উপনিষদ · Bṛhadāraṇyaka 3.8
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 3.8.1
(वाचक्नवीब्राह्मणं, अक्षरब्राह्मणं वा सृष्टिप्रवेशब्राह्मणम्)
अथ ह वाचक्नव्युवाच ब्राह्मणा भगवन्तो हन्ताहमिमं द्वौ प्रश्नौ प्रक्ष्यामि ।
तौ चेन्मे विवक्ष्यति ।
न वै जातु युष्माकमिमं कश्चिद्ब्रह्मोद्यं जेतेति ।
पृच्छ गार्गीति ॥ ३.८.१ ॥
তখন বাচক্নবী বললেন: হে পূজনীয় ব্রাহ্মণগণ, ভালো, আমি এঁকে দুটি প্রশ্ন করব। তিনি যদি আমাকে উত্তর দিতে পারেন, তবে আপনাদের কেউ এই ব্রহ্মবিচারে আমাকে কখনও হারাতে পারবে না। (যাজ্ঞবল্ক্যকে:) প্রশ্ন কর, গার্গী।
Bṛhadāraṇyaka 3.8.2
सा होवाच अहं वै त्वा याज्ञवल्क्य यथा काश्यो वा वैदेहो वोग्रपुत्र उज्ज्यं धनुरधिज्यं कृत्वा द्वौ बाणवन्तौ सपत्नातिव्याधिनौ हस्ते कृत्वोपोत्तिष्ठेदेवमेवाहं त्वा द्वाभ्यां प्रश्नाभ्यामुपोदस्थाम् ।
तौ मे ब्रूहीति ।
पृच्छ गार्गीति ॥ ३.८.२ ॥
তিনি বললেন: যাজ্ঞবল্ক্য, কাশীর কেউ কিংবা বিদেহের কেউ, উগ্রবংশের বীর যেমন জ্যা-আরোপিত ধনুক নিয়ে শত্রুবিদ্ধকারী দুটি বাণ হাতে দাঁড়ায়, তেমনই আমি দুটি প্রশ্ন নিয়ে তোমার সামনে দাঁড়িয়েছি। সেগুলির উত্তর দাও। (যাজ্ঞবল্ক্য:) প্রশ্ন কর, গার্গী।
Bṛhadāraṇyaka 3.8.3
सा होवाच यदूर्ध्वं याज्ञवल्क्य दिवो यदवाक्पृथिव्या यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे यद्भूतं च भवच्च भविष्यच्चेत्याचक्षते कस्मिंस्तदोतं च प्रोतं चेति ॥ ३.८.३ ॥
তিনি বললেন: যাজ্ঞবল্ক্য, দ্যুলোকের উপরে যা, পৃথিবীর নিচে যা, দ্যাবাপৃথিবীর মাঝে যা, আর যাকে অতীত, বর্তমান ও ভবিষ্যৎ বলা হয়, তা কিসে ওতপ্রোত?
Bṛhadāraṇyaka 3.8.4
स होवाच यदूर्ध्वं गार्गि दिवो यदवाक्पृथिव्या यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे यद्भूतं च भवच्च भविष्यच्चेत्याचक्षत आकाशे तदोतं च प्रोतं चेति ॥ ३.८.४ ॥
তিনি বললেন: গার্গী, দ্যুলোকের উপরে যা, পৃথিবীর নিচে যা, দ্যাবাপৃথিবীর মাঝে যা, আর যাকে অতীত, বর্তমান ও ভবিষ্যৎ বলা হয়, তা আকাশে ওতপ্রোত।
Bṛhadāraṇyaka 3.8.5
सा होवच नमस्तेऽस्तु याज्ञवल्क्य यो म एतं व्यवोचोऽपरस्मै धारयस्वेति पृच्छ गार्गीति ॥ ३.८.५ ॥
তিনি বললেন: যাজ্ঞবল্ক্য, তোমাকে প্রণাম। আমাকে যা বললে, তা অন্যের জন্য ধারণ করো। গার্গী, জিজ্ঞাসা করো।
Bṛhadāraṇyaka 3.8.6
सा होवाच यदूर्ध्वं याज्ञवल्क्य दिवो यदवाक्पृथिव्या यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे यद्भूतं च भवच्च भविष्यच्चेत्याचक्षते कस्मिंस्तदोतं च प्रोतं चेति ॥ ३.८.६ ॥
তিনি বললেন: যাজ্ঞবল্ক্য, যা স্বর্গের উর্ধ্বে, যা পৃথিবীর নিচে, যা দ্যুলোক ও পৃথিবীর মধ্যে, এই জগৎসমূহ এবং অতীত, বর্তমান, ভবিষ্যৎ বলে যা কথিত হয় — তা কিসে আড়াআড়ি ও দৈর্ঘ্যে বোনা রয়েছে?
