उपनिषदे · Bṛhadāraṇyaka 3.8
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
Bṛhadāraṇyaka 3.8.1
(वाचक्नवीब्राह्मणं, अक्षरब्राह्मणं वा सृष्टिप्रवेशब्राह्मणम्)
अथ ह वाचक्नव्युवाच ब्राह्मणा भगवन्तो हन्ताहमिमं द्वौ प्रश्नौ प्रक्ष्यामि ।
तौ चेन्मे विवक्ष्यति ।
न वै जातु युष्माकमिमं कश्चिद्ब्रह्मोद्यं जेतेति ।
पृच्छ गार्गीति ॥ ३.८.१ ॥
तेव्हा वाचक्नवी म्हणाली: पूज्य ब्राह्मणहो, ठीक आहे, मी यांना दोन प्रश्न विचारते. त्यांनी मला उत्तर दिले तर तुमच्यापैकी कोणीही या ब्रह्मचर्चेत मला जिंकू शकणार नाही. (याज्ञवल्क्यांना:) विचार, गार्गी.
Bṛhadāraṇyaka 3.8.2
सा होवाच अहं वै त्वा याज्ञवल्क्य यथा काश्यो वा वैदेहो वोग्रपुत्र उज्ज्यं धनुरधिज्यं कृत्वा द्वौ बाणवन्तौ सपत्नातिव्याधिनौ हस्ते कृत्वोपोत्तिष्ठेदेवमेवाहं त्वा द्वाभ्यां प्रश्नाभ्यामुपोदस्थाम् ।
तौ मे ब्रूहीति ।
पृच्छ गार्गीति ॥ ३.८.२ ॥
ती म्हणाली: याज्ञवल्क्या, काशीचा किंवा विदेहाचा, उग्र कुलातला वीर जसा धनुष्याला दोरी चढवून शत्रूला भेदणारे दोन बाण हाती घेऊन उभा राहतो, तसेच मी दोन प्रश्नांसह तुमच्यासमोर उभी आहे. त्यांची उत्तरे द्या. (याज्ञवल्क्य:) विचार, गार्गी.
Bṛhadāraṇyaka 3.8.3
सा होवाच यदूर्ध्वं याज्ञवल्क्य दिवो यदवाक्पृथिव्या यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे यद्भूतं च भवच्च भविष्यच्चेत्याचक्षते कस्मिंस्तदोतं च प्रोतं चेति ॥ ३.८.३ ॥
ती म्हणाली: याज्ञवल्क्या, द्युलोकाच्या वर जे आहे, पृथ्वीच्या खाली जे आहे, द्यावापृथिवींच्या मध्ये जे आहे आणि ज्याला भूत, वर्तमान व भविष्य म्हणतात, ते कशात ओतप्रोत आहे?
Bṛhadāraṇyaka 3.8.4
स होवाच यदूर्ध्वं गार्गि दिवो यदवाक्पृथिव्या यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे यद्भूतं च भवच्च भविष्यच्चेत्याचक्षत आकाशे तदोतं च प्रोतं चेति ॥ ३.८.४ ॥
ते म्हणाले: गार्गी, द्युलोकाच्या वर जे आहे, पृथ्वीच्या खाली जे आहे, द्यावापृथिवींच्या मध्ये जे आहे आणि ज्याला भूत, वर्तमान व भविष्य म्हणतात, ते आकाशात ओतप्रोत आहे.
Bṛhadāraṇyaka 3.8.5
सा होवच नमस्तेऽस्तु याज्ञवल्क्य यो म एतं व्यवोचोऽपरस्मै धारयस्वेति पृच्छ गार्गीति ॥ ३.८.५ ॥
ती म्हणाली: याज्ञवल्क्या, तुला नमस्कार असो. जे तू मला सांगितलेस ते दुसऱ्यासाठी धारण कर. गार्गी, विचार.
Bṛhadāraṇyaka 3.8.6
सा होवाच यदूर्ध्वं याज्ञवल्क्य दिवो यदवाक्पृथिव्या यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे यद्भूतं च भवच्च भविष्यच्चेत्याचक्षते कस्मिंस्तदोतं च प्रोतं चेति ॥ ३.८.६ ॥
ती म्हणाली: याज्ञवल्क्या, जे द्युलोकाच्या वर आहे, जे पृथ्वीच्या खाली आहे, जे द्यावापृथिवीच्या मध्ये आहे, हे जग आणि जे भूत, वर्तमान, भविष्य म्हटले जाते ते कशात आडवे-उभे विणलेले आहे?
Bṛhadāraṇyaka 3.8.7
स होवाच यदूर्ध्वं गार्गि दिवो यदवाक्पृथिव्या यदन्तरा द्यावापृथिवी इमे यद्भूतं च भवच्च भविष्यच्चेत्याचक्षत आकाश एव तदोतं च प्रोतं चेति ।
कस्मिन्नु खल्वाकाश ओतश्च प्रोतश्चेति ॥ ३.८.७ ॥
तो म्हणाला: गार्गी, जे द्युलोकाच्या वर आहे, जे पृथ्वीच्या खाली आहे, जे द्यावापृथिवीच्या मध्ये आहे, हे जग आणि जे भूत, वर्तमान, भविष्य म्हटले जाते ते आकाशातच आडवे-उभे विणलेले आहे असे सांगतात. तर हे आकाश कशात विणलेले आहे?
