्वमायस्त्वं विश्वक्रीडारतिः प्रभुः ॥ १४ ॥
नमः शान्तात्मने तुभ्यं नमो गुह्यतमाय च । अचिन्त्यायाप्रमेयाय अनादिनिधनाय चेति ॥ १५ ॥ ॥ ४.४ ॥
ਇੱਥੇ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ: ਬਾਲਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅੱਗ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਵ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਚਿੱਤ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥1॥ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ, ਸੱਚ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੇ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਮੋਹਿਤ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮਨ ਲਈ ਝੂਠੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਵਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ॥2॥ ਚਿੱਤ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਗੁਪਤ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨ ਹੈ॥3॥ ਚਿੱਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਭ-ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪ੍ਰਸੰਨ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਟਿਕ ਕੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਸੁਖ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ॥4॥ ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਦਾ ਚਿੱਤ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਆਸਕਤ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਜੇ ਉਹੀ ਚਿੱਤ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਛੁੱਟੇਗਾ?॥5॥ ਮਨ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ। ਕਾਮ-ਸੰਕਲਪ ਵਾਲਾ ਅਸ਼ੁੱਧ; ਕਾਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸ਼ੁੱਧ॥6॥ ਲਯ ਅਤੇ ਵਿਕਸ਼ੇਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਅਚੱਲ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਅਮਨੀਭਾਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹੀ ਪਰਮ ਪਦ ਹੈ॥7॥ ਜਦ ਤੱਕ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ (ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦਾ) ਖ਼ਯ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਮਨ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮੋਕਸ਼ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ॥8॥ ਸਮਾਧੀ ਨਾਲ ਮਲ ਧੋਤੇ ਗਏ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਣ ਨਾਲ ਜੋ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੋਲ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਉਹ ਅੰਤਹਕਰਣ ਨਾਲ ਆਪ ਹੀ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ॥9॥ ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ, ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਅੱਗ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਖਰਾ ਪਛਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਅੰਦਰ ਲੀਨ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਪੁਰਸ਼ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ॥10॥ ਮਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਮੋਕਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਮਨ ਬੰਧਨ ਲਈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮਨ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ॥11॥ ਹੁਣ ਇਹ ਕੌਤਸਾਯਨੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਹੈ: ਤੂੰ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਤੂੰ ਹੀ ਰੁਦਰ, ਤੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ; ਤੂੰ ਹੀ ਅਗਨੀ, ਵਰੁਣ, ਵਾਯੂ, ਇੰਦਰ, ਚੰਦਰਮਾ ਹੈਂ॥12॥ ਤੂੰ ਹੀ ਮਨੂ, ਤੂੰ ਹੀ ਯਮ, ਤੂੰ ਹੀ ਧਰਤੀ, ਤੂੰ ਹੀ ਅੱਚੁਤ ਹੈਂ; ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ॥13॥ ਹੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਤੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦਾ ਕਰਤਾ, ਵਿਸ਼ਵ ਦਾ ਭੋਗੀ, ਵਿਸ਼ਵਮਾਇਆ ਰੂਪ, ਵਿਸ਼ਵ-ਕ੍ਰੀੜਾ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈਂ॥14॥ ਸ਼ਾਂਤ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਗੁਹਯਤਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਅਚਿੰਤਯ, ਅਪ੍ਰਮੇਯ, ਆਦਿ-ਅੰਤ-ਰਹਿਤ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ॥15॥
Maitrāyaṇī 4.5
तमो वा इदमेकमास तत्पश्चात्परेणेरितं विषयत्वं प्रयात्येतद्वै रजसो रूपं तद्रजः खल्वीरितं विषमत्वं प्रयात्येतद्वै तमसो रूपं तत्तमः खल्वीरितं तमसः सम्प्रास्रवत्येतद्वै सत्त्वस्य रूपं तत्सत्त्वमेवेरितं तत्सत्त्वात्संप्रास्रवत्सोंऽशोऽयं यश्चेतनमात्रः प्रतिपुरुषं क्षेत्रज्ञः सण्कल्पाध्यवसायाभिमानलिण्गः प्रजापतिस्तस्य प्रोक्ता अग्र्यास्तनवो ब्रह्मा रुद्रो विष्णुरित्यथ यो ह खलु वावास्य राजसोंऽशोऽसौ स योऽयं ब्रह्माथ यो ह खलु वावास्य तामसोंऽशोऽसौ स योऽयं रुद्रोऽथ यो ह खलु वावास्य सात्विकोंऽशोऽसौ स एवं विष्णुः स वा एष एकस्त्रिधाभूतोऽष्टधैकादशधा द्वादशधापरिमितधा चोद्भूत उद्भूतत्वाद्भूतेषु चरति प्रतिष्ठा सर्वभूतानामधिपतिर्बभूवेत्यसावात्मान्तर्बहिश्चान्तर्बहिस् ह्च ॥ ४.५ ॥
ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਤਮਸ ਸੀ। ਫਿਰ ਪਰਮ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਯਤਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ; ਇਹੀ ਰਜਸ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਰਜਸ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ਮਤਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ; ਇਹੀ ਤਮਸ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਤਮਸ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਹਿ ਤੁਰਿਆ; ਇਹੀ ਸਤ੍ਵ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਸਤ੍ਵ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਹਿ ਤੁਰਿਆ। ਹਰ ਪੁਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਚੇਤਨਾ ਰੂਪ ਇਹ ਅੰਸ਼ ਕਸ਼ੇਤ੍ਰਗ੍ਯ ਹੈ; ਸੰਕਲਪ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਅਤੇ ਅਭਿਮਾਨ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ। ਉਸ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਸ ਦਾ ਰਾਜਸ ਅੰਸ਼ ਹੀ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ; ਤਾਮਸ ਅੰਸ਼ ਹੀ ਇਹ ਰੁਦ੍ਰ ਹੈ; ਸਾਤ੍ਵਿਕ ਅੰਸ਼ ਹੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੀ ਤਿੰਨ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ, ਅੱਠ, ਗਿਆਰਾਂ, ਬਾਰਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਅਪਰਿਮਿਤ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣਿਆ। ਇਹੀ ਆਤਮਾ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ, ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਵੀ ਹੈ।