उपनिषदे · Muṇḍaka 2.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Muṇḍaka 2.1.1
तदेतत् सत्यं
यथा सुदीप्तात् पावकाद्विस्फुलिङ्गाः
सहस्रशः प्रभवन्ते सरूपाः ।
तथाऽक्षराद्विविधाः सोम्य भावाः
प्रजायन्ते तत्र चैवापि यन्ति ॥ २.१.१ ॥
हे सत्य आहे: प्रज्वलित अग्नीपासून जसे त्याच्याच रूपाचे हजारो ठिणग्या उत्पन्न होतात, तसेच हे सौम्या, अक्षरापासून नाना प्रकारचे भाव उत्पन्न होतात आणि त्यातच परत विलीन होतात.
Muṇḍaka 2.1.2
दिव्यो ह्यमूर्तः पुरुषः स बाह्याभ्यन्तरो ह्यजः ।
अप्राणो ह्यमनाः शुभ्रो ह्यक्षरात् परतः परः ॥ २.१.२ ॥
तो पुरुष दिव्य आणि अमूर्त आहे; तो बाहेरही आणि आतही आहे, अजन्मा आहे. तो प्राणरहित, मनरहित, शुभ्र आहे; अक्षरापेक्षाही परे, त्याहूनही श्रेष्ठ आहे.
Muṇḍaka 2.1.3
एतस्माज्जायते प्रणो मनः सर्वेन्द्रियाणि च ।
खं वायुर्ज्योतिरापः पृथिवी विश्वस्य धारिणी ॥ २.१.३ ॥
यातूनच प्राण, मन आणि सर्व इंद्रिये जन्मतात; आकाश, वायू, तेज, जल आणि सर्वांना धारण करणारी पृथ्वीही.
Muṇḍaka 2.1.4
अग्नीर्मूर्धा चक्षुषी चन्द्रसूर्यौ
दिशः श्रोत्रे वाग् विवृताश्च वेदाः ।
वायुः प्रणो हृदयं विश्वमस्य पद्भ्यां
पृथिवी ह्येष सर्वभूतान्तरात्मा ॥ २.१.४ ॥
अग्नी त्याचे मस्तक, चंद्र व सूर्य त्याचे दोन डोळे, दिशा त्याचे कान, प्रकट झालेली वाणी व वेद त्याचेच; वायू त्याचा प्राण, विश्व त्याचे हृदय, पृथ्वी त्याच्या दोन पायांपासून निर्माण झाली; खरोखर हाच सर्वभूतांचा अंतरात्मा आहे.
Muṇḍaka 2.1.5
तस्मादग्निः समिधो यस्य सूर्यः
सोमात् पर्जन्य ओषधयः पृथिव्याम् ।
पुमान् रेतः सिञ्चति योषितायां
बह्वीः प्रजाः पुरुषात् संप्रसूताः ॥ २.१.५ ॥
त्याच्यापासून अग्नी निर्माण होतो, ज्याची समिधा सूर्य आहे; सोमापासून मेघ आणि पृथ्वीवर ओषधी; पुरुष स्त्रीमध्ये रेतस् सिंचतो; पुरुषापासून असंख्य प्रजा उत्पन्न होतात.
Muṇḍaka 2.1.6
तस्मादृचः साम यजूंषि दीक्षा
यज्ञाश्च सर्वे क्रतवो दक्षिणाश्च ।
संवत्सरश्च यजमानश्च लोकाः
सोमो यत्र पवते यत्र सूर्यः ॥ २.१.६ ॥
त्याच्यापासून ऋचा, साम, यजुस्, दीक्षा, सर्व यज्ञ, क्रतू आणि दक्षिणा; संवत्सर, यजमान आणि लोक; सोम जिथे वाहतो आणि सूर्य जिथे असतो तेथेही.
Muṇḍaka 2.1.7
तस्माच्च देवा बहुधा संप्रसूताः
साध्या मनुष्याः पशवो वयांसि ।
प्राणापानौ व्रीहियवौ तपश्च
श्रद्ध सत्यं ब्रह्मचर्यं विधिश्च ॥ २.१.७ ॥
त्याच्यापासूनच देव अनेक प्रकारे उत्पन्न झाले; साध्य, मानव, पशू आणि पक्षी; प्राण आणि अपान, भात आणि जव, तप, श्रद्धा, सत्य, ब्रह्मचर्य आणि विधी.
Muṇḍaka 2.1.8
सप्त प्राणाः प्रभवन्ति तस्मात्
सप्तार्चिषः समिधः सप्त होमाः ।
सप्त इमे लोका येषु चरन्ति प्राणा
गुहाशया निहिताः सप्त सप्त ॥ २.१.८ ॥
त्याच्यापासूनच सात प्राण उत्पन्न होतात; सात ज्वाला, सात समिधा, सात आहुती; ज्या सात लोकांमध्ये प्राण संचार करतात, गुहेत राहणारे म्हणून सात-सात करून ठेवलेले.
Muṇḍaka 2.1.9
अतः समुद्रा गिरयश्च सर्वेऽस्मात्
स्यन्दन्ते सिन्धवः सर्वरूपाः ।
अतश्च सर्वा ओषधयो रसश्च
येनैष भूतैस्तिष्ठते ह्यन्तरात्मा ॥ २.१.९ ॥
त्याच्यापासूनच सर्व समुद्र व पर्वत; त्याच्यापासूनच विविध रूपांच्या नद्या वाहतात; त्याच्यापासूनच सर्व औषधी आणि रस; ज्याद्वारे हा अंतरात्मा भूतांसह राहतो तोच.
Muṇḍaka 2.1.10
पुरुष एवेदं विश्वं कर्म तपो ब्रह्म परामृतम् ।
एतद्यो वेद निहितं गुहायां
सोऽविद्याग्रन्थिं विकिरतीह सोम्य ॥ २.१.१० ॥
हे सर्व विश्व खरोखर पुरुषच आहे; कर्म, तप, ब्रह्म आणि परम अमृतही तोच. गुहेत लपलेले हे जो जाणतो, हे सौम्या, तो येथेच अविद्येची गाठ सोडतो.