Bṛhadāraṇyaka 3.8.7
स होवाच यदूर्ध्वं गार्गि दिवो यदवाक्पृथिव्या यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे यद्भूतं च भवच्च भविष्यच्चेत्याचक्षत आकाश एव तदोतं च प्रोतं चेति ।
कस्मिन्नु खल्वाकाश ओतश्च प्रोतश्चेति ॥ ३.८.७ ॥
তিনি বললেন: গার্গী, যা স্বর্গের উর্ধ্বে, যা পৃথিবীর নিচে, যা দ্যুলোক ও পৃথিবীর মধ্যে, এই জগৎসমূহ এবং অতীত, বর্তমান, ভবিষ্যৎ বলে যা কথিত হয় — তা আকাশেই আড়াআড়ি ও দৈর্ঘ্যে বোনা রয়েছে বলা হয়। তবে এই আকাশ কিসে বোনা?
Bṛhadāraṇyaka 3.8.8
स होवाच एतद्वै तदक्षरं गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्त्यस्थूलमनण्वह्रस्वमदीर्घमलोहितमस्नेहमच्छायमतमोऽवाय्वनाकाशमसङ्गमरसमगन्धमचक्षुष्कमश्रोत्रमवागमनोऽतेजस्कमप्राणममुखमगात्रमनन्तरमबाह्यम् ।
न तदश्नाति किं चन ।
न तदश्नाति कश्चन ॥ ३.८.८ ॥
তিনি বললেন: গার্গী, এই অক্ষরকে ব্রাহ্মণেরা এভাবে বর্ণনা করেন: স্থূল নয়, সূক্ষ্মও নয়, হ্রস্ব নয়, দীর্ঘও নয়, লোহিত নয়, স্নেহহীন, ছায়াহীন, অন্ধকারহীন, বায়ুহীন, আকাশহীন, অসঙ্গ, রসহীন, গন্ধহীন, চক্ষুহীন, শ্রোত্রহীন, বাক্যহীন, মনহীন, তেজহীন, প্রাণহীন, মুখহীন, শরীরহীন, ভিতরহীন, বাহিরহীন। তা কিছুই ভক্ষণ করে না; কেউ তা ভক্ষণ করে না।
Bṛhadāraṇyaka 3.8.9
एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्यचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः ।
एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि द्यावापृथिव्यौ विधृते तिष्ठतः ।
एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि निमेषा मुहूर्ता अहोरात्राण्यर्धमासा मासा ऋतवः संवत्सरा इति विधृतास्तिष्ठन्ति ।
एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि प्राच्योऽन्या नद्यः स्यन्दन्ते श्वेतेभ्यः पर्वतेभ्यः प्रतीच्योऽन्या यां यां च दिशमनु ।
एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि मनुष्याः प्रशसन्ति यजमानं देवा दर्वीं पितरोऽन्वायत्ताः ॥ ३.८.९ ॥