Bṛhadāraṇyaka 3.8.8
स होवाच एतद्वै तदक्षरं गार्गि ब्राह्मणा अभिवदन्त्यस्थूलमनण्वह्रस्वमदीर्घमलोहितमस्नेहमच्छायमतमोऽवाय्वनाकाशमसङ्गमरसमगन्धमचक्षुष्कमश्रोत्रमवागमनोऽतेजस्कमप्राणममुखमगात्रमनन्तरमबाह्यम् ।
न तदश्नाति किं चन ।
न तदश्नाति कश्चन ॥ ३.८.८ ॥
तो म्हणाला: गार्गी, या अक्षराला ब्राह्मण असे वर्णन करतात: स्थूल नाही, सूक्ष्म नाही, लहान नाही, लांब नाही, तांबडे नाही, स्निग्ध नाही, छाया नाही, अंधार नाही, वायू नाही, आकाश नाही, असंग, रसहीन, गंधहीन, डोळ्यांविना, कानांविना, वाणीविना, मनाविना, तेजाविना, प्राणाविना, मुखाविना, शरीराविना, आतबाहेर नसलेले. ते काहीही खात नाही; त्याला कोणीही खात नाही.
Bṛhadāraṇyaka 3.8.9
एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि सूर्यचन्द्रमसौ विधृतौ तिष्ठतः ।
एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि द्यावापृथिव्यौ विधृते तिष्ठतः ।
एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि निमेषा मुहूर्ता अहोरात्राण्यर्धमासा मासा ऋतवः संवत्सरा इति विधृतास्तिष्ठन्ति ।
एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि प्राच्योऽन्या नद्यः स्यन्दन्ते श्वेतेभ्यः पर्वतेभ्यः प्रतीच्योऽन्या यां यां च दिशमनु ।
एतस्य वा अक्षरस्य प्रशासने गार्गि मनुष्याः प्रशसन्ति यजमानं देवा दर्वीं पितरोऽन्वायत्ताः ॥ ३.८.९ ॥
हे गार्गी, या अक्षराच्या शासनाखाली सूर्य आणि चंद्र वेगवेगळे धारण केलेले स्थित आहेत. या अक्षराच्या शासनाखाली हे गार्गी, द्यावापृथिवी वेगवेगळ्या धारण केलेल्या स्थित आहेत. या अक्षराच्या शासनाखाली हे गार्गी, निमेष, मुहूर्त, दिवस-रात्री, पक्ष, मास, ऋतू, संवत्सर असे धारण केलेले स्थित आहेत. या अक्षराच्या शासनाखाली हे गार्गी, पूर्वेकडे श्वेत पर्वतांपासून इतर नद्या वाहतात; पश्चिमेकडेही तसेच, जिकडे जिकडे. या अक्षराच्या शासनाखाली हे गार्गी, मनुष्य यजमानाची स्तुती करतात, देव दर्वीची, पितर आश्रित आहेत.
Bṛhadāraṇyaka 3.8.10
वा अक्षरस्य्
यो वा एतदक्षरं गार्ग्यविदित्वास्मिंल्लोके जुहोति यजते तपस्तप्यते बहूनि वर्षसहस्राण्यन्तवदेवास्य तद्भवति
यो वा एतदक्षरमविदित्वा गार्ग्यविदित्वास्माल्लोकात्प्रैति स कृपणः ।
अथ य एतदक्षरं गार्गि विदित्वास्माल्लोकात्प्रैति स ब्राह्मणः ॥ ३.८.१० ॥
हे गार्गी, जो या अक्षराला न जाणता या लोकात होम करतो, यज्ञ करतो, तप करतो, अनेक हजारो वर्षे तप करतो, त्याचे ते फळ नाशवंतच होते. हे गार्गी, जो या अक्षराला न जाणता या लोकातून निघून जातो, तो कृपण आहे. परंतु हे गार्गी, जो या अक्षराला जाणून या लोकातून निघून जातो, तो ब्राह्मण आहे.
Bṛhadāraṇyaka 3.8.11
तद्वा एतदक्षरं गार्ग्यदृष्टं द्रष्ट्रश्रुतं श्रोत्रमतं मन्त्रविज्ञातं विज्ञातृ ।
नान्यदतोऽस्ति द्रष्टृ ।
नान्यदतोऽस्ति श्रोतृ ।
नान्यदतोऽस्ति मन्तृ ।
नान्यदतोऽस्ति विज्ञातृ ।
एतस्मिन्नु खल्वक्षरे गार्ग्याकाश ओतश्च प्रोतश्च ॥ ३.८.११ ॥
हे गार्गी, ते हे अक्षर न दिसणारे असूनही द्रष्टा आहे; न ऐकलेले असूनही श्रोता आहे; न विचारलेले असूनही मंता आहे; न जाणलेले असूनही विज्ञाता आहे. यापेक्षा वेगळा द्रष्टा नाही, यापेक्षा वेगळा श्रोता नाही, यापेक्षा वेगळा मंता नाही, यापेक्षा वेगळा विज्ञाता नाही. या अक्षरातच, हे गार्गी, आकाश विणलेल्या धाग्याप्रमाणे ओतप्रोत आहे.
Bṛhadāraṇyaka 3.8.12
सा होवाच ब्राह्मणा भगवन्तस्तदेव बहु मन्यध्वं यदस्मान्नमस्कारेण मुच्येध्वम् ।
न वै जातु युष्माकमिमं कश्चिद्ब्रह्मोद्यं जेतेति ।
ततो ह वाचक्नव्युपरराम ॥ ३.८.१२ ॥
ती म्हणाली: हे ब्राह्मणांनो, पूज्यांनो, तुम्ही हेच पुरेसे माना की या नमस्कारानेच तुम्ही मुक्त व्हाल. कारण तुमच्यापैकी कोणीही या ब्रह्मविषयक प्रश्नात कधीही जिंकू शकणार नाही. तेव्हा वाचक्नवी गप्प बसली.