उपनिषद् · Bṛhadāraṇyaka 2.5
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 2.5.1
(मधुब्राह्मणम्)
इयं पृथिवी सर्वेषां भूतानां मधु ।
अस्यै पृथिव्यै सर्वाणि भूतानि मधु ।
यश्चायमस्यां पृथिव्यां तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यस्चायमध्यात्मं शारीरस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मा ।
इदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ २.५.१ ॥
(मधुब्राह्मण) यह पृथिवी सभी प्राणियों का मधु है। इस पृथिवी के सभी प्राणी मधु हैं। और जो यह इस पृथिवी में तेजोमय, अमृतमय पुरुष है, और जो यह अध्यात्म में शारीर तेजोमय, अमृतमय पुरुष है, वही यह आत्मा है। यह अमृत है, यह ब्रह्म है, यह सब है।
Bṛhadāraṇyaka 2.5.2
इमा आपः सर्वेषां भूतानां मधु ।
आसामपां सर्वाणि भूतानि मधु ।
यश्चायमास्वप्सु तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं रैतसस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मा ।
इदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ २.५.२ ॥
ये जल सभी प्राणियों का मधु है। इन जलों के सभी प्राणी मधु हैं। और जो यह इन जलों में तेजोमय, अमृतमय पुरुष है, और जो यह अध्यात्म में रेतस् का तेजोमय, अमृतमय पुरुष है, वही यह आत्मा है। यह अमृत है, यह ब्रह्म है, यह सब है।
Bṛhadāraṇyaka 2.5.3
अयमग्निः सर्वेषां भूतानां मधु ।
अस्याग्नेः सर्वाणि भूतानि मधु ।
यश्चायमस्मिन्नग्नौ तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं वाङ्मयस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मा ।
इदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ २.५.३ ॥
यह अग्नि सभी प्राणियों का मधु है। इस अग्नि के सभी प्राणी मधु हैं। और जो यह इस अग्नि में तेजोमय, अमृतमय पुरुष है, और जो यह अध्यात्म में वाणीमय तेजोमय, अमृतमय पुरुष है, वही यह आत्मा है। यह अमृत है, यह ब्रह्म है, यह सब है।
Bṛhadāraṇyaka 2.5.4
अयं वायुः सर्वेषां भूतानां मधु ।
अस्य वायोः सर्वाणि भूतानि मधु ।
यश्चायमस्मिन् वायौ तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं प्राणस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यमेव स योऽयमात्मा ।
इदं अमृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ २.५.४ ॥
यह वायु सभी प्राणियों का मधु है। इस वायु के लिए सभी प्राणी मधु हैं। और जो यह पुरुष इस वायु में तेजोमय और अमृतमय है, और जो यह अध्यात्म में प्राण है, तेजोमय और अमृतमय पुरुष, वही यह आत्मा है। यह अमृत है, यह ब्रह्म है, यह सब है।
Bṛhadāraṇyaka 2.5.5
अयमादित्यः सर्वेषां भूतानां मधु ।
अस्यादित्यस्य सर्वाणि भूतानि मधु ।
यश्चायमस्मिन्नादित्ये तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं चाक्षुषस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मा ।
इदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ २.५.५ ॥
यह आदित्य सभी प्राणियों का मधु है। इस आदित्य के लिए सभी प्राणी मधु हैं। और जो यह तेजोमय अमृतमय पुरुष इस आदित्य में है, और जो यह अध्यात्म में चाक्षुष तेजोमय अमृतमय पुरुष है, वही यह आत्मा है। यह अमृत है, यह ब्रह्म है, यह सब है।
Bṛhadāraṇyaka 2.5.6
इमा दिशः सर्वेषां भूतानां मधु ।
आसां दिशां सर्वाणि भूतानि मधु ।
यश्चायमासु दिक्षु तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं श्रौत्रः प्रातिश्रुत्कस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मा ।
इदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ २.५.६ ॥
ये दिशाएँ सभी प्राणियों का मधु हैं। इन दिशाओं के लिए सभी प्राणी मधु हैं। और जो यह इन दिशाओं में तेजोमय अमृतमय पुरुष है, और जो यह अध्यात्म में श्रोत्र, प्रतिध्वनि रूप तेजोमय अमृतमय पुरुष है, वही यह आत्मा है। यह अमृत है, यह ब्रह्म है, यह सब है।
Bṛhadāraṇyaka 2.5.7
अयं चन्द्रः सर्वेषां भूतानां मध्व् ।
अस्य चन्द्रस्य सर्वाणि भूतानि मधु ।