হে গার্গী, এই অক্ষরের শাসনে সূর্য ও চন্দ্র পৃথক পৃথকভাবে ধৃত হয়ে অবস্থান করে। এই অক্ষরের শাসনে হে গার্গী, দ্যুলোক ও পৃথিবী পৃথক পৃথকভাবে ধৃত হয়ে অবস্থান করে। এই অক্ষরের শাসনে হে গার্গী, নিমেষ, মুহূর্ত, দিন-রাত, পক্ষ, মাস, ঋতু, সংবৎসর এভাবে ধৃত হয়ে অবস্থান করে। এই অক্ষরের শাসনে হে গার্গী, পূর্ব দিকে শ্বেত পর্বতসমূহ থেকে অন্য নদীগুলি প্রবাহিত হয়; পশ্চিমেও তেমনি, যে যে দিকে। এই অক্ষরের শাসনে হে গার্গী, মানুষেরা যজমানের প্রশংসা করে, দেবতারা দর্বীর, পিতৃগণ আশ্রিত হয়ে থাকেন।
Bṛhadāraṇyaka 3.8.10
वा अक्षरस्य्
यो वा एतदक्षरं गार्ग्यविदित्वास्मिंल्लोके जुहोति यजते तपस्तप्यते बहूनि वर्षसहस्राण्यन्तवदेवास्य तद्भवति
यो वा एतदक्षरमविदित्वा गार्ग्यविदित्वास्माल्लोकात्प्रैति स कृपणः ।
अथ य एतदक्षरं गार्गि विदित्वास्माल्लोकात्प्रैति स ब्राह्मणः ॥ ३.८.१० ॥
হে গার্গী, যে এই অক্ষরকে না জেনে এই লোকে হোম করে, যজ্ঞ করে, তপস্যা করে এবং বহু সহস্র বৎসর তপস্যা করে, তার সেই কর্ম নশ্বরই হয়। হে গার্গী, যে এই অক্ষরকে না জেনে এই লোক থেকে প্রস্থান করে, সে কৃপণ। কিন্তু হে গার্গী, যে এই অক্ষরকে জেনে এই লোক থেকে প্রস্থান করে, সে ব্রাহ্মণ।
Bṛhadāraṇyaka 3.8.11
तद्वा एतदक्षरं गार्ग्यदृष्टं द्रष्ट्रश्रुतं श्रोत्रमतं मन्त्रविज्ञातं विज्ञातृ ।
नान्यदतोऽस्ति द्रष्टृ ।
नान्यदतोऽस्ति श्रोतृ ।
नान्यदतोऽस्ति मन्तृ ।
नान्यदतोऽस्ति विज्ञातृ ।
एतस्मिन्नु खल्वक्षरे गार्ग्याकाश ओतश्च प्रोतश्च ॥ ३.८.११ ॥
হে গার্গী, সেই এই অক্ষর অদৃষ্ট হলেও দ্রষ্টা; অশ্রুত হলেও শ্রোতা; অমত হলেও মন্তা; অবিজ্ঞাত হলেও বিজ্ঞাতা। এর বাইরে আর কোনো দ্রষ্টা নেই, এর বাইরে আর কোনো শ্রোতা নেই, এর বাইরে আর কোনো মন্তা নেই, এর বাইরে আর কোনো বিজ্ঞাতা নেই। এই অক্ষরেই, হে গার্গী, আকাশ বস্ত্রের তন্তুর মতো ওতপ্রোত।
Bṛhadāraṇyaka 3.8.12
सा होवाच ब्राह्मणा भगवन्तस्तदेव बहु मन्यध्वं यदस्मान्नमस्कारेण मुच्येध्वम् ।
न वै जातु युष्माकमिमं कश्चिद्ब्रह्मोद्यं जेतेति ।
ततो ह वाचक्नव्युपरराम ॥ ३.८.१२ ॥
তিনি বললেন: হে ব্রাহ্মণগণ, হে পূজ্যগণ, আপনারা এটিকেই যথেষ্ট মনে করুন যে এই নমস্কার মাত্রেই আপনারা মুক্ত হয়ে যান। কারণ আপনাদের কেউ কখনো এই ব্রহ্মবিষয়ক প্রশ্নে জয়ী হতে পারবেন না। তখন বাচক্নবী নীরব হলেন।