Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

उपनिषद् · Maitrāyaṇī 1

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

Maitrāyaṇī 1.1

ॐ बृहद्रथो ह वै नाम राजा राज्ये ज्येष्ठं पुत्रं निधापयित्वेदमशाश्वतं मन्यमानः शारीरं वैराग्यमुपेतोऽरण्यं निर्जगाम स तत्र परमं तप आस्थायादित्यमीक्षमाण ऊर्ध्वबाहुस्तिष्ठत्यन्ते सहस्रस्य मुनिरन्तिकमाजगामाग्निरिवाधूमकस्तेजसा निर्दहन्निवात्मविद्भगवाञ्च्हाकायन्य उत्तिष्ठोत्तिष्ठ वरं वृणीश्वेति राजानमब्रवीत्स तस्मै नमस्कृत्योवाच भगवन्नाहमात्मवित्त्वं तत्त्वविच्च्हृणुमो वयं स त्वं नो ब्रूहीत्येतद्वृतं पुरस्तादशक्यं मा पृच्च्ह प्रश्नमैक्ष्वाकान्यान्कामान्वृणीश्वेति शाकायन्यस्य चरणवभिमृश्यमानो राजेमां गाथां जगाद ॥ १.१ ॥

ॐ। राजा बृहद्रथ ने अपने ज्येष्ठ पुत्र को राज्य सौंपकर, इस संसार को अशाश्वत मानते हुए, शरीर के प्रति वैराग्य धारण किया और वन को चले गए। वहाँ उन्होंने परम तप का आश्रय लिया, ऊपर हाथ उठाए सूर्य को निहारते हुए खड़े रहे। एक हज़ार वर्ष के अंत में, आत्मज्ञानी मुनि भगवान शाकायन्य उनके समीप आए, जो अपने तेज से मानो धूमरहित अग्नि की तरह जलाते हुए दिख रहे थे। उन्होंने कहा, 'उठो, उठो, वर माँगो।' राजा ने उन्हें प्रणाम करके कहा, 'भगवन, मैं आत्मज्ञानी नहीं हूँ; आप तत्त्वज्ञानी हैं, हम सुनना चाहते हैं। आप हमें बताइए।' ('यह व्रत पहले से असाध्य है, प्रश्न मत पूछो; इक्ष्वाकु-वंशियों के अन्य कामनाएँ माँग लो।') शाकायन्य के चरणों को छूते हुए राजा ने यह गाथा कही।

Maitrāyaṇī 1.2

भगवन्नस्थिचर्मस्नायुमज्जामांसशुक्रशोणितश्लेष्माश्रुदू षिते विण्मूत्रवातपित्तकफसङ्घाते दुर्गन्धे निःसारेऽस्मिञ्च्हरीरे किं कामोपभोगैः ॥ १.२ ॥

भगवन्, हड्डी, चमड़ा, स्नायु, मज्जा, मांस, शुक्र, रक्त, कफ और आँसुओं से दूषित, मल-मूत्र, वात-पित्त-कफ के समूह वाले, दुर्गंध से भरे, सारहीन इस शरीर में कामनाओं के उपभोग से क्या लाभ?

Maitrāyaṇī 1.3

कामक्रोधलोभभयविषादेर्ष्येष्टवियोगानिष्टसंप्रयोगक्षु त्पिपासाजरामृत्युरोगशोकाद्यैरभिहतेऽस्मिञ्च्हरीरे किं कामोपभोगैः ॥ १.३ ॥

काम, क्रोध, लोभ, भय, विषाद, ईर्ष्या, प्रिय के वियोग, अप्रिय के संयोग, भूख, प्यास, जरा, मृत्यु, रोग, शोक आदि से आहत इस शरीर में कामनाओं के उपभोग से क्या लाभ?

Maitrāyaṇī 1.4

सर्वं चेदं क्षयिष्णु पश्यामो यथेमे दंशमशकादयस्तृणवन्नश्यतयोद्भूतप्रध्वंसिनः ॥ १.४ ॥

और यह सब नश्वर है, यह हम देखते हैं; जैसे ये डांस, मच्छर आदि तिनकों की भाँति नष्ट हो जाते हैं, उत्पन्न होकर विनाश को प्राप्त होने वाले।

Maitrāyaṇī 1.5

अथ किमेतैर्वा परेऽन्ये महाधनुर्धराश्चक्रवर्तिनः केचित्सुद्युम्नभूरिद्युम्नेन्द्रद्युम्नकुवलयाश्वयौवनाश्ववद्धिया श्वाश्वपतिः शशबिन्दुर्हारिश्चन्द्रोऽम्बरीषो ननूक्तस्वयातिर्ययातिनरण्योक्षसेनोत्थमरुत्तभरतप्रभृतयो राजानो मिषतो बन्धुवर्गस्य महतीं श्रियं त्यक्त्वास्माल्लोकादमुं लोकं प्रयान्ति ॥ १.५ ॥

तो फिर इन सबसे, या दूसरे महाधनुर्धारी चक्रवर्ती राजाओं से क्या? सुद्युम्न, भूरिद्युम्न, इन्द्रद्युम्न, कुवलयाश्व, यौवनाश्व, वध्र्यश्व, अश्वपति, शशबिन्दु, हरिश्चन्द्र, अम्बरीष, स्वयाति के नाम से प्रसिद्ध ययाति, नरण्य, अक्षसेन, मरुत्त, भरत आदि राजा, अपने बन्धुजनों के देखते-देखते विशाल ऐश्वर्य छोड़कर इस लोक से उस लोक को चले गए।

Maitrāyaṇī 1.6

अथ किमेतैर्वा परेऽन्ये गन्धर्वासुरयक्षराक्षसभूतगणपिशाचोरगग्रहादीनां निरोधनं पश्यामः ॥ १.६ ॥

तो फिर इन सबसे या दूसरों से क्या, जब हम गन्धर्व, असुर, यक्ष, राक्षस, भूतगण, पिशाच, नाग, ग्रह आदि को वश में होते देखते हैं?

Maitrāyaṇī 1.7

अथ किमेतैर्वान्यानां शोषणं महार्णवानां शिखरिणां प्रपतनं ध्रुवस्य प्रचलनं स्थानं वा तरूणां निमज्जनं पृथिव्याः स्थानादपसरणं सुराणं सोऽहमित्येतद्विधेऽस्मिन्संसारे किं कामोपभोगैर्यैरेवाश्रितस्यासकृदिहावर्तनं दृश्यत इत्युद्धर्तुमर्हसीत्यन्धोदपानस्थो भेक इवाहमस्मिन्संसारे भगवंस्त्वं नो गतिस्त्वं नो गतिः ॥ १.७ ॥

तो फिर इन सबसे या दूसरों से क्या, जब महासमुद्रों का सूखना, पर्वत-शिखरों का गिरना, ध्रुव का चलना या स्थान बदलना, वृक्षों का डूबना, पृथ्वी का अपने स्थान से हटना, देवताओं का पतन हो रहा है? 'मैं वही हूँ'—ऐसे संसार में कामभोगों से क्या, जिनसे बार-बार यहाँ आवागमन होता दिखाई देता है? आप मेरा उद्धार करने में समर्थ हैं। मैं इस संसार में अंधे कुएँ में पड़े मेंढक की तरह हूँ। हे भगवन्, आप ही हमारी गति हैं, आप ही हमारी गति हैं।