यश्चायमस्मिन् चन्द्रे तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं मानसस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतम् ।
इदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ २.५.७ ॥
यह चन्द्र सभी प्राणियों का मधु है। इस चन्द्र के लिए सभी प्राणी मधु हैं। और जो यह तेजोमय अमृतमय पुरुष इस चन्द्र में है, और जो यह अध्यात्म में मानस तेजोमय अमृतमय पुरुष है, वही यह आत्मा है, यह अमृत है। यह ब्रह्म है, यह सब है।
Bṛhadāraṇyaka 2.5.8
इयं विद्युत्सर्वेषां भूतानं मधु ।
अस्यै विद्युतः सर्वाणि भूतानि मधु ।
यश्चायमस्यां विद्युति तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं तैजसस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मा ।
इदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ २.५.८ ॥
यह विद्युत सभी प्राणियों का मधु है। इस विद्युत के लिए सभी प्राणी मधु हैं। जो यह इस विद्युत में तेजोमय, अमृतमय पुरुष है, और जो यह अध्यात्म में तैजस, तेजोमय, अमृतमय पुरुष है, वही यह आत्मा है। यह अमृत है, यह ब्रह्म है, यह सब है।
Bṛhadāraṇyaka 2.5.9
अयं स्तनयित्नुः सर्वेषां भुतानां मधु ।
अस्य स्तनयित्नोः सर्वाणि भूतानि मधु ।
यश्चायमस्मिन्स्तनयित्नौ तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं शाब्दः सौवरस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मा ।
इदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ २.५.९ ॥
यह गर्जन सभी प्राणियों का मधु है। इस गर्जन के लिए सभी प्राणी मधु हैं। जो यह इस गर्जन में तेजोमय, अमृतमय पुरुष है, और जो यह अध्यात्म में शाब्द, सौवर, तेजोमय, अमृतमय पुरुष है, वही यह आत्मा है। यह अमृत है, यह ब्रह्म है, यह सब है।
Bṛhadāraṇyaka 2.5.10
अयमाकाशः सर्वेषां भूतानां मधु ।
अस्याकाशस्य सर्वाणि भूतानि मधु ।
यश्चायमस्मिन्नाकाशे तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं हृद्याकाशस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मा ।
इदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ २.५.१० ॥
यह आकाश सभी प्राणियों का मधु है। इस आकाश के लिए सभी प्राणी मधु हैं। जो यह इस आकाश में तेजोमय, अमृतमय पुरुष है, और जो यह अध्यात्म में हृदयाकाश, तेजोमय, अमृतमय पुरुष है, वही यह आत्मा है। यह अमृत है, यह ब्रह्म है, यह सब है।
Bṛhadāraṇyaka 2.5.11
अयं धर्मः सर्वेषां भूतानां मधु ।
अस्य धर्मस्य सर्वाणि भूतानि मधु ।
यश्चायमस्मिन् धर्मे तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं धार्मस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मा ।
इदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ २.५.११ ॥
यह धर्म सभी प्राणियों का मधु है। इस धर्म के लिए सभी प्राणी मधु हैं। जो यह इस धर्म में तेजोमय, अमृतमय पुरुष है, और जो यह अध्यात्म में धार्म, तेजोमय, अमृतमय पुरुष है, वही यह आत्मा है। यह अमृत है, यह ब्रह्म है, यह सब है।
Bṛhadāraṇyaka 2.5.12
इदं सत्यं सर्वेषां भूतानां मधु ।
अस्य सत्यस्य सर्वाणि भूतानि मधु ।
यश्चायमस्मिन् सत्ये तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं सात्यस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मा ।
इदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ २.५.१२ ॥
यह सत्य सब प्राणियों का मधु है। इस सत्य के सब प्राणी मधु हैं। और जो यह इस सत्य में तेजोमय, अमृतमय पुरुष है, और जो यह अध्यात्म में सत्य का तेजोमय, अमृतमय पुरुष है, वही यह आत्मा है। यह अमृत है, यह ब्रह्म है, यह सब है।
Bṛhadāraṇyaka 2.5.13
इदं मानुषं सर्वेषां भूतानां मधु ।
अस्य मानुषस्य सर्वाणि भूतानि मधु ।
यश्चायमस्मिन्मानुषे तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्मं मानुषस्तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मा ।
इदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ २.५.१३ ॥
यह मानुष सब प्राणियों का मधु है। इस मानुष के सब प्राणी मधु हैं। और जो यह इस मानुष में तेजोमय, अमृतमय पुरुष है, और जो यह अध्यात्म में मानुष का तेजोमय, अमृतमय पुरुष है, वही यह आत्मा है। यह अमृत है, यह ब्रह्म है, यह सब है।
Bṛhadāraṇyaka 2.5.14
अयमात्मा सर्वेषां भूतानां मधु ।
अस्यात्मनः सर्वाणि भूतानि मधु ।
यश्चायमस्मिन्नात्मनि तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमात्मा तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मा ।
इदममृतमिदं ब्रह्मेदं सर्वम् ॥ २.५.१४ ॥
यह आत्मा सब प्राणियों का मधु है। इस आत्मा के सब प्राणी मधु हैं। और जो यह इस आत्मा में तेजोमय, अमृतमय पुरुष है, और जो यह आत्मा तेजोमय, अमृतमय पुरुष है, वही यह आत्मा है। यह अमृत है, यह ब्रह्म है, यह सब है।
Bṛhadāraṇyaka 2.5.15
स वा अयमात्मा सर्वेषां अधिपतिः सर्वेषां भूतानां राजा ।
तद्यथा रथनाभौ च रथनेमौ चाराः सर्वे समर्पिताः ।
एवमेवास्मिन्नात्मनि सर्वाणि भूतानि सर्वे देवाः सर्वे लोकाः सर्वे प्राणाः सर्व एत आत्मानः समर्पिताः ॥ २.५.१५ ॥
वही यह आत्मा सबका अधिपति और सब प्राणियों का राजा है। जैसे रथ की नाभि और रथ की नेमि में सब आरे जुड़े रहते हैं, वैसे ही इस आत्मा में सब प्राणी, सब देवता, सब लोक, सब प्राण और ये सब आत्माएँ जुड़ी हुई हैं।
Bṛhadāraṇyaka 2.5.16
इदं वै तन्मधु दध्यङ्ङाथर्वणोऽश्विभ्यामुवाच ।
तदेतदृषिः पश्यन्नवोचत् तद्वां नरा सनये दंस उग्रमाविष्कृणोमि तन्यतुर्न वृष्टिम् ।
दध्यङ्ह यन्मध्वाथर्वणो वामश्वस्य शीर्ष्णा प्र यदीमुवाचेति ॥ २.५.१६ ॥
यह वही मधुविद्या है, जिसे दध्यङ् आथर्वण ने अश्विनों से कहा। इसी को ऋषि ने देखकर कहा: हे नरो, मैं आपके उस प्रचण्ड कर्म को प्रकट करता हूँ, जैसे गर्जन वर्षा को प्रकट करता है। दध्यङ् आथर्वण ने जो मधु, घोड़े के सिर के साथ, आप दोनों से कहा, वह यही है।
Bṛhadāraṇyaka 2.5.17
इदं वै तन्मधु दध्यङ्ङाथर्वणोऽश्विभ्यामुवाच ।
तदेतदृषिः पश्यन्नवोचत् आथर्वणायाश्विनौ दधीचेऽश्व्यं शिरः प्रत्यैरयतम् ।
स वां मधु प्र वोचदृतायन् त्वाष्ट्रं यद्दस्रावपिकक्ष्यं वामिति ॥ २.५.१७ ॥
यह वही मधुविद्या है, जिसे दध्यङ् आथर्वण ने अश्विनों से कहा। इसी को ऋषि ने देखकर कहा: आथर्वण दधीचि के लिए, हे अश्विनो, आपने घोड़े का सिर पुनः जोड़ दिया। सत्य की खोज करते हुए उन्होंने आप दोनों से वह मधु कहा, जो त्वष्टा का है, हे दस्रो, जो आपकी बगल में है।
Bṛhadāraṇyaka 2.5.18
इदं वै तन्मधु दध्यङ्ङाथर्वणोऽश्विभ्यामुवाच ।
तदेतदृषिः पश्यन्नवोचत् पुरश्चक्रे द्विपदः पुरश्चक्रे चतुष्पदः ।
पुरः स पक्षी भुत्वा पुरः पुरुष आविशदिति ।
स वा अयं पुरुषः सर्वासु पूर्षु पुरिशयः ।
नैनेन किं चनानावृतम् ।
नैनेन किं चनासंवृतम् ॥ २.५.१८ ॥
यह वही मधुविद्या है, जिसे दध्यङ् आथर्वण ने अश्विनों से कहा। इसी को ऋषि ने देखकर कहा: पहले उसने द्विपाद बनाए, पहले चतुष्पाद बनाए। वह पक्षी होकर पहले प्रविष्ट हुआ, पुरुष होकर पहले प्रविष्ट हुआ। यह पुरुष सभी नगरों (देहों) में नगर में वास करने वाला है। इससे कुछ भी अनावृत नहीं है, इससे कुछ भी असंवृत नहीं है।
Bṛhadāraṇyaka 2.5.19
इदं वै तन्मधु दध्यङ्ङाथर्वणोऽश्विभ्यामुवाच ।
तदेतदृषिः पश्यन्नवोचत् रूपंरूपं प्रतिरूपो बभूव तदस्य रूपं प्रतिचक्षणाय ।
इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते युक्ता ह्यस्य हरयः शता दशेति ।
अयं वै हरयोऽयं वै दश च सहस्रणि बहूनि चानन्तानि च ।
तदेतद्ब्रह्मापूर्वमनपरमनन्तरमबाह्यम् ।
अयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूः ।
इत्यनुशासनम् ॥ २.५.१९ ॥
यह वही मधुविद्या है, जिसे दध्यङ् आथर्वण ने अश्विनों से कहा। इसी को ऋषि ने देखकर कहा: रूप-रूप में वह अपने रूप के अनुरूप हुआ; वह अपना रूप दिखाने के लिए (बना)। इन्द्र अपनी मायाओं से अनेक रूपों में विचरता है; उसके हरि (घोड़े) जुते हुए हैं, सौ और दस। ये ही हरि हैं, और ये ही दस और सहस्रों हैं, बहुत और अनन्त। यह ब्रह्म पूर्व-रहित, पर-रहित, अन्दर-रहित, बाहर-रहित है। यह आत्मा ब्रह्म है, सबका अनुभव करने वाला। यह उपदेश है।